Ο κριτικός λογοτεχνίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης – Πού κερδίζει η μηχανή, πού ο άνθρωπος

Ένα από τα ζητήματα στο πεδίο της σύγχρονης λογοτεχνικής κριτικής, τώρα που στο παιχνίδι έχει μπει δυναμικά η Τεχνητή Νοημοσύνη, είναι να κατανοήσουμε τι μπορεί να είναι πλέον περιττό, αλλά και τι παραμένει καίριο, επομένως χρήσιμο. Η συζήτηση είναι τεράστια, πολύπλευρη και, το σημαντικότερο, ανανεώνεται διαρκώς με νέα δεδομένα, καθιστώντας παρωχημένη και πιθανώς ανούσια μια μετωπική και ολοκληρωτική αντιμετώπιση. Κάτι τέτοιο δεν είναι στις προθέσεις μου, καθότι ούτε ειδικός επί του θέματος είμαι ούτε έχω συνολική εποπτεία. Το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να καταθέσω κάποιες σκέψεις για πολύ συγκεκριμένα πεδία, όπως μπορώ να τα κρίνω βάσει της εμπειρίας μου, όσο το δυνατόν πιο συνοπτικά και καθαρά.

Πού χάνουμε

Καταρχάς, ξεκινάμε με το δεδομένο ότι οι απλές παρουσιάσεις/ αναλύσεις βιβλίων που πλημμυρίζουν τα social και τα λοιπά ηλεκτρονικά μέσα βασίζονται στην Τεχνητή Νοημοσύνη (καθ’ ολοκληρία ή κατά μέρος), κάτι που θα συνεχίσει και θα ενισχύεται συν τω χρόνω, κυρίως λόγω ευκολίας. Παρεπόμενο αυτού είναι ότι οι συντάκτες τους «πυροβολούν τα πόδια τους», ακυρώνοντας εν τοις πράγμασι τον λόγο ύπαρξής τους, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και σε βάθος χρόνου. Συγκεκριμένα, ο αναγνώστης δεν χρειάζεται να ανατρέχει σ’ αυτού του είδους τις παρουσιάσεις, καθώς μπορεί να διαβάσει απευθείας από τα σχετικά εργαλεία το κείμενο της αρεσκείας του, τροποποιημένο καταπώς επιθυμεί, εστιάζοντας στα σημεία που τον αφορούν περισσότερο και παραλείποντας τα «περιττά».

Μικρό το κακό, θα ισχυριστεί κάποιος αισιόδοξος. Η διαδικασία αυτή, από την άλλη πλευρά, επηρεάζει αρνητικά και τη λεγόμενη σοβαρή βιβλιοκριτική (δεν θα υπεισέλθω εδώ σε συζήτηση σχετικά με το πώς ορίζεται αυτή) στα ηλεκτρονικά μέσα, τα έντυπα κλπ. με τρόπους που πιθανόν δεν συνειδητοποιούμε ακόμη. Θα καταθέσω όμως δύο σημεία που έχουν απασχολήσει εμένα.

Προφανώς, για τα βιβλία της εγχώριας παραγωγής, σε αντίθεση με τη μεταφρασμένη παραγωγή, οι πηγές αναγκαστικά είναι περιορισμένες, τουλάχιστον άμεσα και κοντά στον χρόνο κυκλοφορίας τους, αν και συν τω χρόνω οι συνθετικές ικανότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης πιθανώς να υπερπηδήσουν κι αυτό το πρόβλημα.

