Νίκος Καββαδίας και γαλλική ποίηση: Ένας «παράδεισος διακειμενικότητας»

Η επιρροή του Νίκου Καββαδία από τη γαλλική ποίηση είναι σημαντική και αδιαμφισβήτητη, έχει δε προσεχθεί και επισημανθεί σε διάφορα μελετήματα. Ο Κεφάλας (2004) γράφει χαρακτηριστικά: «Ο Νίκος Καββαδίας ξεκίνησε ανιχνεύοντας τον ποιητικό του ορίζοντα κάτω από την επίδραση των μελαγχολικών ποιητών Καρυωτάκη, Ουράνη και Μπωντλαίρ. […] Ξεπερνάει την πλήξη του Ουράνη, την αιτιώδη σχέση των πραγμάτων στον Καρυωτάκη, την αβυσσαλέα τάση φυγής του Μπωντλαίρ και με έναν απλό και φυσιολογικό τρόπο η ποίησή του μας μεταφέρει στη μαγεία ενός τόσου γνώριμου και άλλο τόσου απροσδιόριστου αλλού».

Εδώ θα επιχειρήσω να προβώ ακροθιγώς σε μια συγκεντρωτική παρουσίαση και συστηματοποίηση αυτών των διακειμενικών σχέσεων, έτσι όπως αυτές φαίνεται να προσλαμβάνονται και να αποτυπώνονται στο καββαδιακό έργο. Αρχικά, από συνεντεύξεις και συζητήσεις που έχουν διασωθεί και δημοσιευθεί φαίνεται ότι ο Καββαδίας διάβαζε Γάλλους συγγραφείς και μετέφραζε γαλλικά ποιήματα. Αναφέρουμε εδώ ένα απόσπασμα από μια ομιλία του ίδιου του Καββαδία, γραμμένη από τον Μανόλη Γιαλουράκη, που δημοσιεύθηκε στον «Ταχυδρόμο» της Αλεξάνδρειας στις 9 Ιουλίου 1950, με τον τίτλο «Έτσι σαν σκίτσο-ποίηση και ζωή»: «[…] – Διαβάζω Γάλλους πολύ. Όλους τους νέους. Μ’ αρέσει ο Απολλιναίρ. Κι ο Μιλόζ ο Λιθουανός που πέθανε στη Γαλλία. Αλήθεια τώρα με βασανίζει ένα του ποίημα. Μιλάει για μια βασίλισσα της Αιγύπτου. Για μια βασίλισσα που την αγάπησε πολύ. Κι έρχεται ανάκατα η θύμησή της, με κάποιαν άλλη. Θυμάμαι τον Μιλόζ, ύστερα το ποίημα, κι ύστερα ακόμη τη βασίλισσα τη Χατσεψούτ που κυβέρνησε τις Θήβες. Χατσεψούτ, Χατσεψούτ, δεν είναι παράξενο;» (Βογάσαρης, 2002). Ακόμα, η γαλλική επιρροή παρεισφρέει ατόφια στο έργο του, αρκεί κανείς να προσέξει τις γαλλικές παραθεματικές λέξεις-φράσεις που περιλαμβάνονται στη Βάρδια (1954) ή στα ποιήματά του, κάποια από τα οποία, μάλιστα, φέρουν γαλλικό τίτλο, όπως το εμβληματικό «Mal du Départ» της συλλογής Μαραμπού (1933).

Ο Κόρφης (1978) επισημαίνει τη συγγενική σχέση του Καββαδία με τον Μπωντλαίρ, τον Κορμπιέρ, τον Ρεμπώ και τους μεταμπωντλαιρικούς (Λαφόργκ, Λεβέ, Λαρμπώ, Απολλιναίρ, κ.ά.) ποιητές. Ένα παράδειγμα: Το εκτός corpus ποίημα «Ήθελα» συγγενεύει θεματικά με το επίσης εκτός corpus ποίημα «Τραγούδια» αλλά στα σημεία όπου η ποιητική μορφή είναι αισθητά πιο περιποιημένη, μοιάζει να αποτελεί και εκείνο προκαταρκτική μορφή του «Mal du Départ». Το ποίημα ξεκινά σε πρώτο πρόσωπο και διατυπώνει την ευχή του ποιητή να παραμείνει πάντα … μικρό και αγνό παιδί και να πεθάνει παιδί. Εκφράζει, δηλαδή, μια άρνηση για την ενηλικίωση, την ενοχή, το μίασμα που οφείλεται στη ζωή και τον έρωτα. Το παιδί άλλη δεν εγνώρισε γυναίκα απ’ τη μαμά του. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε όλο το ποίημα είναι παρούσες διαφόρων ειδών κούκλες: όχι μόνο κάποια κούκλα που αγαπά (στ. 8), αλλά παλιάτσοι που τον κοιτούν, από την αρχή (στ. 4) μέχρι τη στιγμή του θανάτου του (στ. 16), και ο ίδιος ο Χάρος, ο οποίος εμφανίζεται ως Αρλεκίνος (στ. 15). Ένας κόσμος από παιχνίδια, σαν ψεύτικος και ασήμαντος, ουσιαστικά σπαρακτικός.

