«Το όνειρο του χωριού Τινγκ» του Γιεν Λιένκε (κριτική) – Η ιστορία μιας υγειονομικής τραγωδίας στη μεταμαοϊκή Κίνα

Έχουν μείνει στην ιστορία ως τα «χωριά του αίματος». Ευφημισμός που ελάχιστα εξηγεί μια από τις μεγαλύτερες υγειονομικές τραγωδίες στον σύγχρονο κόσμο. Στις αρχές της δεκαετίας του '90 στην επαρχία Χενάν της Κίνας, χιλιάδες αγρότες μολύνθηκαν μαζικά με AIDS εξαιτίας παράνομων και ανθυγιεινών πρακτικών αιμοδοσίας. Ενθαρρυμένοι από τις τοπικές αρχές, ιδιώτες έμποροι οργάνωσαν εκστρατείες όπου αγρότες πουλούσαν το αίμα τους για επιπλέον εισόδημα. Το πλάσμα του αίματος συλλέγονταν και αναμειγνύονταν για να διαχωριστούν τα ερυθρά αιμοσφαίρια, προτού το αίμα επιστραφεί στους δότες. Η πρακτική αυτή της επαναμόλυνσης είχε ως αποτέλεσμα την ευρεία εξάπλωση του HIV σε πάρα πολλά χωριά.

Το πρόβλημα αποσιωπήθηκε από την τοπική κυβέρνηση, η οποία προσπάθησε να καλύψει το σκάνδαλο για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ο απολογισμός ήταν βαρύς: ολόκληρες οικογένειες και κοινότητες καταστράφηκαν, αφήνοντας πίσω χιλιάδες ορφανά και ανθρώπους που πέθαναν αβοήθητοι λόγω έλλειψης πρόσβασης σε αντιρετροϊκή θεραπεία.

Ο Κινέζος συγγραφέας Γιεν Λιένκε, ένας από τους πλέον γνωστούς στη χώρα του, συγκλονισμένος από αυτό το γεγονός έκανε εκτεταμένη έρευνα και αποφάσισε να δώσει την μυθιστορηματική εκδοχή των γεγονότων. Κάπως έτσι προέκυψε το βιβλίο του Το όνειρο του χωριού Τινγκ. Δικαίως θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της σύγχρονης κινεζικής λογοτεχνίας και ταυτόχρονα μία από τις πιο σκληρές λογοτεχνικές καταγγελίες απέναντι στις κοινωνικές συνέπειες της οικονομικής ανάπτυξης της μεταμαοϊκής Κίνας.

Η οικογένεια Τινγκ

Η ιστορία διαδραματίζεται στο φανταστικό χωριό Τινγκ, ένα μικρό αγροτικό χωριό που έχει καταστραφεί από μια μυστηριώδη ασθένεια την οποία οι κάτοικοι αποκαλούν «πυρετό». Σύντομα γίνεται σαφές ότι πρόκειται για AIDS, αποτέλεσμα της μαζικής πώλησης αίματος που είχε μετατραπεί σε βασική πηγή εισοδήματος για τους φτωχούς χωρικούς. Η αφήγηση ξεκινά με ένα ήδη συντελεσμένο έγκλημα: ο μικρός αφηγητής έχει δολοφονηθεί από συγχωριανούς του, οι οποίοι θέλουν να εκδικηθούν τον πατέρα του που είναι ο βασικός έμπορος αίματος του Τινγκ και των γύρω περιοχών. Από τη θέση ενός νεκρού παιδιού παρακολουθεί τα γεγονότα και αφηγείται την αργή κατάρρευση του χωριού.

Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκεται η οικογένεια Τινγκ. Ο παππούς είναι ένας ηλικιωμένος δάσκαλος (στην πραγματικότητα είναι επιστάτης σε σχολείο) που χαίρει σεβασμού στην κοινότητα. Οι δύο γιοι του αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές όψεις της τραγωδίας. Ο μεγαλύτερος γιος, ο Τινγκ Χούι, είναι ο άνθρωπος που πλούτισε οργανώνοντας το εμπόριο αίματος. Λειτουργεί ως μεσάζοντας ανάμεσα στους χωρικούς και στις αρχές, πείθοντας τους κατοίκους να εγκαταλείψουν τις καλλιέργειες και να ζουν πουλώντας το αίμα τους. Η δραστηριότητά του βασίζεται στην απληστία και στην πεποίθηση ότι η οικονομική επιτυχία δικαιολογεί τα πάντα.

