Μήπως τα εργαστήρια δημιουργικής γραφής παράγουν περισσότερους συγγραφείς απ’ όσους μπορούμε να αντέξουμε;

Ομολογώ από την αρχή ότι το παρόν άρθρο μάλλον δεν πρόκειται να απαντήσει στο ερώτημα αν τα εργαστήρια δημιουργικής γραφής παράγουν περισσότερους συγγραφείς απ’ όσους μπορούμε να αντέξουμε, και ότι ο παραπάνω τίτλος μπορεί στην πορεία να αποδειχτεί άστοχος ή παραπλανητικός. Παραδέχομαι, επίσης, ότι δεν έχω την παραμικρή ιδέα αν, τελικά, η δημιουργικότητα (στη γραφή ή αλλού) είναι κάτι που μπορεί να καλλιεργηθεί ή να αποτελέσει αντικείμενο διδασκαλίας, ενώ, επιπλέον, δηλώνω ότι, ως αυτοδίδακτος συγγραφέας και λάτρης του αυτοσχεδιασμού, προσωπικά θα αισθανόμουν άβολα να καθίσω σε ένα θρανίο για να διδαχθώ κάτι τέτοιο. Ωστόσο, το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια διοργανώνονται όλο και περισσότερα εργαστήρια δημιουργικής γραφής σημαίνει ότι αρκετοί άνθρωποι έχουν ξεπεράσει παρόμοιες με τις δικές μου αμφιβολίες, αφού κάποιοι εξ αυτών αναλαμβάνουν να διδάξουν το συγκεκριμένο αντικείμενο και ακόμη περισσότεροι δοκιμάζουν να το διδαχθούν.

[...] μήπως ως «δημιουργική γραφή» προσδιορίζεται εκείνο το κομμάτι της λογοτεχνίας που χαρακτηρίζεται από έντονη πρωτοτυπία και αποστασιοποίηση από τις παραδοσιακές φόρμες;

Τι είναι όμως η «δημιουργική γραφή»; Συμπεριλαμβάνει οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί πως ανήκει σε αυτό που αποκαλείται «λογοτεχνία» (σε αντιδιαστολή με κείμενα που εξυπηρετούν άλλους πιο πρακτικούς σκοπούς, π.χ. επιστημονικά συγγράμματα, αιτήσεις διαζυγίου, επιστολές διαμαρτυρίας, σημειώματα αυτοκτονίας, αιτήσεις προς δημόσιες υπηρεσίες, λίστες με ψώνια κτλ.) ή μήπως ως «δημιουργική γραφή» προσδιορίζεται εκείνο το κομμάτι της λογοτεχνίας που χαρακτηρίζεται από έντονη πρωτοτυπία και αποστασιοποίηση από τις παραδοσιακές φόρμες; Αν μελετήσει κανείς τα διάφορα δελτία τύπου θα ανακαλύψει ότι και σε αυτό το ερώτημα κυκλοφορούν περισσότερες απαντήσεις από μία. Διαπιστώνεται, λοιπόν, ότι καθένα από τα διάφορα εργαστήρια –μια που αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο ως έννοια τη δημιουργική γραφή– αναλαμβάνει να διδάξει και κάτι διαφορετικό, παρέχοντας στους λογοτέχνες του μέλλοντος ένα σχετικά μεγάλο εύρος επιλογών, με κύρια εγγύηση το βιογραφικό ή το συγγραφικό έργο των διδασκόντων. Έτσι, ο κάθε ενδιαφερόμενος έχει την ευκαιρία να προσεγγίσει τον εκπαιδευτή που θεωρεί ότι του ταιριάζει ή εκείνον που ελπίζει πως θα μπορέσει να τον προμηθεύσει με τα αναγκαία κίνητρα και εφόδια ώστε να ενεργοποιηθούν οι κρυμμένοι μέσα του δημιουργικοί μηχανισμοί και να ξεκλειδώσουν οι πόρτες που οδηγούν στην ελευθερία της προσωπικής έκφρασης (και από εκεί –ακόμη κι αν ο ίδιος δεν το γνωρίζει ακόμη– στα δεσμά της συγγραφικής δραστηριότητας).

