Είναι ο νέος Σούπερμαν «υπερβολικά woke»; Μια αναδρομή στην έντυπη ιστορία του φανερώνει έναν ήρωα διαφορετικό από τα στερεότυπα

Το πολυαναμενόμενο reboot του «Superman» (2025), γραμμένο και σκηνοθετημένο από τον Τζέιμς Γκαν, προκαλεί έως τώρα ποικίλες αντιδράσεις. Πέρα από τη δυσαρέσκεια ορισμένων θεατών που, χωρίς ιδιαίτερη επαφή με την ιστορία του Σούπερμαν ως «χάρτινου» ήρωα, που προτιμούσαν τη σκοτεινότερη εκδοχή του σύμπαντός του, και συγκεκριμένα αυτή του Ζακ Σνάιντερ, αρκετοί είναι εκείνοι, ακόμα μάλιστα και ηθοποιοί που ενσάρκωσαν τον χαρακτήρα του Σούπερμαν (για παράδειγμα ο Ντιν Κέιν, ο οποίος «διαδέχθηκε» την εμβληματική ερμηνεία του Κρίστοφερ Ριβς) που παραπονιούνται πως η ταινία τους φαίνεται πολύ «woke». Η πολιτικοποίηση του Σούπερμαν, λένε, δεν ταιριάζει στον χαρακτήρα του. Κατά πόσο όμως αυτό είναι αληθές; 

Η έντυπη ιστορία

Αν εξετάσουμε την έντυπη παρουσία του Σούπερμαν, μέσα μάλιστα από κόμικς του κανόνα (canon), θα διαπιστώσουμε πως ανέκαθεν υπήρξε αυτό που δεξιόστροφες συσπειρώσεις ονομάζουν «social justice warrior» («μαχητής κοινωνικής δικαιοσύνης»). Οι βασικές και σημαντικότερες αρχές που πρεσβεύει ο ήρωας της DC σε όλη σχεδόν την 87χρόνη πορεία του, είναι η δικαιοσύνη και η βοήθεια στους καταπιεσμένους. Ήδη από την πρώτη του εμφάνιση, στο Action Comics #1 (1938), ο Σούπερμαν προστατεύει μια γυναίκα από τον κακοποιητικό σύζυγό της (wife beater) λίγο πριν τη χτυπήσει. Το εξάκοπο καρέ λήγει με τον κακοποιητή να λιποθυμά στα χέρια του Σούπερμαν.

Αλλά και στις μετέπειτα ιστορίες, εντός της δεκαετίας του 1930 και του 1940, ο Σούπερμαν παρουσιάζεται ως μια φιγούρα που έχει προβλήματα με την αστυνομία. Συγκεκριμένα, σε πολλές ιστορίες η αστυνομία κυνηγάει τον Σούπερμαν ως παράνομο, ως έναν αυτόκλητο τιμωρό που επεμβαίνει στη δουλειά του κράτους, διορθώνοντας πολλές φορές τις άνισες πρακτικές του συστήματος. Ο ίδιος ο Σούπερμαν, ως μια αποσυνάγωγη «κουίρ» φιγούρα, κρύβεται σε πολλές ιστορίες από την αστυνομία καθώς κινδυνεύει να... απελαθεί. 

O χαρακτήρας του Σούπερμαν, δημιουργημένος από τους Τζο Σούστερ και Τζέρι Σίγκελ, παιδιά μεταναστών που είχαν μετοικήσει στις ΗΠΑ για μια καλύτερη τύχη, αντιπροσώπευε εξαρχής μια φαντασίωση των καταπιεσμένων απέναντι στην άρχουσα τάξη. Παρά το γεγονός ότι μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τη φιγούρα του υπερήρωα οικειοποιήθηκαν οι Αμερικανοί ώστε κατέληξε να αντιπροσωπεύει το «the American way», οι αρχικές καταβολές του αφορούν την ενσάρκωση ενός υπερμετανάστη, ενός μετανθρώπου που κατέχει πνευματικές, σωματικές και συναισθηματικές ικανότητες που μπορούν να συνδράμουν τους ταξικά, κοινωνικά και έμφυλα καταπιεσμένους.

