Office worker and tank Prague 68 1024x802

Γίνεται ο δημιουργός να κρατήσει έξω από το φράγμα του ατομικού του δημιουργικού χώρου την ιστορική πλημμυρίδα; Έχει τη δυνατότητα να μην γίνει ένας απλός καταγραφέας παροδικών συμβάντων, αλλά να μετρήσει τις οικείες δυνάμεις μόνος του, μακριά από τις απαιτήσεις των αναγνωστών; 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης 

Το βασικό πρόβλημα με την καλλιτεχνική δημιουργία που καταγράφει την εποχή της, δεν έγκειται, θεωρώ, αποκλειστικά στο ότι τίθεται εκούσια σε τροχιά γύρω από ένα λαμπερό άστρο, αυτό της ιστορίας, αλλά στον πλεονασμό που τελικά την περιορίζει. Θα επιχειρήσω να το εξηγήσω στη συνέχεια.

Εξ ορισμού η τέχνη -και δη η λογοτεχνία που κυρίως με απασχολεί- τοποθετείται εντός συγκεκριμένου ιστορικού και χρονικού πλαισίου, όπως εξάλλου κάθε ανθρώπινη δημιουργία. Έχοντας ως βασικό συστατικό της τη γλώσσα, την οποία ο καλλιτέχνης ως ανθρώπινο ον παραλαμβάνει από την κοινωνία και εντός της οποίας εξελίσσεται και δημιουργεί για την παραδώσει αποχωρώντας τις επόμενες γενιές, δεν μπορεί παρά να οριοθετηθεί / φυλακιστεί από αυτήν, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να τη διαρρήξει και να απελευθερωθεί.

Η δημοφιλής άποψη του Wittgenstein που αναφέρει ότι τα όρια της γλώσσας μας είναι ταυτόχρονα κι εκείνα του κόσμου μας, ισχύει αναμφίλεκτα και για την καλλιτεχνική δημιουργία.

Η δημοφιλής άποψη του Wittgenstein που αναφέρει ότι τα όρια της γλώσσας μας είναι ταυτόχρονα κι εκείνα του κόσμου μας, ισχύει αναμφίλεκτα και για την καλλιτεχνική δημιουργία. Εφόσον μας λείπουν οι κατάλληλες λέξεις, όλα όσα δεν εκφράζονται μέσω αυτών θα διαφεύγουν εσαεί. Την ίδια στιγμή, ειδικά για τον δημιουργό, αυτά τα όρια λειτουργούν περιοριστικά και οφείλει να αυτονομηθεί ανατινάζοντάς τα μέσω των εκφραστικών του μέσων, διευρύνοντας τον «κόσμο» του. Και το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο καλείται να δημιουργήσει είναι το όριό του.

Επομένως, η ιστορικότητα διαχέεται (όπως και η εξουσία, κατά τον Φουκώ) μέσω της γλώσσας. Εφόσον τώρα ο δημιουργός αποδεχτεί εξαρχής και τελεσίδικα ότι ο ρόλος του είναι να «καταγράψει την εποχή του» και πέραν αυτού ουδέν, διακινδυνεύει κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: να χάσει τη δημιουργική του ψυχή, τον εντελώς προσωπικό του τρόπο θέασης των πραγμάτων. Εκείνα δηλαδή τα στοιχεία που ενώ τον εντάσσουν στην ομάδα των ομότεχνών του, ταυτόχρονα τον διαφοροποιούν από αυτήν – αν φυσικά υπάρχουν τέτοια στοιχεία άξια να κατατεθούν.

Πλεονασμός

Ο πλεονασμός που περιέγραψα αρχικά έγκειται στο γεγονός ότι εφόσον η ιστορική πραγματικότητα στοιχειώνει εξ ορισμού τον χρυσελεφάντινο πύργο του δημιουργού για τους λόγους που εξέθεσα, θεωρώ ότι είναι υπερβολή να προσθέσει στο μείγμα της τέχνης του λίγη ακόμα «πραγματικότητα». Εάν το κάνει, διατρέχει τον κίνδυνο της υπερβολής, η οποία τροφοδοτεί με καύσιμο το κιτς, δηλαδή τα στοιχεία εκείνα που μέσω της υπερέκθεσής τους συσκοτίζουν την καλλιτεχνική ουσία προβάλλοντας ασύμμετρα τις επιμέρους ευκολίες. Οι λόγοι για να το πράξει είναι οι προφανείς: εμπορικότητα και διευρυμένη αποδοχή του παθητικού κοινού που δεν διερωτάται και δεν αναστοχάζεται επάνω σε αυτό που διαβάζει, αλλά το καταναλώνει άκριτα και ανεπίγνωστα, επιβραβεύοντας με γαλαντομία (και πωλήσεις) τον εκμαυλιστή του σε μια quid pro quo σχέση αλληλεξάρτησης.

