Η παράσταση της κωμωδίας στην αρχαία Ελλάδα, του Άλαν Χιούζ – Το Ελάφιον και το ιμάτιόν της

Αρχαία ελληνική κωμωδία: ένα είδος ιδιαίτερα ταλαιπωρημένο, τόσο λόγω της μεγάλης απόστασης που χωρίζει μια σύγχρονη αναπαράστασή του από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο όπου δημιουργήθηκε, όσο και λόγω των αντικρουόμενων ακαδημαϊκών του προσεγγίσεων. Η μελέτη του Άλαν Χιουζ (Alan Hughes) Η παράσταση της κωμωδίας στην αρχαία Ελλάδα, σε γλαφυρό πρόλογο του Γρηγόρη Μ. Σηφάκη, αποτελεί τον καρπό εικοσιπεντάχρονης μελέτης και έρχεται να γίνει θεμελιώδες βιβλίο αναφοράς για τους σπουδαστές, για τους μελετητές και για το κοινό της Κωμωδίας. Η συμβολή του κ. Σηφάκη τόσο στη συγγραφή του βιβλίου όσο και στη νεοελληνική του απόδοση και έκδοση είναι προφανής.

Οι φαύλοι κωμωδούμενοι

Η Παλαιά και η Μέση Κωμωδία στην Αθήνα και στη Μεγάλη Ελλάδα, σε αντίθεση με το δραματικό μέγεθος της Τραγωδίας, αναφέρεται στους ταπεινούς και στους «φαύλους» μέσω κωδικοποιημένων χειρονομιών και συγκεκριμένης, ήδη σεσημασμένης αμφίεσης. Ήδη από τη δεκαετία του ’90 ο καθηγητής Χιουζ εμφανίζεται στις κλασικές σπουδές με τη σεμιναριακή του μονογραφία Comic Stages in Magna Graecia (Theatre Research International 21): μέσα από τη μελέτη εικαστικών αναπαραστάσεων, ιθυφαλλικών ειδωλίων από terracota, αγγείων και άλλων αρχαιολογικών ευρημάτων, καθώς και μέσα από μελέτη αντικειμένων ιδιωτικών συλλογών, αναψηλαφεί τον τρόπο παράστασης της Κωμωδίας. Οι ηθοποιοί, η υπόκρισις, το προσωπείο, οι κόθορνοι, η κεντρική χαμηλή σκηνή και oι σκηνικοί μηχανισμοί, η σκηνογραφία και η μουσική, η γλώσσα του σώματος και ο τρόπος υπόδυσης του φύλου και της θεότητας, όλα συνθέτουν μια νέα προσέγγιση της παραστασιακής πραγματικότητας κατά την αρχαιότητα, από την εποχή του Επίχαρμου και του Σώφρονος έως τη Νέα Κωμωδία, τη fabula palliata και τη fabula togata.

Οι ηθοποιοί, η υπόκρισις, το προσωπείο, οι κόθορνοι, η κεντρική χαμηλή σκηνή και oι σκηνικοί μηχανισμοί, η σκηνογραφία και η μουσική, η γλώσσα του σώματος και ο τρόπος υπόδυσης του φύλου και της θεότητας, όλα συνθέτουν μια νέα προσέγγιση της παραστασιακής πραγματικότητας κατά την αρχαιότητα.

Στην ιταλική Καμπανία και στην Κάτω Ιταλία και Σικελία (Magna Grecia), η κωμική λαϊκή, αυτοσχεδιαστική ιλαροτραγωδία, που ως είδος γραμματολογικό αποκαλείται «φλύαξ», παρωδούσε με χοντροκομμένο τρόπο χαρακτήρες καταγόμενους από το αρχαιοελληνικό θέατρο – και δη από τον Ευριπίδη. Ο Σουσαρίων παραδίδεται ως ιδρυτής του είδους στην Κάτω Ιταλία (αντίστοιχος του Θέσπιδος στην αρχαία Αθήνα). Με αρχικό ερέθισμα μια νέα προσέγγιση ενός αγγείου από το Würzburg που αρχικά εξελήφθη ως αναπαράσταση κατωϊταλικού «φλύακος» αλλά στην ουσία παρίστανε σκηνή αριστοφανικής κωμωδίας, ο μελετητής ερμηνεύει κάποιες σημαντικές λεπτομέρειες που ανήκουν δικαιωματικά στην Κωμωδία. Την ίδια διεργασία ακολουθεί ο μελετητής και με τους μιμιάμβους του Ηρώνδα και του Ποπλίλιου.