Στο ερμηνευτικό πεδίο (βασικά-επιμέρους θέματα και ερμηνεία), η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι αστείρευτη, κυρίως για κλασικά ή παρελθόντων ετών έργα, αλλά και για βιβλία της επικαιρότητας, καθώς τροφοδοτείται συνεχώς από παγκόσμιες πηγές, εμπλουτίζοντας το εύρος της ανάλυσης. Προφανώς, για τα βιβλία της εγχώριας παραγωγής, σε αντίθεση με τη μεταφρασμένη παραγωγή, οι πηγές αναγκαστικά είναι περιορισμένες, τουλάχιστον άμεσα και κοντά στον χρόνο κυκλοφορίας τους, αν και συν τω χρόνω οι συνθετικές ικανότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης πιθανώς να υπερπηδήσουν κι αυτό το πρόβλημα. Σε κάθε περίπτωση, η δουλειά του κριτικού γίνεται δυσκολότερη στο να συμπεριλάβει στην ερμηνευτική του όψεις και σκέψεις που δεν έχουν ήδη ειπωθεί και, σε τελική ανάλυση, να πρωτοτυπήσει. Ας μην ξεχνάμε ότι έχει να ανταγωνιστεί έναν ανίκητο στο πεδίο αυτό αντίπαλο, ο οποίος διαθέτει πανοπτική θεώρηση, σε σχέση με την περιορισμένη και πεπερασμένη του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Το αυτό ισχύει βεβαίως και στο πεδίο της ποιητικής-μορφικής ανάλυσης (του πώς και γιατί, της κρίσης επί του αφηγηματικού τρόπου του συγγραφέα), το οποίο όμως απασχολεί σαφώς λιγότερους αναγνώστες και θεωρείται συχνά, αν κι άδικα, μια ενδοοικογενειακή υπόθεση, ένα «παιχνίδι» που απευθύνεται στην κάστα των κριτικών, ασχέτως εάν αποτελεί τη βάση της συγγραφικής τέχνης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να παρέχει σημαντικά δεδομένα και επ’ αυτής, αναλύοντας, συγκρίνοντας και κρίνοντας, βάσει βεβαίως των υφισταμένων πηγών.

Ας το πούμε κι αυτό: αρέσει ή όχι, οι βιβλιοκριτικοί είναι οι μεσάζοντες, δεδομένου ότι ο δημιουργός έδωσε το εναρκτήριο σφύριγμα και στη συνέχεια αποσύρθηκε στην εξέδρα, οπότε δεν είναι παρών για να εξηγήσει, να αναλύσει το βιβλίο του.

Το δεύτερο σημείο που έχω διακρίνει (και το έχω ξαναγράψει) είναι η κατάχρηση των διακειμενικών αναφορών, καθώς και το ανελέητο name dropping κάθε λογής καλλιτεχνών, φιλοσόφων κ.ο.κ. εντός της βιβλιοκριτικής. Οι αναφορές αυτές στόχο τους έχουν αφενός να επιδείξουν την ευρυμάθεια του γράφοντος κι αφετέρου να πιστοποιήσουν την εγκυρότητα των γραφομένων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει καταστήσει περιττό κι αυτό, αφού ο καθένας πλέον στην «κριτική» του μπορεί να τοποθετήσει σε καίρια σημεία από δέκα αναφορές και τσιτάτα των Φουκώ, Ντελέζ, Λακάν κ.ο.κ., καθώς και όλες τις πιθανές και απίθανες διακειμενικές αναφορές σε συγγραφείς υπάρχοντες και μη, κάνοντας πράξη την βιβλιοθήκη-ουτοπία του Μπόρχες (αυτή είναι η μία από τις δύο ονομαστικές αναφορές που θα βρείτε στο εν λόγω κείμενο).

Όπως βεβαίως έχω ξαναπεί, η κριτική δεν είναι πανεπιστημιακή διατριβή, όπου ο συντάκτης της οφείλει να παραθέτει πηγές και τα σχετικά διαπιστευτήρια (όταν βλέπετε στο τέλος ενός κειμένου τις γνωστές υποσημειώσεις 1, 2, 3… ξέρετε πως, κατά πάσα πιθανότητα, δεν πρόκειται περί κριτικής, αλλά εργασίας). Θεωρώ ότι δεν έχει αξία η εκ μέρους του κριτικού απόδειξη της μορφωτικής του επάρκειας, την οποία επιδεικνύει για λόγους εγκυρότητας ή ενίοτε χαμηλής αυτοεκτίμησης, με αποτέλεσμα να ακυρώνει το έργο που κρίνει, αναδεικνύοντας τον εαυτό του. Πρόκειται περί ψευδαίσθησης, καθώς το κείμενό του είναι κατά βάση συμπλήρωμα και σπάνια μπορεί να αρθεί στο επίπεδο του ισότιμου συνομιλητή (όσοι τα έχουν καταφέρει είναι μετρημένοι στα δάχτυλα) του λογοτεχνικού έργου (όταν βεβαίως το έργο είναι άξιο λόγου). Σε τελική ανάλυση, η Τεχνητή Νοημοσύνη διαθέτει τα εργαλεία να επιτύχει το ίδιο ταχύτερα και πληρέστερα, οπότε ποιος ο λόγος να δίνουμε μια μάχη εξαρχής χαμένη;