Με τόση προσφορά και ζήτηση, φυσικά, ίσως να υπάρχει κίνδυνος να γεμίσει ο τόπος με συγγραφείς· με ανθρώπους που, υπηρετώντας τα κλισέ της λαϊκής φαντασίας, θα βρίσκονται σκυμμένοι μέρα νύχτα πάνω από λευκές ή μουτζουρωμένες σελίδες χαρτί, θα σκαλίζουν το μυαλό τους όπου σταθούν κι όπου βρεθούν, θα ξενυχτούν με τα μαλλιά τους όρθια από το στύψιμο της κεφαλής τους, θα πίνουν και θα καπνίζουν όπως ο Χεμινγουέυ ή ο Μπουκόφσκι, εντελώς μόνοι ή έχοντας δίπλα τους μια γάτα ή μια σύζυγο που θα διαμαρτύρεται ότι αντικρίζει διαρκώς την πλάτη τους όσο εκείνοι εργάζονται. Χώρια οι ατέρμονες συζητήσεις τους με άλλους συγγραφείς για τη μη αναγνώριση της αξίας του έργου τους, καθώς και οι απογοητεύσεις από την επαφή τους με τους εκδοτικούς κύκλους, με την αδιαφορία του αναγνωστικού κοινού, με την οκνηρία των επίσημων κρατικών φορέων, με τις διαδοχικές βιβλιοπαρουσιάσεις φίλων και γνωστών, με τις τακτικές των βιβλιοπωλείων, με τη σκληρότητα ή (ακόμη χειρότερα) την αδιαφορία των βιβλιοκριτικών κτλ. κτλ. κτλ. Τόσα πολλά δεινά κρύβει η αφοσίωση στη λογοτεχνία που θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η βασική ανταμοιβή για τον σκληρό πνευματικό μόχθο ενός συγγραφέα είναι οι απανωτές απογοητεύσεις.

Υπάρχει και η άλλη πλευρά

Από την άλλη, βέβαια, πόσο επικίνδυνη μπορεί να είναι ακόμη και η υπερβολική αύξηση του αριθμού των συγγραφέων σε έναν κόσμο ο οποίος εξελίσσεται σε δυστοπία, σε έναν όλο και πιο δύσκολο τόπο για να ζει κανείς; Ανεξάρτητα αν αληθεύει η άποψη ότι τα πράγματα είναι ήδη αρκετά ανυπόφορα με τους συγγραφείς που ήδη υπάρχουν ώστε να ενθαρρύνουμε κι άλλους να ασχοληθούν με τη λογοτεχνία, δεν μπορούμε να μην παραδεχτούμε πως το γράψιμο προσφέρει στον άνθρωπο μια αβλαβή ή και ευεργετική διέξοδο ώστε να εκφράζει τις ευαισθησίες και τους προβληματισμούς του. Επιπλέον, με τη βοήθεια (όπου χρειάζεται) της μυθοπλασίας, μπορεί να κατασκευάζει ένα καταφύγιο, έναν διαφορετικό κόσμο όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά (αν είναι τυχερός) και για τους αναγνώστες του. Παρότι η πιθανότητα να ξεπηδήσει μέσα από τα εργαστήρια δημιουργικής γραφής ένας νέος Ντοσκογιέφσκι, ένας Ουγκώ ή ένας Όργουελ δεν μπορεί να υπολογιστεί, θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε ότι, αν ένα μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων ασχολούνταν με τη συγγραφή, χωρίς ταυτόχρονα να αξιώνει οπωσδήποτε τη διάκρισή του αλλά να επιδιώκει κυρίως την καλλιτεχνική έκφραση και την προσωπική του ευχαρίστηση, τότε δεν αποκλείεται ο κόσμος γύρω μας να γινόταν κάπως καλύτερος – όπως θα υποστήριζε ένας αισιόδοξος, αν θα μπορούσε να βρεθεί έστω και ένας τέτοιος κάπου.