Η γυναικεία και η ανδρική τυπολογία ρόλων

Το βιβλίο ξεκινά με την ανάληψη του ρόλου από τον αρχαίο υποκριτή μέσω μιας διεργασίας «διπλασιασμού» της ταυτότητάς του και υιοθέτησης όχι μιας αναπαραστατικής, αλλά μιας μεταθεατρικής προσέγγισης: ο ηθοποιός που φέρεται ως Θεόδωρος, για να ενσαρκώσει την Πραξαγόρα του ή μια κοινή ορχηστρίδα/ακροβάτισσα, θα έπρεπε να εκμάθει αυτό το σύνολο κωδίκων, όπως αντίστοιχα ο castrato λυρικός τραγουδιστής της δυτικής Ευρώπης ή ο Ιάπωνας ονναγκάτα. Στη διάρκεια των Μεγάλων Διονυσίων ο βασικός πρωταγωνιστής όριζε από μόνος του έναν δευτεραγωνιστή κι έναν τριταγωνιστή, όμως ο ίδιος ως κωμωδός ήταν υπεύθυνος για το λευκό, αγένειο προσωπείο του (γραύς παχεία, γράδιον οικουρόν, ψευδοκόρη, εταίρα ή εταιρίδιον, κοκ.), για την ενδυμασία του, εν ολίγοις για την όλη συνέπειά του απέναντι στις προσδοκίες των θεατών.

Αντίστοιχα, εκείνος που είχε εξειδικευθεί στην υπόδυση ανδρικών ρόλων θα έπρεπε να φροντίσει για το υποτίθεται «γυμνό» κοστούμι και τον φαλλό του και, αναλόγως του ρόλου, για το καφετί χρώματος ανδρικό προσωπείο του (πάγχρηστος νεανίσκος, μέλας νεανίσκος, ούλος νεανίσκος, απαλός ή επίσειστος νεανίσκος, και, αντίστοιχα: πάππος πρώτος, πάππος μακροπώγων ή επισείων, και πάει λέγοντας). Τέλος, εάν υποδυόταν κάποιον δούλο, την περιβολή του Σκύθη, του ηγεμόνος θεράποντος, του αλλαντοπώλη, του φαλακρού μάγειρα, του τέττιγος ή του επισείστου ηγεμόνος: η τυπολογία είναι στενά συνδεδεμένη με τον βαθμό ανδροπρέπειας ή θηλυπρέπειας του ρόλου και με τον αντίστοιχο σεξουαλικό ρόλο που συνιστούσε, βεβαίως, αντικείμενο γέλωτος.

Στη διάρκεια των Μεγάλων Διονυσίων ο βασικός πρωταγωνιστής όριζε από μόνος του έναν δευτεραγωνιστή κι έναν τριταγωνιστή, όμως ο ίδιος ως κωμωδός ήταν υπεύθυνος για το λευκό, αγένειο προσωπείο του (γραύς παχεία, γράδιον οικουρόν, ψευδοκόρη, εταίρα ή εταιρίδιον, κοκ.), για την ενδυμασία του, εν ολίγοις για την όλη συνέπειά του απέναντι στις προσδοκίες των θεατών.

Τελικά, για την κατανόηση της αρχαίας κωμωδίας, όλα αυτά, κοστούμια, σκηνικός διάκοσμος, χειρονομίες κλπ., μάλλον αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από το ίδιο το κείμενο. Γι’ αυτό και στο τέλος του βιβλίου του ο συγγραφέας παραθέτει έναν πλήρη κατάλογο του υλικού (plates και καλλιτεχνικά αντικείμενα) που συγκέντρωσε προς μελέτην.