• Διαβάστε επίσης: Μετά τον Hachette που απέσυρε βιβλίο, οι New York Times «κόβουν» δημοσιογράφο που έγραψε κριτική βιβλίου με Τεχνητή Νοημοσύνη

Ακόμα ένα παρεπόμενο όσων προείπα είναι η λεγόμενη εντυπωσιοθηρική κριτική (σε συνδυασμό με την Τεχνητή Νοημοσύνη), επιδεικτικά και σκόπιμα αυτοαναφορική, η οποία στοχεύει σε ανταλλαγή δύσπεπτων και αυνανιστικά απροσπέλαστων θεωρητικών απόψεων (κείμενα που βρίθουν από αναφορές στους Αρχιερείς) μεταξύ ομοτέχνων και κριτικών, κυρίως στα social. Αφενός είναι κουραστικές, όπως πάντα ο βερμπαλισμός, αφετέρου αποκόπτουν -και δικαίως- το ευρύτερο κοινό που βλέπει σ’ αυτές τον «γραφικό διανοούμενο», ο οποίος με το πείσμα του ιδρυματοποιημένου ασχολείται εμφατικά με τη σκιά του όνου και τους αγγέλους που χορεύουν στην άκρη της καρφίτσας. Είναι η περίπτωση του Εγώ, η οποία μονίμως επισκιάζει το έργο, ξεχνώντας τον βασικό ρόλο και λόγο ύπαρξης της κριτικής.

Πού (μπορεί να) κερδίζουμε

Τι απομένει λοιπόν στον κριτικό; Είναι όλα χαμένα; Δύσκολη η απάντηση. Θα αρκεστώ σε κάποιες προτάσεις βάσει όσων προανέφερα. Για αρχή, λίγο από τα παραπάνω, αλλά με μέτρο. Ερμηνευτική σαφώς, αλλά εστιασμένη – περισσότερο βάθος κι έκταση, παρά διασπορά πυρών που αφήνουν την αίσθηση του ασαφούς και μη στοχευμένου. Δυο-τρεις αναφορές, σωστά στοιχειοθετημένες, όχι τυχάρπαστες και ακριβοδίκαια τοποθετημένες, ώστε να μην καταλαμβάνουν πολύτιμο χώρο. Κανείς δεν θέλει να αναρωτιέται ολοκληρώνοντας την ανάγνωση της κριτικής τίνος το βιβλίο τελικά διάβασε, έχοντας χαθεί στην απεραντότητα των κειμένων εντός του κειμένου (κρατιέμαι να μην κάνω προφανή αναφορά σε γνωστό Γάλλο φιλόσοφο).

Εν συνεχεία, έμφαση, όπου δυνατόν, στον αφηγηματικό τρόπο, στην τέχνη και την τεχνική, όπως την προσλαμβάνει ως αναγνώστης-κριτικός. Εφόσον έχει κατανοήσει το πώς δομείται το έργο, ο κριτικός έχει περισσότερες πιθανότητες να το εξηγήσει και στο αναγνωστικό κοινό. Ας το πούμε κι αυτό: αρέσει ή όχι, οι βιβλιοκριτικοί είναι οι μεσάζοντες, δεδομένου ότι ο δημιουργός έδωσε το εναρκτήριο σφύριγμα και στη συνέχεια αποσύρθηκε στην εξέδρα, οπότε δεν είναι παρών για να εξηγήσει, να αναλύσει το βιβλίο του. Εξάλλου, δεν είναι αυτός ο ρόλος του – παραδίδοντας το κείμενο αποχωρεί διακριτικά από το προσκήνιο αφήνοντας τον χρόνο να επιτελέσει το έργο του.

Ο Χάρολντ Μπλουμ, έχοντας πει όπως πάντα πολλά επί παντός, σε κάποια αποστροφή του είχε καταλήξει περίπου στο εξής: «Η αξία μιας κριτικής εντοπίζεται στη ρητορική του κριτικού». Προσέξτε, όχι στην επιχειρηματολογία της, στην αυθεντία της, στις πηγές της, αλλά στη «ρητορική» της