Ο μικρότερος αδελφός του, αντίθετα, γίνεται ένα από τα θύματα του ίδιου συστήματος. Συμμετέχει κι αυτός στην πώληση αίματος και τελικά μολύνεται. Γύρω τους εκτυλίσσεται η τραγωδία εκατοντάδων κατοίκων που αρρωσταίνουν σταδιακά. Ολόκληρες οικογένειες αφανίζονται. Τα σπίτια αδειάζουν. Οι κηδείες πολλαπλασιάζονται. Το χωριό μετατρέπεται σε μια κοινότητα που περιμένει συλλογικά τον θάνατο. Καθώς η επιδημία εξαπλώνεται, οι αρχές απομονώνουν τους ασθενείς στο παλιό σχολείο του χωριού. Εκεί δημιουργείται μια παράξενη κοινωνία ανθρώπων που γνωρίζουν ότι πεθαίνουν.

Αντί να γεννηθεί αλληλεγγύη, αναδύονται συχνά οι χειρότερες πλευρές της ανθρώπινης φύσης. Οι άρρωστοι κλέβουν ο ένας τον άλλον, τσακώνονται για τρόφιμα, ξηλώνουν έπιπλα για να κατασκευάσουν φέρετρα και επιδίδονται σε μικρές ή μεγάλες πράξεις εξαπάτησης. Ωστόσο, παράλληλα εμφανίζονται και στιγμές τρυφερότητας, αγάπης και αυτοθυσίας.

Ο έρωτας στα χρόνια του AIDS

Ένα από τα πιο συγκινητικά αφηγηματικά νήματα αφορά τον έρωτα δύο μολυσμένων ανθρώπων (ο ένας είναι ο δεύτερος γιος του δάσκαλου Τινγκ) που προσπαθούν να χωρίσουν από τους συζύγους τους για να παντρευτούν πριν πεθάνουν. Σε ένα περιβάλλον όπου όλα καταρρέουν, η επιθυμία για αγάπη αποκτά σχεδόν μεταφυσική σημασία. Την ίδια στιγμή, ο Τινγκ Χούι παραμένει αμετανόητος. Όταν το εμπόριο αίματος καταρρέει επειδή οι περισσότεροι πελάτες του πεθαίνουν, στρέφεται σε νέες επιχειρήσεις. Αρχίζει να κατασκευάζει και να πουλά φέρετρα, κερδίζοντας χρήματα από τους ίδιους ανθρώπους που προηγουμένως είχε μολύνει. Αργότερα εμπλέκεται ακόμη και σε τελετουργίες γάμων νεκρών. Η πορεία του συμβολίζει μια μορφή καπιταλισμού χωρίς ηθικούς φραγμούς, όπου κάθε ανθρώπινη δυστυχία μετατρέπεται σε ευκαιρία κέρδους.

Μέσα από τη διάλυση αυτής της κοινότητας, ο Λιένκε εξετάζει πώς η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να οδηγήσει στην κατάρρευση των ηθικών δεσμών, όταν το κέρδος γίνεται η μοναδική αξία.

Καθώς η ιστορία πλησιάζει στο τέλος, οι θάνατοι αυξάνονται και το χωριό μοιάζει να βυθίζεται σε μια συλλογική αποσύνθεση. Ο παππούς, που είχε συμβάλει έμμεσα στην εξάπλωση του συστήματος επειδή αρχικά το είχε στηρίξει, συνειδητοποιεί σταδιακά το μέγεθος της καταστροφής. Η ενοχή του μετατρέπεται σε ηθικό βάρος. Στην κορύφωση του έργου αναλαμβάνει ο ίδιος να τιμωρήσει τον γιο του, θεωρώντας ότι μόνο έτσι μπορεί να αποδοθεί κάποια μορφή δικαιοσύνης απέναντι στους νεκρούς του χωριού.