Επιπλέον, μέσα στο ποίημα αυξάνεται το ψύχος. Περνάμε από τα ψυχρά απογέματα τα φθινοπωρινά (στ. 9), όπου το παιδί άγνωστα μέρη σκέφτεται, ταξίδια μακρινά, στη βραδιά χειμερινή (στ. 13), χιονισμένη, όπου στο ψυχρό δωμάτιο (στ. 14) επέρχεται ο θάνατος. Επομένως, η φαντασίωση του ταξιδιού εμφανίζεται ως προεικόνιση του τελευταίου ταξιδιού του ανθρώπου, του θανάτου. Στην ουσία όλο το ποίημα αποτελεί ευχή του ποιητή. Η τελική ευχή ισοδυναμεί με τον πρόωρο θάνατο. Όνειρο οπισθοδρόμησης και θανάτου, μέσα στο κρύο και την παγωνιά, στους αντίποδες, δηλαδή, των τροπικών και του Ινδικού Ωκεανού. Πρέπει να σημειωθεί ότι και σε αυτό το ποίημα, η φαντασίωση του ταξιδιού συνδέεται εν μέρει με βιβλία: ταξίδια μακρινά/ που στα βιβλία του διάβασε ή που είδε στ’ όνειρό του (στ. 11-12). 

Τη στιγμή που αρχίζει το ποίημα, ο ήρωας έχει μάθει ότι πρόκειται να πεθάνει.

Άλλη παραλλαγή του ίδιου μύθου αποτελεί το ποίημα «Γράμμα ενός αρρώστου», τοποθετημένο στη συλλογή Μαραμπού ακριβώς πριν από το «Mal du Départ». Τη στιγμή που αρχίζει το ποίημα, ο ήρωας έχει μάθει ότι πρόκειται να πεθάνει. Φίλε μου Αλέξη, το ʼλαβα το γράμμα σου‧/και με ρωτάς τι γίνομαι, τι κάνω;/Μάθε, ο γιατρός πως είπε στη μητέρα μου/ ότι σε λίγες μέρες θα πεθάνω… (στ. 1-4) Η ίδια φράση, «θα πεθάνω», βρίσκεται στον στ. 4 του ποιήματος αυτού και στον στ. 3 του «Mal du Départ», όπως, επίσης, η λέξη «πέθανε» βρισκόταν στον στ. 3 του ποιήματος «Τραγούδια». Ο θάνατος είναι παρών πάντα και από την αρχή. Στο υπόλοιπο ποίημα βασιλεύει η ανία, η οποία ανιχνεύεται όχι μόνο στην καθημερινή ζωή, αλλά και στα ονειρεμένα ταξίδια.

Στο ποίημα αναφέρεται ένας στίχος τού ελάχιστα γνωστού ποιητή, μυθιστοριογράφου και θεατρικού συγγραφέα Maurice Magre: Τι θλίψη στα ταξίδια κρύβεται άπειρη! (στ. 23) Και άλλες πηγές, βέβαια, είναι περισσότερο φανερές. Οι στίχοι: Είναι καιρός όπου έπληξα, διαβάζοντας / όλο τα ίδια που έχω εδώ βιβλία (στ. 5-6), παραπέμπουν στον γνωστό στίχο του Mallarmé: La chair est triste, hélas! et j’ ai lu tous les livres, από το ποίημα «Brise marine» («Θαλάσσια αύρα»). Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι στο γαλλικό ποίημα η αναχώρηση για το θαλάσσιο ταξίδι αποτελεί σωτήρια έξοδο από την ανία, ενώ στο ποίημα του Καββαδία, ακόμα και το ονειρεμένο ή πραγματοποιημένο ταξίδι ανήκει στον κόσμο της ανίας.

