Ερώτημα... μεταξύ Αθήνας και Νέας Υόρκης

Κάθε φορά επαναλαμβάνεται, στο νου μου, το ίδιο ερώτημα σχετικά με τη λογοτεχνία. Υπήρχε προ καιρού μια «διαμάχη», πιθανόν να εξακολουθεί να υπάρχει, αν, δηλαδή, η λογοτεχνία χωρίζεται σε μητροπολιτική, αν μπορώ α δανειστώ τον όρο, και σε επαρχιακή.

Και τι σημαίνει αυτό; Ο συγγραφέας κατάγεται εκ ή είναι κάτοικος μιας μεγαλούπολης ή μιας επαρχιακής πόλης, ακόμη κι ενός χωριού ή το περιεχόμενο αναφέρεται σε πρωτεύουσες ή σε περιορισμένους χώρους εδαφικά και πληθυσμικά;

Είναι πολύ γνωστό για να το πούμε, τάχα, σαν κάτι πρωτότυπο ότι πολλοί συγγραφείς έφυγαν από τη δική τους γενέθλια πόλη ή χωριό για να καταλήξουν σε μια μεγαλούπολη και αντίθετα έφυγαν ή φεύγουν από τις μεγαλουπόλεις ζητώντας καταφύγιο και ηρεμία σε απόμερα μέρη.

Όμως, γιατί; Συμβαίνουν περισσότερα πράγματα στις μεγαλουπόλεις από τις μικρές; Και οι συγγραφείς ασχολούνται με αυτά που γίνονται ή τα αναδημιουργούν; Δηλαδή επεμβαίνουν στην πραγματικότητα όπως ο ζωγράφος που ζωγραφίζει ένα λουλούδι, αλλά δεν είναι το ίδιο το λουλούδι; Απαιτείται, δηλαδή, το βίωμα για την εγκεφαλική επεξεργασία;

Ή μήπως υπάρχει η προκατάληψη ή ο μύθος ότι η επιτυχία βρίσκεται πιο κοντά σε μια μεγαλούπολη παρά σ’ ένα χωριό;

Κι ακόμα ότ αν ο συγγραφέας αποζητάει την προσωπική του αυτοσυγκέντρωση είναι αλήθεια ότι την βρίσκει στην απομόνωση; Μα όπου κι αν πάει δεν κουβαλάει μέσα του τις δικές του μνήμες, αγωνίες, εμπειρίες και πάθη;

Θυμάμαι συχνά την Έλλη Αλεξίου που διηγόταν πως όταν ήρθε στην Αθήνα από το Ηράκλειο και η Γαλάτεια την πήρε μαζί της στη Δεξαμενή, όπου συνάντησε τον Βάρναλη, τον Μαλακάση, τον Κονδυλάκη, τον Αυγέρη, και τον Δασκαλάκη, τον οποίο ερωτεύτηκε με την πρώτη ματιά, και άλλους της παρέας είπε: Αυτοί είναι οι άνθρωποι που θέλω να βρίσκομαι κοντά τους, και από τότε δεν τους αποχωρίστηκε. Μήπως αυτό σημαίνει πως τους είχε συγκεντρώσει η πρωτεύουσα, ακόμα και τον Παπαδιαμάντη από την Θάσο, ή ήταν τυχαίο;

Ίσως αυτό να μη συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα.

Στη Νέα Υόρκη θεωρούν επαρχιώτες τους κατοίκους του Λος Άντζελες, παρά την ύπαρξη του Χόλιγουντ, που ξέρομε τι πρότυπα επέβαλε διεθνώς, ή μάλλον έτσι σκέφτονται στην Ανατολική Πλευρά των Ηνωμένων Πολιτειών, για την Δυτική.

Αυτό δεν συμβαίνει και σ’ εμάς όταν αποκαλούμε τους συγγραφείς όπως τον Πεντζίκη, τον Μανώλη Αναγνωστάκη και άλλους κατοίκους της συμπρωτεύουσας, που ποτέ δεν κατάλαβα τον όρο.

Κάτι τέτοιο συνάντησα και στην Τουρκία. Οι άνθρωποι της Κωνσταντινούπολης είναι κοσμοπολίτες απέναντι στους ανθρώπους της Άγκυρας, της πρωτεύουσας.

Βέβαια, η μετακίνηση των ανθρώπων δεν τους κάνει πάντα συγγραφείς ή ζωγράφους. Αλίμονο.

Τα υλικά της δημιουργίας είναι άλλα.

Τα βασικά υλικά του συγγραφέα, τα ανθρώπινα αισθήματα, οι ανθρώπινες πράξεις δεν είναι τα ίδια και δεν συμβαίνουν παντού; Από παρατράπεζες μέχρι αιμομιξία, από έγκλημα μέχρι αυτοθυσία, από συμπόνοια μέχρι αδιαφορία, από ακανακίνητο έρωτα μέχρι αυτοκτονία και δεν υπάρχει τελεωμός όσο υπάρχει άνθρωπος.

Πόσο επηρεάστηκαν οι συγγραφείς από την ή όχι μετακίνησή τους; Ο Χέμινγουεϊ, με την ζωή του, πάντα σε ρίσκο, από τη μια χώρα στην άλλη; Το Αντίθετα από τους συγγραφείς που φτιάχνουν τον δικό τους κόσμο όπως ο Φόκνερ, ο οποίος έφτιαξε μια ολόκληρη επαρχία στο Νότο, την Yoknapatawpha, την κατοίκησε με ανθρώπους που υπήρξαν και άλλους έτσι όπως θα τους ήθελε να είναι σε μια μυθιστορηματική δομή. Ωστόσο τα χειρόγραφά του τα έστελνε σε εκδοτικούς οίκους στη Νέα Υόρκη.

Ενώ η Έμιλι Ντίκινσον δεν βγήκε ποτέ, ή μάλλον μόνο μια φορά, από το σπίτι της στο Άμχερστ. Ένα σπίτι με ψηλά σκιερά δέντρα, σ’ ένα περιβάλλον υγρό και μελαγχολικό.

Αλλά το ερώτημα επιστρέφει σ’ εμένα, στις δικές μου εμπειρίες.

Έγραψα στο Διαβολίτσι, Τα Κορίτσια της Ερεχθείου, ενώ το Μπαζαγιάζι, που τοποθέτησα το περιεχόμενό του στο Διαβολίτσι -χωριό του παππού μου στην Άνω Μεσσηνί α- το έγραφα, για χρόνια, στη Νέα Υόρκη και στη Σουηδία.

Αναφέρθηκα ενδεικτικά στους πιο πάνω συγγραφείς, αφού δεν μπορώ να αγγίξω τον μεγαλοφυή Σέξπηρ.