Μιλάμε συνεπώς για έναν χαρακτήρα που μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως παράξενος, αλλόκοτος και επί της ουσίας, κουίρ.

Η υπέρμετρη σωματική υπεροχή του (στα πρώτα κόμικς, ο Σούπερμαν παρουσιάζεται ως ένα πολύ δυνατό πλάσμα που μπορεί να διαπερνά τοίχους και να πηδάει πολύ ψηλά, όχι όμως και να πετά) φαίνεται εν μέρει να διακωμωδεί τη μάτσο ανδρική ταυτότητα, αφού το εξωγήινο ον έρχεται πολλές φορές εχθρικά αντιμέτωπο με τις παραδοσιακές εκφράσεις της αρρενωπότητας των γήινων ανδρών. Ακόμα και εμφανισιακά, δεν είναι τυχαίο πως ο Σούπερμαν -και άλλοι υπερήρωες- τροφοδότησαν την LGBT+ καλλιτεχνική σκηνή: με μια εμφάνιση που παραπέμπει σε ορισμένα drag queen show (κολλητά σπάντεξ), καταλήγει, ουσιαστικά, ένα gay icon. Ο Σούπερμαν δεν είναι «λιγότερο αρρενωπός» επειδή φοράει έντονα χρώματα και εφαρμοστή στολή, αφού ήταν ανέκαθεν μια φιγούρα που ξεπερνούσε τα ανθρώπινα έμφυλα δίπολα. Πρόκειται για έναν άκρως θεατρικό και θεαματικό χαρακτήρα, η στολή του οποίου είναι εμπνευσμένη από τα κοστούμια που φορούσαν οι «υπερδυνατοί» showmen των περιπλανώμενων τσίρκων. Μιλάμε συνεπώς για έναν χαρακτήρα που μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως παράξενος, αλλόκοτος και επί της ουσίας, κουίρ. Για αυτό και η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα έχει ταυτιστεί ποικιλοτρόπως με τα υπερηρωικά κόμικς, αφού πολλές από τις origin ιστορίες των υπερηρώων μπορούν να διαβαστούν ως ΛΟΑΤΚΙ+ αλληγορίες. 

Η «stealth» ταυτότητα 

O αληθινός εαυτός του Σούπερμαν αναγκάζεται να μένει «κλεισμένος στην ντουλάπα» (closeted), όπως ακριβώς και ένα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο σε μια συντηρητική κοινωνία. Στην τρανς ορολογία, μάλιστα, υπάρχει η έννοια του «stealth», δηλαδή η δυνατότητα ενός τρανς ατόμου να ζει χωρίς οι γύρω του να ξέρουν ότι είναι τρανς. Η έννοια της «stealth» ταυτότητας έχει αντληθεί από τα υπερηρωικά κόμικς και τις μυστικές ταυτότητες των ηρώων που επιστρατεύουν δεύτερες ζωές για να ζουν αόρατοι από τους «κανονικούς». Κατ' αναλογία, και η μυστική ταυτότητα του Σούπερμαν, το ότι αναγκάζεται να κρύβει τον πραγματικό του εαυτό, προσομοιάζει σε πολλά κουίρ άτομα που ζουν ουσιαστικά δύο ζωές λόγω της ομοιόμορφης ετεροκανονικότητας που απαιτεί ο κόσμος μας. Αυτό έχει γίνει περισσότερο εμφανές σε τηλεοπτικές αφηγήσεις όπως αυτή του «Smallville», όπου ο Κλαρκ (Τομ Γουέλινγκ), πριν από τη διαμόρφωση της ταυτότητας του Σούπερμαν, ζει ως ένα αλλόκοτο άτομο, ένας έφηβος αποκομμένος από τους υπόλοιπους, που αντιμετωπίζει διαρκώς τις προκλήσεις της διαφορετικότητας. Μια αντίστοιχη εκδοχή παρουσιάζουν τα comics του Superboy, δηλαδή των νεανικών χρόνων του Κλαρκ, που ζούσε συνεχώς υπό τον φόβο ότι θα τον ανακαλύψει η αστυνομία.