H Πανούκλα του Καμύ

Παρότι το μυθιστόρημα αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, είναι φανερό ότι λειτουργεί ως ευρύτερη αλληγορία για τη σύγχρονη Κίνα, στα πρότυπα της Πανούκλας του Καμύ. Το χωριό Τινγκ δεν είναι απλώς ένα χωριό· αποτελεί μια μικρογραφία ολόκληρης της κοινωνίας. Μέσα από τη διάλυση αυτής της κοινότητας, ο Λιένκε εξετάζει πώς η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να οδηγήσει στην κατάρρευση των ηθικών δεσμών, όταν το κέρδος γίνεται η μοναδική αξία.

Το ισχυρότερο σύμβολο του βιβλίου είναι το αίμα. Σε κυριολεκτικό επίπεδο αποτελεί το εμπόρευμα που αγοράζεται και πωλείται. Όμως αποκτά πολύ βαθύτερες σημασίες. Συμβολίζει τους οικογενειακούς δεσμούς, την κοινότητα, τη συλλογική ταυτότητα και τελικά το ίδιο το έθνος.

Η ταχεία οικονομική ανάπτυξη της Κίνας μετά τις μεταρρυθμίσεις δημιούργησε τεράστιο πλούτο, αλλά και βαθιές κοινωνικές ανισότητες. Στο μυθιστόρημα, η οικονομική πρόοδος εμφανίζεται σαν υπόσχεση σωτηρίας που τελικά οδηγεί στην καταστροφή. Η μετάβαση από τη γεωργική ζωή στην οικονομία του αίματος θυμίζει τη μετάβαση της ίδιας της Κίνας από τον συλλογισμό της επανάστασης στη λογική της αγοράς. Ο Ντινγκ Χούι συμβολίζει τη νέα τάξη ανθρώπων που πλουτίζουν μέσα από τις μεταρρυθμίσεις, συχνά χωρίς ηθικούς περιορισμούς. Δεν είναι τυχαίο ότι επιβιώνει περισσότερο από πολλούς άλλους χαρακτήρες

Το ισχυρότερο σύμβολο του βιβλίου είναι το αίμα. Σε κυριολεκτικό επίπεδο αποτελεί το εμπόρευμα που αγοράζεται και πωλείται. Όμως αποκτά πολύ βαθύτερες σημασίες. Συμβολίζει τους οικογενειακούς δεσμούς, την κοινότητα, τη συλλογική ταυτότητα και τελικά το ίδιο το έθνος. Όταν το αίμα μολύνεται, δεν μολύνονται μόνο τα σώματα, αλλά και οι σχέσεις που συγκροτούν την κοινωνία. Η ασθένεια γίνεται μεταφορά για την ηθική διαφθορά. Η εμπορευματοποίηση του αίματος σημαίνει ότι ακόμη και η ίδια η ανθρώπινη ζωή έχει μετατραπεί σε αντικείμενο συναλλαγής.

Η αλληγορία της ασθένειας

Το AIDS δεν παρουσιάζεται απλώς ως ασθένεια. Λειτουργεί ως αλληγορία μιας κοινωνικής επιδημίας: της απληστίας. Η αρρώστια εξαπλώνεται επειδή οι άνθρωποι επιδιώκουν γρήγορο πλουτισμό, οι αξιωματούχοι αδιαφορούν για τις συνέπειες και η συλλογική ευθύνη αντικαθίσταται από το ατομικό συμφέρον. Με αυτή την έννοια, ο ιός είναι το ορατό αποτέλεσμα μιας βαθύτερης ηθικής μόλυνσης που προϋπήρχε. Ο συγγραφέας δεν παρουσιάζει το κακό ως κάτι εξωτερικό. Η καταστροφή προκύπτει από επιλογές που κάνουν οι ίδιοι οι κάτοικοι. Αυτό είναι ένα από τα πιο απαισιόδοξα στοιχεία του έργου: οι άνθρωποι δεν είναι μόνο θύματα, αλλά και συμμέτοχοι στην ίδια τους την καταστροφή.

