Γιατί συνεχίζουμε να διαβάζουμε ιστορίες επιστημονικής φαντασίας και πως τα μελλοντολογικά σενάρια σε αυτές μιλούν για το παρόν. Κάποιες σκέψεις. Εικόνα: Από την ταινία «Blade Runner» (1982) του Ρίντλεϊ Σκοτ.
Γράφει ο Ιωσήφ Μανίκης
Η επιστημονική φαντασία έχει συνδεθεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο λογοτεχνικό είδος με το μέλλον. Διαστημικά ταξίδια, νέες τεχνολογίες, εξωγήινοι πολιτισμοί, μηχανές που σκέφτονται και κόσμοι που δεν έχουν ακόμη υπάρξει. Κι όμως, όταν μια καλή ιστορία επιστημονικής φαντασίας τελειώνει, συνήθως δεν είναι το μέλλον αυτό που μας απασχολεί περισσότερο. Είναι ο κόσμος που αφήσαμε πίσω μας και τον κοιτάζουμε κάπως διαφορετικά. Αυτή ίσως είναι και η ιδιαίτερη δύναμη του είδους. Να απομακρύνεται από την πραγματικότητα χωρίς να απομακρύνεται από τον άνθρωπο. Να επινοεί έναν άλλο κόσμο για να μιλήσει τελικά για τον δικό μας.
Η επιστημονική φαντασία στηρίζεται στην υπόθεση. Ένα «τι θα γινόταν αν;» αρκεί για να μετακινήσει τη γνωστή πραγματικότητα. Τι θα γινόταν αν η τεχνολογία έφτανε σε ένα σημείο όπου δεν θα μπορούσαμε πλέον να την ελέγξουμε; Αν μια κοινωνία αποφάσιζε να καταργήσει την ελευθερία για χάρη της ασφάλειας; Αν η μνήμη μας μπορούσε να αλλοιωθεί; Αν ο άνθρωπος συναντούσε έναν άλλο πολιτισμό; Αν ο χρόνος δεν ήταν αυτό που νομίζουμε;
Οι φανταστικοί κόσμοι ως καθρέφτες
Από αυτή τη μετατόπιση αρχίζει η λογοτεχνική λειτουργία της επιστημονικής φαντασίας. Δεν χρειάζεται να προβλέψει τι θα συμβεί. Αρκεί να πάρει κάτι από το παρόν και να το μεταφέρει λίγο παραπέρα, εκεί όπου οι συνέπειές του γίνονται πιο καθαρές. Γι’ αυτό τα διαστημόπλοια, τα ρομπότ και oι εξωγήινοι δεν είναι απαραίτητα στοιχεία του είδους. Μπορεί να υπάρχουν ή να απουσιάζουν εντελώς. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η αλλαγή της οπτικής. Η πραγματικότητα μετακινείται σε ένα διαφορετικό πλαίσιο και, μέσα από αυτή τη μετακίνηση, αποκαλύπτονται πλευρές της που η καθημερινότητα συχνά κρύβει.
Αν δούμε την ιστορία της επιστημονικής φαντασίας από αυτή την πλευρά, μπορούμε να παρακολουθήσουμε και την αλλαγή των ερωτημάτων που θέτει κάθε εποχή.
Οι φανταστικοί κόσμοι λειτουργούν έτσι σαν καθρέφτες. Όχι κανονικοί καθρέφτες, αλλά καθρέφτες που παραμορφώνουν σκόπιμα την εικόνα. Μεγεθύνουν την εξουσία, την τεχνολογία, τον φόβο, τις κοινωνικές ανισότητες ή την ανθρώπινη φιλοδοξία. Κι αυτή η παραμόρφωση μπορεί να μας κάνει να δούμε πιο καθαρά αυτό που έχουμε μπροστά μας. Αν δούμε την ιστορία της επιστημονικής φαντασίας από αυτή την πλευρά, μπορούμε να παρακολουθήσουμε και την αλλαγή των ερωτημάτων που θέτει κάθε εποχή. Η επιστήμη άλλοτε εμφανίζεται ως υπόσχεση, άλλοτε ως απειλή και άλλοτε ως μια δύναμη που απαιτεί από τον άνθρωπο να πάρει δύσκολες αποφάσεις.