Η αύξηση του αριθμού των συγγραφέων λογικά θα προκαλέσει την αύξηση της παραγωγής λογοτεχνικών έργων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα αυτά τα νέα έργα θα φτάσουν να τυπωθούν σε βιβλία και να κατακλύσουν τα βιβλιοπωλεία. Ποιος εκδότης, άλλωστε, θα δεχόταν να εκδώσει και να διοχετεύσει στην αγορά ένα βιβλίο χωρίς ιδιαίτερη λογοτεχνική αξία, δυσφημώντας το όνομα του οίκου του, επιδεικνύοντας αδιαφορία για τη λογοτεχνία, για λόγους δημοσίων σχέσεων ή (όσο ακραίο και αν γνωρίζω ότι ακούγεται) αποκλειστικά και μόνο επειδή κάποιος συγγραφέας τον προσέγγισε διατεθειμένος να πληρώσει για να δει το έργο του να αποκτά υλική υπόσταση; Τέτοια πράγματα δεν συμβαίνουν. Αλλά ακόμη και αν συνέβαιναν, πόσο επιζήμιο θα ήταν σε τελική ανάλυση για την ίδια τη λογοτεχνία, την κοινωνία ή την οικονομία; Μήπως δεν παρουσιάζουν και οι τρεις ήδη τόσες πολλές και μεγάλες στρεβλώσεις στη λειτουργία τους, ώστε το να κατηγορήσει κανείς για την κατάντια τους την αύξηση του αριθμού των συγγραφέων που αποφοιτούν από τα διάφορα εργαστήρια δημιουργικής γραφής μοιάζει τόσο γελοίο όσο είναι ένα οικολογικό χάρτινο καλαμάκι που διατίθεται σε πλαστικό περιτύλιγμα;

Αντιλαμβάνομαι ότι ορισμένα από αυτά μοιάζουν να έχουν βγει κατευθείαν από κάποιο εργαστήρι δημιουργίας εργαστηρίων δημιουργικής γραφής, κάποια άλλα μοιάζουν να υπάρχουν ήδη (υπό διαφορετικό τίτλο), ενώ μερικά ενδέχεται να θεωρηθούν επικίνδυνα, αδιάφορα ή ακόμη και εντελώς φαιδρά.

Επειδή, λοιπόν –όπως υπάρχει πιθανότητα να φαίνεται από την ανωτέρω ανάλυση–, εκ της λειτουργίας ακόμη περισσότερων εργαστηρίων δημιουργικής γραφής δεν αποκλείεται να προκύψουν πολλαπλά οφέλη, ανέλαβα την πρωτοβουλία να προτείνω μερικά νέα τέτοια, τα οποία θα μπορούσαν να καλύψουν συγκεκριμένα από τα υφιστάμενα κενά στην αγορά και θα προσέφεραν στους ενδιαφερόμενους ακόμη περισσότερες επιλογές για κάθε γούστο. Αντιλαμβάνομαι ότι ορισμένα από αυτά μοιάζουν να έχουν βγει κατευθείαν από κάποιο εργαστήρι δημιουργίας εργαστηρίων δημιουργικής γραφής, κάποια άλλα μοιάζουν να υπάρχουν ήδη (υπό διαφορετικό τίτλο), ενώ μερικά ενδέχεται να θεωρηθούν επικίνδυνα, αδιάφορα ή ακόμη και εντελώς φαιδρά. Επειδή όμως διασκέδασα ιδιαίτερα δημιουργώντας τα και δεν θα ήθελα να τα κρατήσω άλλο για τον εαυτό μου, τα παραδίδω στο φως της δημοσιότητας:

Εργαστήρι Δημιουργίας εργαστηρίων δημιουργικής γραφής: Απευθύνεται σε ανθρώπους που επιθυμούν να καινοτομήσουν και να οργανώσουν ένα νέο ρηξικέλευθο εργαστήρι δημιουργικής γραφής το οποίο θα προσφέρει ένα διαφορετικό και εμφανώς ελκυστικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ακόμη κι αν στο τέλος αποδειχθεί ότι περισσότερη προσπάθεια έχει καταβληθεί για τη σύνταξη του δελτίου τύπου και την προώθησή του παρά για την προετοιμασία των αντικειμένων που θα διδαχθούν σε αυτό.