Η μάσκα: Αριστοφάνης, Κρατίνος, Εύπολις, Πλάτων ο Κωμικός

Μόνο στους Αχαρνής και στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη υπάρχουν πάνω από είκοσι ομιλούντες ρόλοι, εκτός από μια σειρά βωβών χαρακτήρων. Με πραγματιστικούς όρους μιλώντας, λέει ο μελετητής, η μάσκα ήταν απολύτως απαραίτητη. Επίσης, σημαντικό είναι να τονιστεί ότι οι θίασοι στην αρχαιότητα περιόδευαν, οπότε οι όροι παρασκευής και συντήρησης των προσωπείων προσαρμόζονταν στη φθορά της μετακίνησης και στην προοπτική της συνεχούς κι επαναλαμβανόμενης χρήσης. Ωστόσο, επισημαίνει, τα προσωπεία στον ελληνικό κόσμο είχαν μεγάλη συμβολική βαρύτητα, στον βαθμό στον οποίον θεμελίωναν την επιτέλεση καθεαυτήν, δηλαδή την (αριστοτελική) πράξη της μιμήσεως. Το προσωπείο, το ψιμύθιο και το ένδυμα είναι εκείνα τα στοιχεία της δραματικής «όψεως» που συνόψιζαν, απέδιδαν και πραγματοποιούσαν την επί σκηνής ενεργοποίηση της κωμικής φαυλότητος, του διονυσιασμού/μαιναδισμού ή του φαρσικού στοιχείου.

Το προσωπείο, το ψιμύθιο και το ένδυμα είναι εκείνα τα στοιχεία της δραματικής «όψεως» που συνόψιζαν, απέδιδαν και πραγματοποιούσαν την επί σκηνής ενεργοποίηση της κωμικής φαυλότητος, του διονυσιασμού/μαιναδισμού ή του φαρσικού στοιχείου.

Ποδήρεις χιτώνες, άσεμνοι κοντοί επενδύτες, εξωμίδες και χλαμύδες, χλαίνες και τρίβωνες, κροκωτίδια (ελαφρά γυναικεία φορέματα) και χιτώνια, περόνες, πόρπες, εσθήτες (φουστάνια), ιμάτια, κόθορνοι, καλύμματα κεφαλής: κεκρύφαλοι (κεφαλόδεσμοι), πίλοι (καπέλα) και περικεφαλαίες, φαλλοί, όρχεις, αιδοία, θηλές, στήθη, αυτιά και οπίσθια υπερτονισμένα, μέλη στρεβλωμένα, παχύσαρκα ή ζωόμορφα, τεχνητά μαλλιά και γένεια, κρωβύλοι (κότσοι), εμβάδες και διφθέρες (μπότες), αλλά και πλήρεις μεταμφιέσεις σε πτηνά, ταύρους ή μυθικά τέρατα, περισκελίδες, βακτηρίες, εκκυκλήματα και ένα σωρό άλλα σκηνικά «προπς» προφανώς πλαισίωναν όλην αυτή την παράδοση παρενδυσίας και υπερβολής που συνέθετε το σύμπαν της αρχαίας κωμωδίας, μέχρι και την εποχή της Σαμίας και των Επιτρεπόντων του Μενάνδρου και μέχρι και τον Πλαύτο, τον Τερέντιο, την αττελανή φάρσα και την οριστική φθίση του είδους.

Η μελέτη του Hughes είναι πολύ σημαντική για τρεις λόγους.

⇒ Ο πρώτος είναι το ότι εντάσσει την καινοτόμο θέασή του της κωμωδίας στο ιστορικό τοπίο: μιλά για τις γειτονιές, τις συνοικίες και τους φυσικούς χώρους των παραστάσεων, για τα θέατρα εντός και εκτός Αττικής και για τα θέατρα της Μεγάλης Ελλάδας.
⇒ Δεύτερος λόγος είναι το ότι φωτίζει άγνωστες στο ευρύ κοινό δημιουργίες των κωμωδιογράφων, όπως τους Δαιταλείς, τους Γεωργούς, τον Ανάγυρο, τις Δαναΐδες, τις Ολκάδες, τους Πελαργούς, τον Κώκαλο και τους Αιολοσίκους του Αριστοφάνη.
⇒ Ο τρίτος λόγος είναι ότι καταφέρνει να απομυθοποιήσει κατεστημένες αντιλήψεις για την παραστασιακή πραγματικότητα στην αρχαία Ελλάδα, εντάσσοντας το γεγονός της κωμικής επιτέλεσης στο κοινωνικοϊστορικό του πλαίσιο και διαρκώς αναφερόμενος στις προσλαμβάνουσες του κοινού εκείνης της εποχής.