Στον Φρανκενστάιν της Μαίρη Σέλεϊ, η δημιουργία δεν είναι μόνο ένα επίτευγμα της γνώσης. Είναι και ζήτημα ευθύνης. Τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος αποκτά τη δύναμη να δημιουργήσει ζωή και δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για το δημιούργημά του; Λίγες δεκαετίες αργότερα, στον Ιούλιο Βερν, η επιστήμη έχει ακόμη τη γοητεία της υπόσχεσης. Η γνώση ανοίγει δρόμους προς το άγνωστο και η εξερεύνηση γίνεται μια από τις μεγάλες περιπέτειες του ανθρώπου.
Αυτή η εμπιστοσύνη όμως δεν θα κρατήσει για πάντα. Όσο η επιστήμη μεταμορφώνει πραγματικά τις κοινωνίες, η λογοτεχνία αρχίζει να κοιτάζει και την άλλη πλευρά της προόδου. Στον Χ. Τζ. Γουέλς, το μέλλον δεν είναι μόνο ένας τόπος επιστημονικών επιτευγμάτων. Γίνεται ένας τρόπος να μιλήσει για τις κοινωνικές ανισότητες και τους φόβους μιας εποχής που αλλάζει με μεγάλη ταχύτητα. Στον Ζαμιάτιν και αργότερα στον Όργουελ, το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο καθαρά πολιτικό. Σε κοινωνίες οργανωμένες γύρω από την τάξη, την επιτήρηση και τον έλεγχο, η δυνατότητα να φανταστεί κανείς ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η φαντασία δεν είναι πια μόνο ελευθερία δημιουργίας. Μπορεί να γίνει πράξη αντίστασης.
Η Ούρσουλα Κ. Λε Γκεν μετακινεί τις βεβαιότητές μας με έναν διαφορετικό τρόπο. Οι κοινωνίες που δημιουργεί δεν είναι απλώς προβολές ενός πιθανού μέλλοντος. Είναι τρόποι να εξετάσουμε από την αρχή τις σχέσεις, την εξουσία, το φύλο, την κοινωνική οργάνωση και την ίδια την έννοια της ελευθερίας.
Με τον Ασίμοφ και τον Κλαρκ, η τεχνολογία περνά σε ένα διαφορετικό πεδίο. Δεν είναι μόνο υπόσχεση ούτε μόνο απειλή. Είναι αφορμή για επιλογές. Τα ρομπότ, οι κοσμικές εξερευνήσεις και οι επαφές με το άγνωστο θέτουν ερωτήματα για την ευθύνη, την ηθική και τα όρια της ανθρώπινης κρίσης. Στον Ρέι Μπράντμπερι, ο κίνδυνος βρίσκεται λιγότερο στην ίδια την τεχνολογία και περισσότερο στην απώλεια της σκέψης. Μια κοινωνία μπορεί να συνεχίζει να λειτουργεί και ταυτόχρονα να έχει χάσει την ανάγκη της να διαβάζει, να αμφισβητεί και να φαντάζεται. Στον Φίλιπ Κ. Ντικ, η αμφιβολία προχωρά ακόμη βαθύτερα. Δεν αμφισβητείται μόνο η κοινωνική πραγματικότητα, αλλά η ίδια η δυνατότητα να γνωρίζουμε τι είναι πραγματικό. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι θα συμβεί, αλλά αν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι γι’ αυτό που βλέπουμε.
Η Ούρσουλα Κ. Λε Γκεν μετακινεί τις βεβαιότητές μας με έναν διαφορετικό τρόπο. Οι κοινωνίες που δημιουργεί δεν είναι απλώς προβολές ενός πιθανού μέλλοντος. Είναι τρόποι να εξετάσουμε από την αρχή τις σχέσεις, την εξουσία, το φύλο, την κοινωνική οργάνωση και την ίδια την έννοια της ελευθερίας. Το διαφορετικό δεν λειτουργεί ως φυγή από τον κόσμο μας. Μας βοηθά να δούμε πόσα από όσα θεωρούμε αυτονόητα είναι στην πραγματικότητα επιλογές. Ίσως γι’ αυτό η Λε Γκεν επέμενε ότι η επιστημονική φαντασία δεν είναι «πρόβλεψη» αλλά «περιγραφή». Δεν ενδιαφέρεται να μας πει πώς θα είναι ο κόσμος σε εκατό χρόνια. Χρησιμοποιεί το φανταστικό για να μιλήσει για τον κόσμο στον οποίο ζούμε τώρα.