Εργαστήρι παιχνιδημιουργικής γραφής: Κύκλος μαθημάτων στον οποίο η διδασκαλία εστιάζει στην κεντρική ιδέα ότι η συγγραφή ενός βιβλίου μπορεί και πρέπει να αντιμετωπίζεται με τη σοβαρότητα που επιδείκνυε κανείς όταν ήταν παιδί και έπαιζε με τα παιχνίδια του, μακριά από τις προσδοκίες των άλλων, με αποκλειστικό κίνητρο τη διασκέδαση του συγγραφέα και, αν είναι δυνατόν, του αναγνώστη.

Εργαστήρι δημιουργικής συγγραφικής ασάφειας: Ειδικεύεται στη διδασκαλία των τρόπων με τους οποίους μπορεί κανείς να εκφράζει στα γραπτά του αποκλειστικά θολές ιδέες, χωρίς να γίνεται αντιληπτό από τους αναγνώστες και τους κριτικούς:

α. ότι μόνο τέτοιες διαθέτει,

β. ότι τα συγκεχυμένα σχήματα με τα οποία γεμίζει τις σελίδες δεν κρύβουν κανένα ιδιαίτερο βάθος, παρά απλώνονται πάνω από έναν ρηχό νερόλακκο όπως απλώνονται πάνω από έναν βάλτο τα δύσοσμα αέρια που προέρχονται από την αποσύνθεση διαφόρων οργανικών ουσιών, και

γ. ότι αυτό το προκάλυμμα ομίχλης που ο συγγραφέας αφήνει να αιωρείται στα κείμενά του και επιτρέπει πολλαπλές ερμηνείες του έργου του είναι τελικά ύποπτο και αποσκοπεί κυρίως στην απόκρυψη του γεγονότος ότι αυτό και ο ίδιος στερούνται περιεχομένου και ότι το μόνο συγκεκριμένο και αληθινό που είναι σε θέση να γράψει είναι λίστες με ψώνια για το σουπερμάρκετ.

Εργαστήρι αυτοδημιούργητης γραφής: Μέσω αυτού ενθαρρύνεται κανείς να ανακαλύψει μόνος του τους τρόπους που απαιτούνται ώστε να καταφέρει να γράψει ένα διήγημα, ένα μυθιστόρημα ή ένα προεκλογικό φυλλάδιο.

Αεργαστήρι δημιουργικής γραφής: Πραγματοποιεί συναντήσεις στις οποίες διδάσκαλοι και διδασκόμενοι δεν κάνουν απολύτως τίποτα, παρά μόνο κοιτάζονται και περιμένουν να τελειώσει το μάθημα ώστε να φύγουν. Απευθύνεται κυρίως σε οκνηρά άτομα που επιθυμούν να πιστοποιήσουν την απροθυμία τους να κοπιάσουν για να γράψουν ή για να κάνουν οτιδήποτε άλλο στη ζωή τους.

Εργαστήρι δημιουργικής γραφσσσσστ μπόινγκ: Μεταλαμπαδεύει την ικανότητα να σημειώνει κανείς εμπορική επιτυχία με βιβλία που γράφονται πολύ γρήγορα και, κατά πάσα πιθανότητα, διαθέτουν περιεχόμενο χωρίς νόημα.

Εργαστήρι δημιουργικής Αγίας Γραφής: Ειδικεύεται στην παροχή των εφοδίων που απαιτούνται για τη συγγραφή κειμένων θρησκευτικού περιεχομένου με τρόπο που θα πείθει ότι είναι θεόπνευστα και πληρούν τις προϋποθέσεις ώστε να γίνουν μπεστ σέλερ και να υπάρχουν σε κάθε σπίτι ή σε κάθε κομοδίνο ξενοδοχείου ή μοτέλ. Σε ειδικές ενότητες διδάσκονται οι τρόποι έκφρασης και ανάπτυξης που ελαχιστοποιούν την αμφισβήτηση, η χρήση των κατάλληλων αντιφάσεων και η χρήση λογοτεχνικών σχημάτων τα οποία μπορούν να ερμηνεύονται με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο (αναλόγως των συμφερόντων εκείνου που τα διαβάζει και εμφανίζεται ως ο διαμεσολαβητής στην επικοινωνία με έναν Θεό ο οποίος, παρότι μπορεί να ακούει να επικαλούνται το όνομά ΤΟΥ για να σπείρουν το μίσος και τον θάνατο, δεν ρίχνει φωτιά να κάψει τους ενόχους).