Το 1980 στο κόμικ Superman #349 με τίτλο The tournabout trap, ο Mr. Mxyzptik παγιδεύει τον Σούπερμαν σε μια ψευδαίσθηση ενός σύμπαντος εντελώς αντίθετου από το δικό του, όπου κάθε αρσενικό είναι θηλυκό – και το αντίστροφο.

Πέρα, άλλωστε, από πιο πρόσφατα ανοίγματα σε πιο ρητώς LGBT+ χαρακτήρες (όπως το coming out του Jon Kent, γιου του Κλάρκ και της Λόις, ως bisexual), παιχνίδια των φύλων και της σεξουαλικότητας υπήρξαν και παλαιότερα σε κόμικς του κανόνα. Το 1980 στο κόμικ Superman #349 με τίτλο The tournabout trap, ο Mr. Mxyzptik παγιδεύει τον Σούπερμαν σε μια ψευδαίσθηση ενός σύμπαντος εντελώς αντίθετου από το δικό του, όπου κάθε αρσενικό είναι θηλυκό – και το αντίστροφο. Σε αυτόν τον κόσμο, δεν υπάρχει Λόις Λέιν, όπως διαπιστώσει ο Σούπερμαν, αλλά ένας άνδρας ονόματι Λούις Λέιν. Το κίνητρο του Mr. Mxyzptik είναι να τιμωρήσει τον Σούπερμαν, καθώς ζηλεύει την ερωτική διαχυτικότητα που μοιράζεται με τη Λόις, ενός ο ίδιος ο Mr. Mxyzptik έχει έναν αποτυχημένο γάμο.

Δυναμικοί γυναικείοι χαρακτήρες 

Η Λόις Λέιν είναι ένας δυναμικός γυναικείος χαρακτήρας που ασπάζεται τον φεμινισμό, ενώ ακόμα και σε stories τευχών της δεκαετίας του 1950 έχει εμφανιστεί ως Super Lois. Τηλεοπτικά έως τώρα έχουμε δει, αδικαιολόγητα, μόνο μια εκδοχή της Super Lois, αυτή της Ultra Woman στην τηλεοπτική σειρά της δεκαετίας του 1990 «Lois and Clark, The new adventures of Superman (TNAOS)», με την Τέρι Χάτσερ και τον Ντίν Κέιν. Η απουσία αυτή της εμφανέστερα δυναμικότερης πλευράς της Λόις Λέιν από το ευρύτερο κινηματογραφικό σύμπαν αναδεικνύει έναν έμφυλο σεξισμό που δεν είναι απαραιτήτως υπαρκτός στα κόμικς – αντιθέτως. Η Λόις Λέιν των κινηματογραφικών εκδοχών, εκτός από τις ενσαρκώσεις της προαναφερθείσας Τέρι Χάτσερ και της εμβληματικής Μάργκο Κίντερ, περιορίζεται συχνά σε ηπιότερες εκδοχές δυναμικότητας, κάτι που φανερώνει τη διαφορά προοδευτισμού ανάμεσα στις δεκαετίες του 1970-80-90, όταν το γυναικείο κίνημα ήταν στην αιχμή της ακτιβιστικής του δράσης, με τις μετέπειτα συντηρητικές υπαναχωρήσεις. Αυτή η έλλειψη αναπληρώνεται μερικώς από τον χαρακτήρα της Supergirl, που έχει μακρά παράδοση στα κόμικς, και το 2015 αποτυπώθηκε τηλεοπτικά και στην ομώνυμη επιτυχημένη σειρά με πρωταγωνίστρια την Μελίσα Μπενόιστ.

Τα φεμινιστικά, LGBT+ και πολιτικοποιημένα στοιχεία δεν παύουν εδώ. Το 2003 κάνει την εμφάνισή του ο ροζ κρυπτονίτης, ο οποίος, όπως και οι άλλων χρωμάτων λίθοι από τον πλανήτη Κρυπτόν, μπορεί να επηρεάζει τη συμπεριφορά τόσο του Σούπερμαν όσο και άλλων επιζώντων κατοίκων του Κρυπτόν. Ο ροζ κρυπτονίτης, συγκεκριμένα, μπορεί να επηρεάζει τη σεξουαλικότητα και την έμφυλη έκφραση των Κρυπτονιανών. 