Ο Μπωντλαίρ και το spleen

Το πιο ενδιαφέρον διακείμενο, εντούτοις, είναι το ποίημα του Μπωντλαίρ, «Le Voyage» («Το ταξίδι»), το οποίο υπολανθάνει σε διάφορα κείμενα του Καββαδία. Ο ποιητής αντιπαραθέτει τον πόθο του να μάθει κάτι νέο (στ. 7), που δεν έρχεται ποτέ, με την είδηση του επικείμενου θανάτου του. Μόνο ο θάνατος αντιπροσωπεύει το ποθητό κάτι νέο. Ο Μπωντλαίρ έγραψε: Au fond de lʼ infini pour trouver du nouveau. Η διακειμενική σχέση επιβεβαιώνεται από την παρουσία του Χάρου ως καπετάνιου (στ. 29-30) να χτυπά τις μπότες του. Η εικόνα αυτή παραπέμπει στον στίχο του Μπωντλαίρ: O Mort, vieux capitaine, il est temps! levons l’ ancre! (στ. 137) Ακόμα και το ρητό του Magre συμπίπτει με διάφορα σημεία του ίδιου ποιήματος λ.χ. Le spectacle ennuyeux de l’ immortel péché (στ. 88) και: Amer savoir celui qu’on tire du voyage! (στ. 109) Στο «Γράμμα ενός αρρώστου» θριαμβεύει ο θάνατος. Όπως και στο ποίημα του Μπωντλαίρ, μόνο το μεταφορικό ταξίδι του θανάτου υπερνικά την ανία. Ένα ακόμα σχετικό ποίημα από το οποίο φαίνεται να αντλεί ο Καββαδίας είναι το «Le Bateau Ivre» («Το μεθυσμένο μπάρκο») του Ρεμπώ. Τα δύο παραπάνω ποιήματα του Μπωντλαίρ και του Ρεμπώ αντίστοιχα φαίνεται να επιδρούν στα καββαδιακά «Λύχνος του Αλαδδίνου» και «Αρμίδα» (Saunier, 2004).

Εκτός, όμως, από τα παραπάνω διακείμενα, ο Saunier (2004) επισημαίνει για το Μαραμπού ότι φέρει ως μότο έναν στίχο του Τριστάν Κορμπιέρ: «Rien n’est beau comme ça- matelot-pour un homme», εξηγώντας ότι στη συλλογή Les Amours jaunes του Κορμπιέρ απαντούν στοιχεία της θεματικής του Καββαδία, όπως η περιφρόνηση για τους στεριανούς, η στεριανή ζάλη, η μάνα, ο θάνατος του ναύτη, κ.ά. Επιπλέον, πολύ σωστά επισημαίνονται η σήψη (κοινωνικά και σωματικά) και η σύφιλη ως μείζονα θέματα της γαλλικής λογοτεχνίας του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Η σύφιλη υπήρξε η αρρώστια του αιώνα και κατέχει σημαντική θέση στο έργο πολλών συγγραφέων, μεταξύ των οποίων οι Γκωτιέ, Υσμάν, Μωπασάν, Ταγιάντ, ντ’ Ωρεβιγύ, Μάγκρ, Σταντάλ, Φλωμπέρ, Μπαλζάκ, Ζολά, με προεξάρχοντα βέβαια τον Μπωντλαίρ και το εμβληματικό του ποίημα «Une charogne» («Το ψοφίμι»).

Ο Καραμβάλης (2019) βλέπει τα ποιήματα του Καββαδία ως «κραυγές ενός πονεμένου και μοναχικού κατά βάσιν ανθρώπου».