Εργαστήρι δημμμμμμιουργικής γραφής: Πρόγραμμα κατάρτισης για άτομα που επιθυμούν να ασχοληθούν με τη συγγραφή έργων ερωτικής λογοτεχνίας ή βιβλίων με συνταγές μαγειρικής.

Εργαστήρι επιδημιουργικής γραφής: Σεμινάρια που πραγματοποιούνται διαδικτυακά σε εποχές πανδημίας και επιβολής αυστηρής καραντίνας. Απευθύνονται σε άτομα που επιθυμούν να αξιοποιήσουν δημιουργικά τον χρόνο του κατ’ οίκον περιορισμού τους, αδιαφορώντας για το γεγονός ότι, κατά πάσα πιθανότητα, θα γράψουν κάτι τόσο ποτισμένο από τα αρνητικά συναισθήματα και τις ζοφερές ημέρες του εγκλεισμού και της μοναξιάς τους που ούτε οι ίδιοι δεν θα θέλουν να το διαβάσουν.

Εργαστήρι δημιΟΥΓΚικής γραφής: Απευθύνεται σε οπαδούς ακροδεξιών ιδεολογιών και τους διδάσκει τα μυστικά και τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να απευθύνονται στα κατώτερα ένστικτα του αναγνωστικού κοινού, εφαρμόζοντας στην πράξη το γνωστό απόφθεγμα του Φρίντριχ Νίτσε «Τι; Ψάχνεις; Θέλεις να πολλαπλασιαστείς επί δέκα, επί εκατό; Ψάχνεις για οπαδούς; Ψάξε για μηδενικά!». Συμπεριλαμβάνει εργαστήρι εικονογράφησης και συμβουλές για τη χρήση απλών λέξεων και μεγάλης γραμματοσειράς, προκειμένου να μην κουράζονται γρήγορα και να μην αποθαρρύνονται οι εν δυνάμει αναγνώστες.

Εργαμηστήρι δημιουργικής γραφής: Σε αυτό συμμετέχουν αποκλειστικά άτομα που αναζητούν σύντροφο με κοινό ενδιαφέρον το γράψιμο, με σκοπό τη σύναψη ερωτικής σχέσης ή την έλευση εις γάμου κοινωνία με άτομο που μοιράζεται την αγάπη τους για τη λογοτεχνία.

Εργαστήρι ημιουργικής γραφής: Εκπαιδεύει τους ενδιαφερόμενους στη συγγραφή ιστοριών που κόβονται στη μέση και δεν ολοκληρώνονται ποτέ, απαλλάσσοντας τους δημιουργούς τους από τον πονοκέφαλο της επινόησης ενός τέλους και τους αναγνώστες από την αγωνία για το τι τελικ

Εργαστήρι ξυνιουργικής γραφής: Προσφέρει κατάρτιση σε κριτικούς λογοτεχνίας που ευφραίνονται να γράφουν αποκλειστικά αρνητικές κριτικές για βιβλία.

Ανεργαστήρι δημιουργικής γραφής: Απευθύνεται σε ανέργους που περισσότερο επιθυμούν να εκφράσουν τις ανησυχίες τους γράφοντας παρά ενδιαφέρονται να βρουν δουλειά, δεδομένου ότι η συγγραφή δεν μπορεί να αποτελέσει επάγγελμα σε μια χώρα στην οποία η ανάγνωση λογοτεχνικών έργων –κυρίως χάρη στο εκπαιδευτικό της σύστημα και τη δράση του Υπουργείου Πολιτισμού– θεωρείται τιμωρία ή ακόμη και κουσούρι.

Εργαστήρι τριμιουργικής γραφής: Αποκαλύπτει τα μυστικά της τριαδικότητας ενός συγγραφέα που δεν έχει ούτε καν επώνυμο και ρισκάρει να συνεχίσει να θεωρείται απλώς νούμερο από κάθε σοβαρό άνθρωπο των γραμμάτων που ακούει για αυτόν.