Το «γελοίον» συνδέεται με το κοινωνικώς υποδεέστερο, με τη διαμόρφωση μιας σειράς ανθρωπολογικών τύπων του θεάτρου που για το αρχαίο κοινό ήταν αποκρυπτογραφήσιμοι. Και μιλάμε για ένα κοινό που συνήθως παρακολουθούσε τις κωμωδίες εν μέσω πολέμου: ο Αριστοφάνης διδάσκει τις Εκκλησιάζουσες και τον Πλούτο του μετά τον θάνατο του Κόνωνα, σε μιαν εποχή όπου η Αθήνα γνωρίζει μεγάλη παρακμή. Και κανα-δυο χρόνια προτού ο Πλάτωνας ιδρύσει την Ακαδημία του.

Ο Αlan Hughes είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Victoria στον Καναδά. Είναι ιστορικός του θεάτρου, αλλά και άνθρωπος της θεατρικής πράξης, που διηύθυνε τον δικό του θίασο ρεπερτορίου. Στις δημοσιευμένες μελέτες του περιλαμβάνεται η μονογραφία Henry Irving, Shakespearean (Cambridge University Press 1981), καθώς και η έκδοση του Τίτου Ανδρόνικου στη σειρά Cambridge Shakespeare Series (1994). Το 2006 τιμήθηκε με την T.B.L. Webster Fellowship, διεθνή αναγνώριση της συνεισφοράς του στη μελέτη των υλικών τεκμηρίων του αρχαίου ελληνικού θεάτρου.

Μελέτες για την αρχαιοελληνική κωμωδία που προηγήθηκαν

Καθηγητής θεατρολογίας στο πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας ο Άλαν Χιουζ, εξειδικευμένος στο ελισαβετιανό θέατρο και στην αγγλική θεατρική σκηνή του 19ου αιώνα, έρχεται ανέλπιστα να προσθέσει το έργο του σε μια μακρά σειρά δοκιμίων πάνω στην Κωμωδία που προηγήθηκε της δικής του μελέτης: τη στερεότυπη έκδοση των Poetae Comici Graeci στον αγγλοσαξονικό χώρο από τους R. Kassel και C. A. Austin. Το ξεπερασμένο (όπως το χαρακτηρίζει ο ίδιος ο Hughes) βιβλίο της Bieber History of the Greek and Roman Theatre. Τις κλασικές μελέτες του Webster, του Trendall, της Froma Zeitlin και των επιγόνων τους, που επιστράτευσαν τη θεατρολογική έρευνα στην κατεύθυνση της κατανόησης του σύνολου κοινωνικού γεγονότος της πόλης-κράτους. Τη μελέτη The Birth of Comedy του Jeffrey S. Rusten, που συνδέει τη λογοτεχνία με την πολιτική και τη φιλοσοφία στη βάση της αυτοαναφορικότητάς της, υποστηρίζοντας ότι η μη ρεαλιστική ατμόσφαιρα της κωμωδίας επιτρέπει την πολιτική παρέμβαση του δημιουργού. Το δοκίμιο πολιτιστικής ιστορίας Greek Laughter του Stephen Halliwell, που επιστρατεύει χωρία κωμωδιών για να προσεγγίσει την αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων ότι το γέλιο «γεφυρώνει» την απόσταση των θνητών από τους θεούς και εξοικειώνει τον πολίτη με το σώμα του. Το Talking about Laughter του Alan H. Sommerstein, με δεκατέσσερις μελέτες του συγγραφέα πάνω στον Αριστοφάνη και τις πεποιθήσεις του για τις σχέσεις των φύλων, και των διαφορετικών κατηγοριών πολιτών στην αρχαία Αθήνα. Το δοκίμιο Politics and Anti-Realism in Athenian Old Comedy του Ian Ruffell. Το Performance, Iconography, Reception του Martin Revermann, ένα απάνθισμα είκοσι τριών μονογραφιών από μαθητές του Όλιβερ Τάπλιν. Και, κορυφαίας σημασίας, η δουλειά του ίδιου του Τάπλιν για ένα αγγείο από την Απουληία που παρίστανε σκηνή από τις Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Η παράσταση της κωμωδίας στην αρχαία Ελλάδα
ALAN HUGHES
ΜΤΦΡ. ΑΓΙΣ ΜΑΡΙΝΗΣ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ Μ. ΣΗΦΑΚΗΣ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ 2019
Σελ. 488, τιμή εκδότη €25,00