Ο θάνατος και η ανία, όπως και η φυγή και ο φυσικός-ψυχικός πόνος είναι κοινά θέματα του Καββαδία και της γαλλικής ποίησης. Από τα παραπάνω συνάγεται εύκολα η γενικότερη διάθεση μελαγχολίας και απογοήτευσης, το μπωντλαιρικό spleen που φαίνεται να διαπερνά έντονα το έργο του Καββαδία. Η Θεμιστοκλέους (2013), εξετάζοντας το μπωντλαιρικό spleen στη μεσοπολεμική ποίηση, διαπιστώνει ότι: «Αυτό που αποτελεί πρωτοπορία στην ποίηση του Baudelaire δεν είναι η παρουσία του spleen, αλλά η εικονοποιία με την οποία χτίζει το θέμα του» και λίγο παρακάτω αναφερόμενη στην εισδοχή του spleen στην ελληνική λογοτεχνική παραγωγή της εποχής επισημαίνει για τον Καββαδία και το ποίημά του «Καφάρ» ότι «το ποίημα ανήκει στη συλλογή Μαραμπού, δεν κυκλοφόρησε όμως στην αρχική έκδοση του 1933, αλλά προστέθηκε στη δεύτερη έκδοση (1947), μαζί με τα ποιήματα "Coaliers" και "Μαύρη λίστα". Το ποίημα, αν και δεν χρησιμοποιεί στον τίτλο του την μπωντλαιρική λέξη spleen, χρησιμοποιεί ωστόσο μια γαλλικής προέλευσης λέξη, ίσως ακριβώς για να δείξει την σχέση του με τον Γάλλο ποιητή». Για το spleen ο Δεληγιάννης (2002) παρατηρεί ότι η ζωή του ναυτικού, που τραμπαλίζεται ανάμεσα στη νοσταλγία και τη μοναξιά επιτείνει, την αίσθηση της μελαγχολίας και αναφέρει ότι το ίδιο θέμα, εκτός από τον Μπωντλαίρ, απαντά στον Βερλαίν, τον Κορμπιέρ και τον Μιλόζ. Ο Καραμβάλης (2019) βλέπει τα ποιήματα του Καββαδία ως «κραυγές ενός πονεμένου και μοναχικού κατά βάσιν ανθρώπου».

Για το Πούσι ο Κόρφης (1978) σημειώνει ότι «τα ποιήματα μοιάζουν σαν γράμματα ενός ναυτικού σε συγγενείς και φίλους, ή μάλλον σύντομες κάρτ-ποστάλ από λιμάνια. Οι αφιερώσεις που υπάρχουν σε όλα τα ποιήματα είναι οι παραλήπτες τους»

Πρέπει να σημειωθεί, επίσης, ότι ο Ντίνος Χριστιανόπουλος (1982) εξέτασε την ενδεχόμενη επιρροή του Καββαδία από τον Γάλλο μεταμπωντλαιρικό ποιητή H. J-M. Levet, εντοπίζοντας τεχνοτροπικές (απροσδόκητες ρίμες, εναλλαγή θέματος και εικόνων από στίχο σε στίχο ή ανά δίστιχο) και εκφραστικές (εξωτικά τοπωνύμια, ξένες λέξεις, απίθανα ονόματα ζώων και πραγμάτων) συγγένειες. Ακόμα και η συνήθεια της αφιέρωσης των ποιημάτων σε συγγενικά ή φιλικά πρόσωπα είναι κοινή ανάμεσα στους δυο ποιητές. Για το Πούσι ο Κόρφης (1978) σημειώνει ότι «τα ποιήματα μοιάζουν σαν γράμματα ενός ναυτικού σε συγγενείς και φίλους, ή μάλλον σύντομες κάρτ-ποστάλ από λιμάνια. Οι αφιερώσεις που υπάρχουν σε όλα τα ποιήματα είναι οι παραλήπτες τους» και ο Καλοκύρης (2004) συμπληρώνει: «ο ποιητής μοιάζει να πιστεύει ακόμα στο υπέροχο αντίο των μαντιλιών (Μαλλαρμέ)».

Ο κοσμοπολιτισμός του Λεβέ με «τις απρόβλεπτες εικόνες ενός πληκτικού εξωτισμού» και την ειρωνεία «που αποδυναμώνει την ερωτική πείρα από την αισθηματική της φόρτιση» συνιστούν στοιχεία που ενσωματώνονται στο καββαδιακό έργο. Ο Λεβέ, επίσης, με βάση και μια άλλη εκδοχή της συγκριτικής μελέτης του Χριστιανόπουλου (1988) χρησιμοποιεί, όπως και ο Καββαδίας άλλωστε, αμερικανικές και αγγλικές λέξεις και ονόματα, καθώς και ναυτική ορολογία. Επιπλέον, σκιτσάρει ποιητικώ τω τρόπω την ιστορία κάποιου προσώπου δίνοντας έμφαση στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, κάτι που συμβαίνει και σε κάποια από τα ποιήματα του Καββαδία, όπως για παράδειγμα «Ο πιλότος Νάγκελ», «Ο νέγρος θερμαστής από το Τζιμπουτί», «Ο William George Allum». Ο Χριστιανόπουλος αναφέρει ως προς αυτό ότι «πρώτος διδάξας (υπήρξε) μάλλον ο Corbière, που επηρέασε και τον Levet και τον Ουράνη και τον Καββαδία», ενώ παρατηρεί ότι ο Λεβέ τύπωνε τα ποιήματά του σε φέιγ-βολάν κάτι που ίσως επηρέασε τον Καββαδία ως προς το τύπωμα των ποιημάτων του.