Εκεί εντοπίζεται ο -καλώς εννοούμενος- διδακτικός ρόλος του κριτικού που πολεμά σε δύο μέτωπα: αφενός αναλύει επιχειρηματολογώντας το «πώς και το γιατί» της τέχνης του δημιουργού στο αναγνωστικό κοινό. Αφετέρου επιστρέφει στον συγγραφέα ένα κριτικό κείμενο «εξηγώντας του πώς έκανε ή θα έπρεπε να κάνει σωστά τη δουλειά του», για να το θέσω απλά. Αυτή η συνθετική και δημιουργική διαδικασία είναι περίπλοκη και μπορεί να προκαλέσει έριδες και αντιπαλότητες, όπως καλά γνωρίζουμε, ιδίως σε μικρές αγορές όπως η ελληνική όπου οι προσωπικές σχέσεις καθορίζουν εν πολλοίς το πλαίσιο. Εάν όμως η κριτική δεν έχει τέτοια στόχευση, δεν έχει ρόλο και λόγο ύπαρξης, όπως θα του θυμίζει αδιάλειπτα από τούδε και στο εξής η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Τέλος, κι εδώ θεωρώ κρύβεται το έσχατο όπλο του λογοτεχνικού κριτικού, αυτό που -προς το παρόν, δεν ξέρω τι θα γίνει αργότερα- δεν μπορεί να ανταγωνιστεί η Τεχνητή Νοημοσύνη: το προσωπικό ύφος του, η ματιά του. Ας το θέσω ξανά με απλά λόγια: Γιατί να διαβάσει βιβλιοκριτικές το αναγνωστικό κοινό, εφόσον μπορεί κάλλιστα να ανοίξει μια εφαρμογή και να βρει όσα θέλει για το αγαπημένο του βιβλίο; Ο Χάρολντ Μπλουμ, έχοντας πει όπως πάντα πολλά επί παντός, σε κάποια αποστροφή του είχε καταλήξει περίπου στο εξής: «Η αξία μιας κριτικής εντοπίζεται στη ρητορική του κριτικού». Προσέξτε, όχι στην επιχειρηματολογία της, στην αυθεντία της, στις πηγές της, αλλά στη «ρητορική» της, επομένως στο ύφος, στην προσωπική σφραγίδα του γράφοντος, ο οποίος έχει ενσωματώσει στα κείμενά του τα διαβάσματά του, τις αναφορές του, τις παραστάσεις του, την αισθητική του, κι όλα αυτά τα εκφράζει έχοντας πάντα μπροστά του το έργο που τον καθοδηγεί κι όχι το Εγώ του – η προσωπικότητα, η σφραγίδα της γραφής του είναι προϋπόθεση, χωρίς να χρειάζεται επιπλέον ώθηση από δευτερεύοντες παράγοντες που έρχονται στη συνέχεια ως αρωγοί.

• Διαβάστε επίσης: Ο δημιουργός, το κοινό του και ο κριτικός – μερικές σκέψεις...

Όπως πάντα η ισορροπία, η αίσθηση του μέτρου και της αναλογίας, αλλά και η βασική καθοδηγητική αρχή «Για ποιον γράφω, πού αποσκοπώ;» αποτελούν τεκμήρια ποιότητας. Ο κριτικός μαθαίνει γράφοντας και διαβάζοντας, όπως ακριβώς και ο συγγραφέας, διευρύνοντας συνεχώς τους πνευματικούς του ορίζοντες και την καλλιέργειά του – η διαδικασία είναι χρονοβόρα και επίμοχθη, απαιτεί προσήλωση και πειθαρχία. Τα περί «έμφυτου ταλέντου» τα προσπερνάμε χαμογελώντας.

Τι μέλλει;

Αρκούν λοιπόν τα προαναφερθέντα προκειμένου η λογοτεχνική κριτική και ο βιβλιοκριτικός να επιβιώσουν στο νέο περιβάλλον και συνθήκες στις οποίες η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ήδη παρεισφρήσει και ευδοκιμεί; Προφανώς δεν υπάρχει έγκυρη απάντηση στο ερώτημα, καθώς δημιουργοί, κοινό και κριτικοί αλλάζουν, προσαρμόζονται και ανταποκρίνονται στα ερεθίσματα που δέχονται, κάτι που σημαίνει ότι οι σκέψεις που κατέθεσα, πιθανόν εντός ολίγου χρόνου να θεωρηθούν ξεπερασμένες. Εντούτοις, δεδομένου ότι κανείς δεν είναι προφήτης, θεωρώ ότι μέχρι τη στιγμή που γράφω αυτά είναι τα όπλα μας, αυτός ο στρατός μας και μ’ αυτά θα πολεμήσουμε.

*Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.