Εργαστήριο δηλητηριωδημιουργικής γραφής: Ιδανική λύση για εκείνους που επιθυμούν να τελειοποιήσουν την ικανότητά τους να πληγώνουν τους άλλους γράφοντας βιβλία γεμάτα χολή, επιστολές που στάζουν φαρμάκι ή ακόμη και σύντομα σημειώματα που σε τίποτα άλλο πέρα από το να προκαλέσουν έντονο πόνο δεν αποσκοπούν. Για παράδειγμα, «Μη με περιμένεις για φαγητό το μεσημέρι θα αργήσω. Είμαι καλεσμένος για φαγητό κάπου όπου ξέρουν να μαγειρεύουν» ή «Φεύγοντας άφησε το κλειδί που σου είχα δώσει όταν τα φτιάξαμε στον γυμνασμένο νεαρό του από κάτω ορόφου. Δεν θα χρειαστεί να του εξηγήσεις κάτι. Έχει ενημερωθεί από χθες βράδυ (και μάλιστα τρεις φορές)».

Εργαστήρι πορδημιουργικής γραφής: Παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τη δημιουργία έργων γεμάτων στόμφο, που μυρίζουν περίεργα, βρίθουν μουχλιασμένων κλισέ και στερεοτύπων, και προορίζονται να καλύψουν τις ανάγκες ατόμων που είτε λατρεύουν το πομπώδες ύφος και την έλλειψη γνησιότητας, είτε έχουν μονίμως βουλωμένη μύτη. Τα τμήματα είναι κλειστά και η διδασκαλία πραγματοποιείται με σφραγισμένα παράθυρα για την πορδημιουργία της κατάλληλης ατμόσφαιρας.

Εργαστήρι στοποδιμιουργικης γραφής: Εισάγει τους ενδιαφερόμενους στην τέχνη της συγγραφής έργων με προχειρότητα τα οποία προορίζονται να διαβάζονται στο πόδι.

Εργαστήρι βραδυμιουργικής γραφής: Βοηθά τους επίδοξους συγγραφείς που απεχθάνονται την ταχύτητα και τη δράση να τελειοποιήσουν την τεχνική τους στη δημιουργία έργων τα οποία θα χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά αργή πλοκή, ατελείωτες περιγραφές τοπίων, με σκοπό να προσελκύσουν εκείνα τα άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρό πρόβλημα αϋπνίας και επιζητούν τη λύση στο διάβασμα.

Εργαστήρι δημηηηηηηηουργικής γραφής: Πραγματοποιεί μαθήματα με σκοπό να αποτρέψει συγκεκριμένα άτομα από το να ασχοληθούν με τη συγγραφή. Με αυτόν τον τρόπο επιτελείται σπουδαίο κοινωνικό έργο και προφυλάσσονται (μεταξύ άλλων) οι αναγνώστες και τα δέντρα που μάταια θυσιάζονται για την παραγωγή χαρτιού το οποίο κινδυνεύει να καταλήξει να γίνει βιβλία κακής ποιότητας. Τα δίδακτρα του εν λόγω εργαστηρίου, συνήθως, δεν καλύπτονται από τους ίδιους τους μαθητές αλλά από τρίτους (συγγενείς, φίλους, συναδέλφους), οι οποίοι έχουν εντοπίσει έγκαιρα την πρόθεσή τους να συγγράψουν ένα βιβλίο και προσπαθούν, προσφέροντάς τους ως δώρο την παρακολούθηση των μαθημάτων του συγκεκριμένου εργαστηρίου, να τους πείσουν ότι δεν υπάρχει λόγος να γράψουν όλοι οι άνθρωποι ένα βιβλίο για να αφήσουν το στίγμα τους στον κόσμο και ότι, αν επιθυμούν οπωσδήποτε να αφήσουν κάτι για τις μελλοντικές γενιές, τότε δεν θα πείραζε καθόλου να φυτέψουν ένα τουλάχιστον δέντρο.

* Ο ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΙΙΙ είναι συγγραφέας, μουσικός και δημιουργός της σελίδας «Κομπλεξικό». Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή φωτογραφηγημάτων «Δεσμοφύλακας» (εκδ. Νεφέλη).