Επιπλέον, η παρουσία ζώου αποτελεί κοινό τόπο. Τα άλμπατρος για τον Μπωντλαίρ, ο βάτραχος για τον Κορμπιέρ και το Μαραμπού, το κακοσήμαδο πουλί, για τον Καββαδία. Και οι τρεις ποιητές διαλέγουν ένα αλγεινό ζώο. Στο εμβληματικό ποίημα «Μαραμπού» της ομώνυμης συλλογής είναι, επίσης, φανερή η διακειμενική σχέση αφενός με το ποίημα «Άλμπατρος» του Μπωντλαίρ, όπου εκεί ο ποιητής συνδέει τον εαυτό του με το πουλί άλμπατρος, και αφετέρου με το ποίημα «Le crapaud» («Ο βάτραχος») του Κορμπιέρ. Το ίδιο κάνει εδώ ο Καββαδίας με το καταραμένο πουλί της τροπικής Αφρικής με το θρηνώδες κράξιμο και τα τεράστια μυτερά ράμφη του, το μαραμπού. Οι γάτες, επίσης, αποτελούν κοινό σημείο στην ποίηση του Μπωντλαίρ και του Καββαδία. Και οι δύο ποιητές στην περιγραφή του ζώου αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στα μάτια, στο γατίσιο βλέμμα και στο χαδιάρικο ταπεραμέντο του. Εξάλλου και για τους δύο ποιητές η γάτα λειτουργεί και ως σύμβολο της γυναίκας (Δεληγιάννης, 2002). Το κάθε ζώο ταυτίζεται με τον άνθρωπο και μοιάζει να τον συμπληρώνει ή να μοιράζεται μαζί του τις δυσκολίες τις οποίες αντιμετωπίζει στη θάλασσα (Βογάσαρης, 1978).

Το ποίημα αυτό απαριθμεί τα βίτσια και τα τέρατα που κατοικούν μέσα μας δυνητικά και το φοβερότερο από αυτά, το οποίο δεν είναι άλλο από την ανία

Ο Δεληγιάννης (2002) επισημαίνει ως κοινά παράλληλα των παραπάνω ποιητών τη χρησιμοποίηση της πίπας και την επιστολική φόρμα των ποιημάτων που συναντώνται και στους τρεις ποιητές. Η πόρνη στο ποίημα «Gabrielle Didot» του Μαραμπού εμπνέει στον ποιητή τραγούδι «[…] σε στυλ μπωντλαιρικό» και το ποίημα ολοκληρώνεται με μια αποστροφή στον αναγνώστη: που ως το διαβάζεις, σιωπηλέ, παράξενε αναγνώστη,/ γελάς γι’ αυτόν που το ʼγραψε, με γέλιο ειρωνικό (στ. 27-28). Το διακείμενο από τον Μπωντλαίρ είναι εξαιρετικά σημαντικό. Το εν λόγω ποίημα του Καββαδία δεν παραπέμπει, ασφαλώς, σε κανένα από τα ποιήματα της διάσημης συλλογής του Μπωντλαίρ Τα άνθη του κακού (Fleurs du mal), που έχουν ως θέμα μία πόρνη αλλά στο πρώτο ποίημα της συλλογής, το οποίο έχει τίτλο «Au lecteur» («Στον αναγνώστη»). Το ποίημα αυτό απαριθμεί τα βίτσια και τα τέρατα που κατοικούν μέσα μας δυνητικά και το φοβερότερο από αυτά, το οποίο δεν είναι άλλο από την ανία (Saunier, 2004). Η Gabrielle Didot είναι κατεξοχήν ο άνθρωπος που πλήττει. Και οι δύο συνώνυμες λέξεις, πλήξη και ανία, βρίσκονται στο ποίημα.