Στη συγκεκριμένη ιστορία, ο Σούπερμαν τα βάζει ανοιχτά με τη ρατσιστική εγκληματική οργάνωση Ku Klux Klan, και τονίζεται εναργέστερα η διαπλανητική μεταναστευτική ιστορία του υπερήρωα, που στέκεται ως αλληγορία για την μετανάστευση γενικότερα.

Συνεχίζοντας στις ιστορίες που ο Σούπερμαν όχι απλώς ήταν πολιτικοποιημένος, αλλά πολέμησε σφοδρά τα ακροδεξιά φρονήματα, αξίζει να θυμηθούμε την ιστορία του 2020 Superman smashes the Klan, βασισμένη σε ραδιοφωνική αφήγηση του σόου «The adventures of Superman» και συγκεκριμένα του επεισοδίου «Clan of the fiery cross», το οποίο μεταδόθηκε ραδιοφωνικά το 1946. Στη συγκεκριμένη ιστορία, ο Σούπερμαν τα βάζει ανοιχτά με τη ρατσιστική εγκληματική οργάνωση Ku Klux Klan, και τονίζεται εναργέστερα η διαπλανητική μεταναστευτική ιστορία του υπερήρωα, που στέκεται ως αλληγορία για την μετανάστευση γενικότερα.

Μέρος καρέ από το κόμικ Superman smashes the Klan

Στο Action Comis #900, o Σούπερμαν ανακοινώνει πως απαρνιέται την πολιτικογράφησή του ως αμερικανού πολίτη για να δράσει σε μεγαλύτερη παγκόσμια κλίμακα, απόφαση που φανερώνει την ανθρωπιστική διάστασή του, ενώ το 1998, στο επίκαιρο Superman: Peace on Earth, o ήρωας προσπαθεί να παραδώσει φαγητό σε χώρες που το έχουν ανάγκη και υφίσταται πολιτική επίκριση για τη δράση του. 

Ακόμη όμως και εκτός των κόμικς του κανόνα, ο Σούπερμαν παρουσιάζεται ως φιγούρα που αντιδρά στην κρατική εξουσία. Συγκεκριμένα, στο Red son (2003), σε ένα εναλλακτικό σύμπαν, το διαστημόπλοιο που μετέφερε τον Σούπερμαν ως βρέφος προσγειώνεται στην Σοβιετική Ένωση αντί για το Κάνσας. Η συγκεκριμένη ιστορία αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα ότι ο Σούπερμαν συνενώνει ένα σύνολο ιδεών που έχουν να κάνουν με την ισότητα και δεν συνιστά κάτι το παγιωμένο που συνδέεται με την εξουσία ή την «ουδέτερη» απολιτικοποίηση.

Το κόμικ Superman: Secret identity

Στο Superman: Secret identity (2004) των Κερτ Μπιούσικ και Στιούαρτ Ίμονεν έχουμε μια meta αφήγηση που αποδομεί τα κλισέ και τα στερεότυπα που σχετίζονται με τον Σούπερμαν. Ο Μπιούσικ επαναπροσδιορίζει τους δύο κεντρικούς χαρακτήρες (τον Κλάρκ και τη Λόις) ως γιήνα πλάσματα που καταλήγουν να ενσαρκώνουν εντέλει την αρχετυπική διήγηση του ήρωα, αλλά με εντελώς διαφορετικούς όρους. Ο Κλαρκ είναι ένας έφηβος στον πραγματικό κόσμο, που δέχεται bullying εξαιτίας του ονόματός του και της σύνδεσής του με τον φανταστικό ήρωα των κόμικς. Όταν ξαφνικά αποκτά υπερδυνάμεις, με τρόπο που δεν εξηγείται, δεν αναλαμβάνει κάποια «μεγάλη αποστολή», ούτε παρουσιάζεται μεσσιανικά στον κόσμο, αλλά αρχίζει να εξερευνά μόνος του και μυστικά τι σημαίνει να κατέχει αυτή την αμέριστη δύναμη.