Στον Στάνισλαβ Λεμ, το Άγνωστο αποκτά μια διαφορετική διάσταση. Η επαφή με έναν άλλο πολιτισμό δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη στη γνώση. Μπορεί να αποκαλύψει τα όρια της δικής μας ικανότητας να κατανοήσουμε τον Άλλο. Το άγνωστο δεν είναι πάντοτε κάτι που περιμένει να το εξηγήσουμε. Μπορεί να είναι η υπενθύμιση ότι υπάρχουν πράγματα που ίσως δεν μπορούμε να καταλάβουμε με τα δικά μας μέτρα.
Αργότερα, ο Ουίλιαμ Γκίμπσον θα μεταφέρει το μέλλον ακόμη πιο κοντά. Ο κόσμος του δεν μοιάζει τόσο με έναν μακρινό τόπο όσο με μια πραγματικότητα που έχει ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται. Η τεχνολογία δεν είναι απλώς εργαλείο. Είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνται οι άνθρωποι. Στον Τεντ Τσιανγκ, αντίθετα, το εντυπωσιακό συχνά υποχωρεί. Οι επιστημονικές ιδέες γίνονται αφορμή για να εξεταστούν ο χρόνος, η γλώσσα, η συνείδηση, η ελεύθερη βούληση και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης. Το φανταστικό επιστρέφει έτσι σε κάτι πολύ γνώριμο: στον τρόπο με τον οποίο προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιοι είμαστε.
Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας δεν κατασκευάζουν απλώς φανταστικούς κόσμους. Δοκιμάζουν πιθανούς τρόπους ύπαρξης. Μια διαφορετική κοινωνία, μια διαφορετική σχέση με την τεχνολογία ή μια διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα νοητικό πείραμα: τι θα συνέβαινε αν αλλάζαμε έναν μόνο από τους όρους με τους οποίους έχουμε μάθει να ζούμε; Και τότε γίνεται ορατό κάτι που εύκολα ξεχνάμε: ότι ο τρόπος με τον οποίο ζούμε δεν είναι ο μόνος δυνατός.
Οι πολλές εκδοχές του μέλλοντός μας
Ίσως γι’ αυτό η επιστημονική φαντασία εξακολουθεί να μας αφορά τόσο έντονα. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου πολλά από όσα κάποτε ανήκαν στη σφαίρα της φαντασίας έχουν γίνει καθημερινότητα. Η τεχνολογία αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε και επικοινωνούμε, η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει καινούρια ερωτήματα και τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το τεχνητό γίνονται όλο και λιγότερο αυτονόητα.
Όμως η αξία της επιστημονικής φαντασίας δεν βρίσκεται σε όσα κατάφερε να προβλέψει. Δεν έχει τόση σημασία αν μια ιστορία πρόβλεψε μια συσκευή ή μια τεχνολογική εξέλιξη. Σημασία έχει αν μας έκανε να αναρωτηθούμε τι σημαίνει μια τέτοια αλλαγή για τον άνθρωπο, ακόμη κι αν τελικά δεν συνέβη ποτέ.
Η επιστημονική φαντασία δεν μας λέει, λοιπόν, τι πρόκειται να συμβεί. Ανοίγει μπροστά μας περισσότερες από μία πιθανότητες. Κι εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη δύναμή της. Μας απομακρύνει για λίγο από τον κόσμο που θεωρούμε αυτονόητο, για να μας επιστρέψει σε αυτόν με μια διαφορετική ματιά. Όχι για να μας δείξει το μέλλον, αλλά για να μας θυμίσει ότι το μέλλον δεν είναι ακόμη γραμμένο.
*Ο ΙΩΣΗΦ ΜΑΝΙΚΗΣ είναι χημικός και συγγραφέας. Συντονίζει τη Λέσχη Ανάγνωσης Επιστημονικής Φαντασίας στη Θεσσαλονίκη.