Οι κάτοικοι δεν ζουν πραγματικά· απλώς περιμένουν το αναπόφευκτο τέλος τους. Έτσι, ο αφηγητής λειτουργεί σαν αγγελιοφόρος ενός κόσμου που έχει ήδη καταδικαστεί.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η επιλογή ενός νεκρού παιδιού ως αφηγητή. Ο νεκρός βρίσκεται έξω από τον κόσμο των ζωντανών και επομένως μπορεί να παρατηρεί τα πάντα χωρίς προσωπικό συμφέρον. Αντιπροσωπεύει τη χαμένη αθωότητα του χωριού, αλλά και τη φωνή όσων δεν μπορούν πλέον να μιλήσουν. Μέσα από τη δική του οπτική, η ιστορία αποκτά σχεδόν μυθολογικό χαρακτήρα. Παράλληλα, η παρουσία του νεκρού αφηγητή δημιουργεί την αίσθηση ότι ολόκληρο το χωριό βρίσκεται ήδη ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Οι κάτοικοι δεν ζουν πραγματικά· απλώς περιμένουν το αναπόφευκτο τέλος τους. Έτσι, ο αφηγητής λειτουργεί σαν αγγελιοφόρος ενός κόσμου που έχει ήδη καταδικαστεί.

Τα όνειρα

Ο τίτλος του έργου δεν είναι τυχαίος. Τα όνειρα εμφανίζονται διαρκώς στην αφήγηση. Άλλοτε είναι προφητικά, άλλοτε εκφράζουν επιθυμίες και άλλοτε λειτουργούν ως μέσο διαφυγής από μια αβάσταχτη πραγματικότητα. Το «όνειρο» του χωριού μπορεί να διαβαστεί ως το όνειρο του πλουτισμού που υποσχέθηκε η νέα εποχή. Όμως αυτό το όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη. Ο τίτλος υποδηλώνει ακριβώς αυτή τη μετάβαση: μια συλλογική φαντασίωση ευημερίας που οδηγεί σε συλλογική καταστροφή.

Η μετάφραση του Σωτήρη Χαλικιά από τα κινέζικα προφανώς και είναι ένα από τα σημαντικά στοιχεία αυτού του βιβλίου, το οποίο έχει βραβευτεί από διάφορες επιτροπές, έχει μεταφραστεί σε 22 γλώσσες και έχει μεταφερθεί στον κινηματογράφο σε σκηνοθεσία του Γκου Τσανγκουέι.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιεν Λιένκε γεννήθηκε το 1958 στην επαρχία Χενάν της Κίνας, από γονείς αγρότες, και σήμερα ζει στο Πεκίνο. Κατά τη διάρκεια της θητείας του στον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό, έγραφε προπαγανδιστικά κείμενα. Στη χώρα του θεωρείται επιτυχημένος αλλά και αμφιλεγόμενος συγγραφέας, με πολλές διακρίσεις στο ενεργητικό του, αλλά και με ορισμένα μυθιστορήματά του να έχουν απαγορευτεί λόγω του γκροτέσκου-σατιρικού χαρακτήρα και των ανατρεπτικών υποδηλώσεών τους. 

Το εκτενές έργο του έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Τα βιβλία του, που έχουν βρει μεγάλη απήχηση διεθνώς, συχνά αναφέρονται σε αποσιωπημένα ή απωθημένα γεγονότα προσδίδοντάς τους υπαρξιακές, εν μέρει αλληγορικές διαστάσεις. Το όνειρο του χωριού Τινγκ (2006) αφορά την καταστροφή ενός επαρχιακού χωριού στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν ο πληθυσμός του μολύνθηκε με τον ιό του AIDS μετά από μια συλλογική εκστρατεία αιμοδοσίας.

Ο Λιένκε έχει τιμηθεί με τα λογοτεχνικά βραβεία Lu Xun (1998/2001), Lao She (2005), Franz Kafka (2014) και «Όνειρο της Κόκκινης Αίθουσας» (2016). Έχει φτάσει αρκετές φορές στον τελικό του Διεθνούς Βραβείου Μπούκερ, στη βραχεία λίστα για το Βραβείο Man Asia και το Independent Foreign Fiction Prize, και έχει προταθεί δύο φορές για το Βραβείο Princesa de Asturias.