Σταδιακά, τον βλέπουμε να υιοθετεί την ταυτότητα του Σούπερμαν των κόμικς -που υπάρχουν ως μυθοπλασίες στο συγκεκριμένο σύμπαν- και να τη χρησιμοποιεί ως μυστική στολή για να προσφέρει βοήθεια σε όσους τη χρειάζονται, αποφεύγοντας όμως τη βία. Καταδιωκόμενος από το κράτος, βρίσκει τελικά χώρο ώστε να χτίσει μια δημιουργική ζωή ως συγγραφέας. Ο συγκεκριμένος Σούπερμαν δεν είναι ούτε εθνικιστικός, ούτε υπεραρενωπός, ούτε, βεβαίως, απολιτικοποιημένος, αλλά μια ήρεμη δύναμη που επιστρέφει στις βασικές αξίες της υπερηρωικής διήγησης. Ένα ακόμα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο του Secret identity είναι η απεικόνιση της Λόις. Αν και το σενάριο δεν αναφέρεται ρητώς στην καταγωγή της, η εικονογράφηση του Ίμονεν την παρουσιάζει με σκούρο τόνο δέρματος και χαρακτηριστικά που παραπέμπουν ενδεχομένως σε μικτή καταγωγή, ως μια έκφραση ποικιλομορφίας του κόσμου που παρουσιάζεται φυσικά και όχι επιδεικτικά, όπως θα έσπευδαν να ισχυριστούν οι πολέμιοι της «woke ατζέντας». Έχουμε δηλαδή να κάνουμε με μια φυσιολογική απεικόνιση της σύγχρονης ανθρώπινης εμπειρίας και όχι με κάτι το επιτηδευμένα «διαφορετικό».

Η ταινία του 2025

Όπως γίνεται φανερό, η ταινία «Superman» (2025), με τον πιο έντονα πολιτικοποιημένο χαρακτήρα, δεν αποτελεί κάτι το καινοφανές αλλά, επιτέλους, βασίζεται αμιγέστερα στην παράδοση των κόμικς που είχε αγνοηθεί κινηματογραφικά, ειδικά στις πρόσφατες ταινίες. Ο Σούπερμαν εκφράζει επιτέλους συναίσθημα και επιστρέφει στις περισσότερο χαρούμενες (gay) εκδοχές των προηγούμενων δεκαετιών, εγκαταλείποντας την υπερμάτσο ρομποτική ενσάρκωση του Χένρι Καβίλ και θυμίζοντας την ανθρωπιστική εκδοχή του Κρίστοφερ Ριβς. Αν και η νέα ταινία δεν αφορά μια απευθείας μεταφορά του All star Superman των Γκραντ Μόρισον και Φρανκ Κουάιτλι, ο Τζέιμς Γκαν έχει δηλώσει ανοιχτά ότι το συγκεκριμένο κόμικ αποτέλεσε βασική πηγή έμπνευσης της ταινίας. Και οι δύο εκδοχές μοιράζονται μια κοινή προσέγγιση στον χαρακτήρα, αφού ο Σούπερμαν απεκδύεται τη μεσσιανική του εικόνα και παρουσιάζεται ως ένα πλάσμα βαθιά ανθρώπινο. Αυτή ακριβώς την ελπιδοφόρα εκδοχή φαίνεται να υιοθετεί και η ταινία του Γκαν, επαναφέροντας επιτέλους το πλουραλιστικό χρώμα και την αισθητική της έντυπης παράδοσης του Σούπερμαν.

Το soundtrack του Τζον Μέρφι, που ενσωματώνει με συγκινητική λεπτότητα το εμβληματικό μουσικό θέμα του Τζον Γουίλιαμς (το «Superman march») από την κλασική ταινία του 1978, προσδίδει στην ταινία έναν ευρύτερο συναισθηματικό τόνο ελπίδας και διαχρονικότητας. Η χαρακτηριστική μουσική των πρώτων ταινιών με τον Ριβς γίνεται φορέας νοήματος, αναδεικνύοντας τον Σούπερμαν ως μια φιγούρα που ενώνει το παλιό με το νέο, το μύθο με την ανθρωπιά, και κυρίως, την αισιοδοξία μέσα στον κυνισμό της εποχής μας. 

*Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.