Ωστόσο, ο πραγματικός παραλληλισμός των δύο ποιημάτων βρίσκεται στο θέμα της αποστροφής στον αναγνώστη. Στο ποίημα του Καββαδία ο αναγνώστης γελά ειρωνικά με το ποιητικό υποκείμενο. Η ειρωνεία αυτή είναι μια απόπειρα αποστασιοποίησης, καθώς ο αναγνώστης δε θέλει να αναμιχθεί ούτε και να πάρει σαφή θέση. Στο ποίημα του Μπωντλαίρ δε δίνεται αυτή η δυνατότητα στον αναγνώστη. Δεν πρέπει να ξεχνάμε το γεγονός πως σε πολλά σημεία του ποιητικού έργου του Καββαδία κυριαρχεί η μελαγχολία, γιατί ο Καββαδίας εκτός από ανθρωποκεντρικός είναι και ανθρώπινος· «αγκάλιασε ολόκληρο το νεώτερο άνθρωπο, με τις αδυναμίες του, την αρρωστημένη του χάρη», όπως είχε τονίσει ο Μπάνβιλ στον επικήδειο λόγο του για τον Μπωντλαίρ (Αποστολόπουλος, 1978). Ένα ακόμα σημείο που αξίζει προσοχής είναι η λογοτεχνική αξιοποίηση του γέλιου. Στο ποίημα «Gabrielle Didot» υπάρχουν δύο είδη γέλιου, τα οποία ο ποιητής χρησιμοποιεί συνυποδηλωτικά. Από τη μία συναντούμε το γέλιο των άλλων πορνών, οι οποίες ειρωνεύονται την ηρωίδα και από την άλλη το γέλιο του αναγνώστη, ο οποίος ειρωνεύεται τον ποιητή. Προκύπτει, επομένως, το εύλογο ερώτημα αν ο αναγνώστης συντάσσεται με τις κοινές πόρνες και αν ο ποιητής μοιάζει με την ηρωίδα στην οποία αφιερώνει το ποίημα. Ωστόσο, μέσω του μπωντλαιρικού διακειμένου, ο αναγνώστης τελικά είναι όμοιος με τον ποιητή και είναι παράξενος (παράξενε αναγνώστη στ. 27), όπως ακριβώς και η Gabrielle είναι περικυκλωμένη από περίεργες […] σκέψεις (στ. 17). Άρα, η Gabrielle Didot είναι μία εμβληματική μορφή, η οποία συμβολίζει την ανθρώπινη ανία και ενοχή, και είναι όμοια όχι μόνο με τον ποιητή αλλά και με τον ίδιο τον αναγνώστη.

Δεν αποκλείεται στην παρούσα περίπτωση το θείο Βρέφος να μην είναι άλλο από το γραπτό, τυπωμένο ποίημα.

Ιδιαίτερα διαφωτιστικός αλλά και προβληματικός συνάμα για τη νοηματοδότηση του ποιήματος είναι και ο τίτλος, που φυσικά δεν είναι άλλος από το ονοματεπώνυμο της ηρωίδας. Συνήθως οι πόρνες είναι γνωστές με το ψευδώνυμό τους και όχι με το αληθινό τους όνομα. Εδώ βλέπουμε ότι ο ποιητής βάζει ως τίτλο το αληθινό όνομα ενός υπαρκτού προσώπου, μίας πόρνης που προφανώς γνώρισε κατά τη ναυτική του ζωή, κάτι το οποίο εύλογα κινεί την περιέργεια του αναγνώστη. Η εξήγηση ανιχνεύεται σε ένα συμβολικό επίπεδο. Αφενός, ο Γαβριήλ είναι ο αρχάγγελος του Ευαγγελισμού και εκείνος που αναγγέλλει τη μελλοντική γέννηση του θείου Βρέφους. Αφετέρου, Didot είναι το επίθετο μιας πολύ γνωστής οικογένειας Γάλλων τυπογράφων και εκδοτών, κλασικών κατά κύριο λόγο κειμένων, της οποίας η δραστηριότητα ξεκινά τον 18ο αιώνα και κορυφώνεται τον 19ο αιώνα με το διάσημο μέλος της, τον Firmin Didot. Μάλιστα, ο γιος του τελευταίου, ο Ambroise Firmin Didot, ήταν και ελληνιστής και φιλέλληνας. Το όνομα Didot, συνεπώς, υποδηλώνει μετωνυμικά το βιβλίο και ενισχύει τη διακειμενική σχέση του ποιήματος με τον Μπωντλαίρ. Δεν αποκλείεται στην παρούσα περίπτωση το θείο Βρέφος να μην είναι άλλο από το γραπτό, τυπωμένο ποίημα.