Ωραία όλα αυτά, αλλά το ερώτημα παραμένει: Πώς μπορεί να αποφύγει ο δημιουργός τον πλεονασμό; Πώς να κρατήσει έξω από το φράγμα του ατομικού του δημιουργικού χώρου την ιστορική πλημμυρίδα, προκειμένου να μην παραμείνει ένας καταγραφέας παροδικών συμβάντων; Δεν νομίζω ότι το ερώτημα αυτό μπορεί να απαντηθεί θεωρητικά και τελεσίδικα, διότι όποιος το έκανε απλά προέταξε επιχειρήματα υπέρ ή κατά, τα οποία δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία σε τελική ανάλυση.

Πρόκειται περί της κλασικής αυτοναφορικότητας της θεωρίας που εκπορεύεται από διανοούμενους οι οποίοι εκκινούν από τη σωστή ίσως βάση, αλλά έχοντας στη συνέχεια παγιώσει ένα σύστημα σκέψης, για λόγους ανθρώπινους και εγωιστικούς τείνουν συνήθως να αλυσοδέσουν στο κρεβάτι του Προκρούστη το έργο, προκειμένου να συμπέσει με τη θεωρητική τους κατασκευή. Κι αν το θεωρητικό παιχνίδι έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για αρκετούς, ιδίως τον κύκλο των θεωρητικών, δεν έχει μάλλον για τον αναγνώστη. Ένας λοιπόν παραμένει ο τρόπος, και δεν είναι άλλος από το να τοποθετήσουμε εκ νέου τα πόδια στο έδαφος, ακολουθώντας το έργο, το βιβλίο, και τι μας διδάσκει – όχι τι διδάσκουμε εμείς.

Δεν είναι ο ρόλος του δημιουργού να μετατρέπει τον αναγνώστη/ θεατή σε κύκνο από ασχημόπαπο ούτε να τον διευκολύνει καταγράφοντας την καθημερινότητά του.

Δεν πρόκειται να δώσω εδώ κατευθύνσεις σε κανέναν, δεν είμαι αρμόδιος, δεν είναι και ο ρόλος μου. Το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να θέσω ερωτήματα, πρώτα σε εμένα, και να αναμείνω από τον δημιουργό να δώσει τις απαντήσεις. Μπορώ όμως να καταθέσω τι έχω διδαχθεί από τα έργα εκείνα που ξεπέρασαν τον σκόπελο της πρόσκαιρης χρησιμότητας και συνεχίζουν να προσφέρουν αισθητική απόλαυση. Μολονότι, για να θυμηθούμε τον Γκαντάμερ, το έργο αποτελεί διάλογο μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, θεωρώ ότι μιας και εκ των πραγμάτων το παρόν βαραίνει αναγκαστικά επάνω του, ο δημιουργός θα ήταν προτιμότερο να μην πλειοδοτήσει χάριν ενός ανυπόμονου και ανεκπαίδευτου κοινού που σε κάθε ευκαιρία επιθυμεί να βλέπει τον εαυτό του να καθρεφτίζεται στο έργο του καλλιτέχνη. Δεν είναι ο ρόλος του δημιουργού να μετατρέπει τον αναγνώστη/ θεατή σε κύκνο από ασχημόπαπο ούτε να τον διευκολύνει καταγράφοντας την καθημερινότητά του λες και πρόκειται ποτέ να του δώσει την παραμικρή λύση στα προβλήματά του. Αυτού του είδους η αυτοακύρωση αποδεικνύεται προσβλητική και υποτιμητική της νοημοσύνης και των δύο μερών.

Το «αναγκαίο κακό»

Αν θεωρήσουμε λοιπόν την ιστορικότητα ως το «αναγκαίο κακό», εντός του οποίου όλοι κωπηλατούμε ακολουθώντας το ρεύμα, ο αυθεντικός δημιουργός θα επιχειρήσει αν όχι να στραφεί ενάντια στη δύναμή του, τουλάχιστον να δοκιμάσει να κάνει στάσεις καθ’ οδόν, μακριά από τους άλλους που λάμνουν αμέριμνα εφ’ ενός ζυγού και με το βλέμμα στραμμένο μπροστά. Κοιτάζοντας πίσω του, εκεί που άλλοι αξιότεροι έθεσαν τις βάσεις, αλλά ταυτόχρονα και μπροστά σε μέρη ακόμα άγνωστα στους πολλούς, θα μετρήσει τις δυνάμεις του.

Γνωρίζει ότι ο αγώνας αυτός είναι μοναχικός και ότι θα αναμετρηθεί με υπέρτερες δυνάμεις που συνεχώς θα του υπενθυμίζουν (η γλώσσα είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο) ότι ζει στο παρόν, στο τώρα, ότι πρέπει να «εκφράσει την εποχή του», να είναι «επίκαιρος»- κάτι που είναι αναγκασμένος να κάνει και ταυτόχρονα να ξεπεράσει, αν επιθυμεί το έργο του να παραμείνει «ανεπίκαιρο», τουτέστιν κλασικό, όταν πλέον θα έχουν ξεχαστεί τα προβλήματα της εποχής του και μια νέα καθημερινότητα θα έχει προσπεράσει την προηγούμενη αναζητώντας άλλες αξίες χρήσεις, σκοπιμότητες και δεκανίκια.

Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ποιος φοβάται το φύλο»; Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά στη βία και τις προκαταλήψεις με νέο βιβλίο

«Ποιος φοβάται το φύλο»; Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά στη βία και τις προκαταλήψεις με νέο βιβλίο

Μήνας pride o Ιούνιος, αλλά αυτά τα ζητήματα που μας απασχολούν όλους πρέπει να τα συζητάμε και να τα προβάλλουμε όλον τον χρόνο. Το Τζούντιθ Μπάτλερ είναι από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στο χώρο των σπουδών φύλου στις μέρες μας. Στο τελευταίο του βιβλίο «Who's Afraid of Gender» γράφει ότι οι άνθρωποι έχ...

Τεχνητή νοημοσύνη και λογοτεχνία: Ο δεύτερος «θάνατος του συγγραφέα»

Τεχνητή νοημοσύνη και λογοτεχνία: Ο δεύτερος «θάνατος του συγγραφέα»

Η Τεχνητή Νοημοσύνη παράγει τέχνη; Οι αναγνώστες μπορούν να κάνουν τον διαχωρισμό μεταξύ ενός λογοτεχνικού έργου υπογεγραμμένου από συγγραφέα, ενός προερχόμενου από την Τεχνητή Νοημοσύνη, κι ενός αξιόλογου λογοτεχνικού κειμένου;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

...
«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

Ο ουμανιστής συγγραφέας και φιλόσοφος της Αναγέννησης, Τόμας Μορ, λόγω του αντιφατικού χαρακτήρα του απασχόλησε πολλούς θεατρικούς συγγραφείς, μεταξύ άλλων και τον Σαίξπηρ. Το συγκεκριμένο έργο μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νίκας. Kεντρική εικόνα: © thomasmorestud...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

«Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» της Ναταλί Ρονβό (προδημοσίευση)

«Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» της Ναταλί Ρονβό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Λουξεμβουργιανής συγγραφέως Ναταλί Ρονβό [Nathalie Ronvaux] «Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» (μτφρ. Χάρης Παπαϊωάννου), η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

Έρχονται ημέρες Euro 2024: Τρία πρόσφατα βιβλία που μας θυμίζουν πως το ποδόσφαιρο είναι μαγεία, συγκινήσεις και σπουδαία κατορθώματα

Έρχονται ημέρες Euro 2024: Τρία πρόσφατα βιβλία που μας θυμίζουν πως το ποδόσφαιρο είναι μαγεία, συγκινήσεις και σπουδαία κατορθώματα

Σε λίγες ημέρες ξεκινάει το Euro 2024 στη Γερμανία κι όλη η ποδοσφαιρική Ευρώπη ετοιμάζεται να ζήσει τη γιορτή. Σας προτείνουμε τρία πρόσφατα βιβλία, αμιγώς ποδοσφαιρικά, που θα σας βάλουν στο κλίμα της διοργάνωσης. Κεντρική εικόνα: Ο Θοδωρής Ζαγοράκης σηκώνει την βαρύτιμη κούπα του Euro μέσα στο Στάδιο Ντα Λουζ της...

Τζον Γκρίσαμ: Ο μετρ του δικαστικού θρίλερ επιστρέφει

Τζον Γκρίσαμ: Ο μετρ του δικαστικού θρίλερ επιστρέφει

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Η λίστα του δικαστή» (μτφρ. Γιώργος Μπαρουξής, εκδ. Ελληνικά Γράμματα) εξετάζουμε την ξεχωριστή περίπτωση του Αμερικανού συγγραφέα που είναι μετρ των δικαστικών θρίλερ (και όχι μόνο), με πωλήσεις που ξεπερνούν τα 300 εκατ. αντίτυπα παγκοσμίως. Κεντρική εικόνα: © achiev...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