Όπως εύστοχα σημειώνει η Βασιλειάδου (2010) για τον Καββαδία: «Ο ποιητής φλερτάρει με την τρέλα και την αμαρτία σαν άλλος oceanbohemian (όπως χαρακτήρισε ο Jules Laforgue τον Tristan Corbiere στο βιβλίο Tristan Corbiere, The centenary Corbiere: poems and prose of Tristan Corbiere, Routledge, USA and Canada, 2003, p. xlvi.) έχοντας τη θάλασσα ως όπιο και λάβδανο ενώ όντας γνήσιο παιδί του spleen, περιθωριοποιείται και απομακρύνεται από τη στεριά επιλέγοντας μια ζωή γεμάτη στερήσεις και μοναξιά». Για το θέμα αυτό ο Δεληγιάννης (2002) αναφέρει ότι ο ναυτικός στην προσπάθειά του να ξεφύγει από την ανία και να ξεγελάσει τη μοναξιά του, καταφεύγει σε τεχνητούς παραδείσους, όπως το κάπνισμα, τα ναρκωτικά και το αλκοόλ συμπεριλαμβανομένων των μπαρ και των πορνείων, όπου αφενός το ποτό και αφετέρου η αισθησιακή ηδονή που προσφέρουν, σαν καταφύγιο, οι αγοραίες γυναίκες στους ναυτικούς, γίνονται όχημα φυγής από την ανιαρή και επώδυνη πραγματικότητα. Ωστόσο, για τον άνθρωπο πίσω από τον ποιητή, ο Φιλίππου (2014) σε άρθρο του εξηγεί τους λόγους για τους οποίους ο Καββαδίας δεν είναι ένας poète maudit και, συνεπώς, δεν μπορεί να ενταχθεί στη χορεία των καταραμένων ποιητών, αλλά η σύγκριση με τα γαλλικά πρότυπα πρέπει να είναι καθαρά σε ποιητικό επίπεδο. Σημειώνει ότι: «ο Νίκος Καββαδίας, είτε δοκίμασε ναρκωτικά είτε όχι, από νέος απολάμβανε τα αλκοολούχα ποτά που σύμφωνα με μαρτυρίες τα εγκατέλειψε για λόγους υγείας. Είχε μάλιστα και μια ιδιαίτερη προτίμηση στο κρασί, αναφέροντας συχνά στα γραπτά του διάφορες ονομασίες του: παστίς (γαλλικό κρασί από γλυκάνισο), πομάρ (κόκκινο γαλλικό κρασί), μαδέρα (πορτογαλικό κρασί από το νησί Μαδέρα), βοστιλίδι (δυνατό κεφαλλονίτικο κρασί), ρομπόλα (άσπρο κεφαλλονίτικο κρασί)».

Το έργο του Καββαδία είναι παράδεισος διακειμενικότητας. Δεν μπορεί να κατανοηθεί σε βάθος χωρίς τα κείμενα με τα οποία συνομιλεί.

Για τον κοσμοπολιτισμό και τον εξωτισμό του Καββαδία και το απότοκο των γαλλικών επιρροών που ενστερνίστηκε και αφομοίωσε στο έργο του ο Κόρφης (1978) αναφέρει ότι: «[…] σαν τον Μπωντλαίρ, αισθάνθηκε κι αυτός (ενν.: ο Καββαδίας) κατάβαθα όλη τη θανατερή και διαβρωτική γοητεία του κακού, όλη την ομορφιά του άσχημου και του ανήθικου. Γιατί ο Καββαδίας συνάντησε και πασπάτεψε πολλή ανθρώπινη λάσπη στα φορτηγά καράβια και στα μεγάλα σημεία των ωκεανών που ξεβράζονται και μυρμηγκιάζουν όλα τα κατακάθια της σύγχρονης ζωής των μεγαλουπόλεων, όλα τα δείγματα του κακού που χαρακτηρίζουν έναν τόπο. Μα όπως ο Μπωντλαίρ γύρευε πάντα κοιτάζοντας ψηλά, ένα σημείο γαλάζιου όπου η ματιά του να λησμονεί τα οράματα των νυχτερινών του βραχνάδων και τα δωμάτια με τις νεκρές εταίρες, παρόμοια και ο Καββαδίας, μακρινός θαυμαστής του, γύρεψε απάνω στον ακάθαρτο πηλό του ανθρώπου ν’ αποτυπώσει μερικά θεία χαρακτηριστικά. Έτσι ο κοσμοπολιτικός εξωτισμός του και οι Μπωντλαιρικές απόπνοιες της φωνής του, σμίξανε με τόνους και ήχους πλατύτερα και συγκινητικά ανθρώπινους».

Το έργο του Καββαδία είναι παράδεισος διακειμενικότητας. Δεν μπορεί να κατανοηθεί σε βάθος χωρίς τα κείμενα με τα οποία συνομιλεί. Βεβαίως, δεν είναι δυνατό από τη θέση αυτή να αναλυθούν σε όλο τους το εύρος οι διακειμενικές αναφορές, άμεσες ή έμμεσες, που απαντούν στο έργο του ασυρματιστή ποιητή. Ούτε είναι αυτός ο στόχος αυτού του σημειώματος, παρά μονάχα να δώσει μια πρώτη γεύση στον όποιο ενδιαφερόμενο αναγνώστη. Είναι σίγουρο ότι στο μέλλον θα επιστρέψω στο θέμα αυτό. Και είναι ακόμα πιο σίγουρο ότι μελλοντικοί μελετητές και εραστές της ποίησης του Κόλια θα χαρτογραφήσουν πολύ πιο άρτια και με μεγαλύτερη εμβρίθεια το ψηφιδωτό των πηγών και των προτύπων με τα οποία συγγενεύει το έργο του μαρκόνη της ποίησης.

*Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ είναι φιλόλογος και ποιητής. Τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή Υπό καθεστώς ομηρίας (εκδ. Μετρονόμος, 2025).

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Αποστολόπουλος, Θ., Ι., (1978), Η ζωή του Κάρολου Μπωντλαίρ, Ιστορία μιας αγωνίας, Αθήνα:Κεφαλληνός.
Βασιλειάδου, Γ., (2010), «Ποιητής – Ναυτικός: Ένας “Άλλος”;» [διαθέσιμο ηλεκτρονικά στο: https://www.galatea.gr/index.php, τ.π. 11.12.2024]
Βογάσαρης, Α., (1978), Νίκος Καββαδίας (Μαραμπού). Ο ποιητής των μακρινών θαλασσινών δρόμων, Αθήνα:Σαμουράι.
Βογάσαρης, Α., (20022), Νίκος Καββαδίας (Μαραμπού). Ο μεγάλος εραστής της θάλασσας, Αθήνα:Ιωλκός.
Δεληγιάννης, Γ., (2002), Ο ναυτικός και το πρόβλημα της μοναξιάς στην ποίηση του Νίκου Καββαδία. Κοινά σημεία Καββαδία και γαλλικής ποίησης, Αθήνα:Ίδμων.
Θεμιστοκλέους, Θ., (2013), «Το μπωντλαιρικό spleen στην μεσοπολεμική ποίηση», περ. Poeticanet. [διαθέσιμο ηλεκτρονικά στο: https://www.poeticanet.gr/mpwntlairiko-spleen-stin-mesopolemiki-poiisi-a-1.html?category_id=109 , τ.π. 11.12.2024]
Καλοκύρης, Δ., (20042), Χρυσόσκονη στα γένια του Μαγγελάνου. Εισαγωγή στον Νίκο Καββαδία, Αθήνα:Άγρα.
Καραμβάλης, Δ., (2019), «Μνήμη Νίκου Καββαδία» στο περ. Οδός Πανός, τχ. 184 [Σελίδες για τον Νίκο Καββαδία], Οκτώβριος – Δεκέμβριος 2019.
Κεφάλας, Η., (2004), περ. Ευθύνη, τχ. 394/2004, σ. 504-505. [Εδώ αντλήθηκε από το: https://www.pemptousia.gr/2012/02/nikos-kavvadias-o-asirmatistis-piit/,τ.π. 11.12.2024]
Κόρφης, Τ., (1978), Νίκος Καββαδίας. Συμβολή στη μελέτη της ζωής και του έργου του, Αθήνα:Κέδρος.
Saunier, G., M., (2004), «Ετούτο το κορμί το τόσο αμαρτωλό…», Έρευνα στον μυθικό κόσμο του Νίκου Καββαδία, Αθήνα:Άγρα.
Φιλίππου, Φ., (2014), «Νίκος Καββαδίας. Καταραμένος ποιητής», περ. Διάστιχο, 23 Μαρτίου 2014 [διαθέσιμο ηλεκτρονικά στο: https://diastixo.gr/arthra/2320-nikos-kavadias-filipou, τ.π. 11.12.2024]
Χριστιανόπουλος, Ν., (1982), «Ο Γάλλος ποιητής H.J.-M. Levet και η επίδρασή του στον Νίκο Καββαδία» στο Επτά κείμενα για τον Νίκο Καββαδία, Αθήνα:Πολύτυπο.
Χριστιανόπουλος, Ν., (1988), «Το “Πούσι” του Νίκου Καββαδία και οι “Cartes postales” του H.J.-M. Levet. Ανίχνευση μιας πιθανής σχέσης» στο Συμπληρώνοντας κενά. Σολωμός, Καβάφης, Καββαδίας, Δούκας, Λαούρδας, Αθήνα:Ρόπτρον.