23 λογοτεχνικά ζητήματα του 21ου αιώνα

Το 1900 διοργανώθηκε στο Παρίσι το Δεύτερο ∆ιεθνές Συνέδριο Μαθηµατικών, όπου ο David Hilbert σε µια ιστορική του οµιλία παρουσίασε τα 23 προβλήµατα που, κατά αυτόν, θα απασχολούσαν τη μαθηματική επιστήμη μέσα στον 20ό αιώνα. Το κύρος του D. Hilbert και η φύση των θετικών επιστημών επέτρεπε και επιτρέπει να τίθενται ερωτήματα και θέσεις προς απόδειξη, και πάνω σ’ αυτά να επιχειρούν φιλόδοξοι επιστήμονες να αποδείξουν τα θεωρήματά τους ή να δείξουν ότι αυτά δεν αποδεικνύονται (βλ. θεωρήματα μη πληρότητας του Κουρτ Γκέντελ).

Στην τέχνη τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά και γι’ αυτό οι ομοιότητες μεταξύ των προβλημάτων του D. Hilbert και των δικών μου θέσεων σταματούν εδώ. Από το άρθρο του Νίκου Μάντη (oanagnostis.gr, 30.6.2022) και την Ημερίδα του περιοδικού «Ο αναγνώστης» (11.3.2023) έως τα ζητήματα που θέτουν τρεις εξέχοντες κριτικοί λογοτεχνίας στις Ιστορίες τους (Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Ελισάβετ Κοτζιά και Δημοσθένης Κούρτοβικ, με σειρά δημοσίευσης) και τα πολυάριθμα άρθρα και κριτικές που δημοσιεύονται αθρόα στα έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα σταχυολόγησα ζητήματα που θέτει (ή αρχίζει να θέτει) η ελληνική πεζογραφία μέσα στον 21ο αίωνα. Ιδού λοιπόν 23 θέσεις προς διερεύνηση, 23 τάσεις που πιθανόν θα τις συναντάμε και στο άμεσο μέλλον:

1. Η επιστροφή στο χωριό και η νεοηθογραφική τάση που δρομολογεί το μυθιστόρημα κι ακόμα περισσότερο το διήγημα. Τι αναζητούν οι συγγραφείς, και μάλιστα οι νέοι, στην ελληνική ύπαιθρο, τόσο στη προνεωτερική Ελλάδα όσο και στη σημερινή πραγματικότητα της επαρχίας;

2. Η διεθνιστική προοπτική που φέρνει την ελληνική πεζογραφία αντιμέτωπη με το παγκοσμιοποιημένο τοπίο και τις διαπολιτισμικές σχέσεις. Πόσο η ματιά των συγγραφέων, που ανοίγεται και αγκαλιάζει άλλες κουλτούρες και κοινωνίες, είναι παγκοσμιοποιημένη; Είναι εντέλει κοσμοπολίτικη και πολυφωνική;

3. Το φύλο έρχεται δυναμικά να παίξει τον δικό του ρόλο και η γυναίκα, ως αφηγήτρια ή ως πρωταγωνίστρια, αλλά κυρίως ως οπτική γωνία, μπαίνει ξανά στο προσκήνιο. Είναι το #metoo μια κοινωνική τάση που καρπίζει γόνιμα και την πεζογραφία μας;

Το φύλο έρχεται δυναμικά να παίξει τον δικό του ρόλο και η γυναίκα, ως αφηγήτρια ή ως πρωταγωνίστρια, αλλά κυρίως ως οπτική γωνία, μπαίνει ξανά στο προσκήνιο. Είναι το #metoo μια κοινωνική τάση που καρπίζει γόνιμα και την πεζογραφία μας;

4. Οι ομοφυλόφιλοι διεκδικούν ρόλο και φωνή, τόσο στην πεζογραφία όσο και στην ποίηση. Γενικότερα, πόσο τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας αποτελούν ένα κραταιό πεδίο λογοτεχνικής αναπαράστασης και ευαισθητοποίησης, ένα πεδίο διεκδίκησης δικαιωμάτων;

5. Η γλώσσα που πάντα συστήνει μια μακραίωνη παρακαταθήκη και παράγει πολλά στρώματα ύφους, ιδιολέκτων και διαλέκτων. Πόσα επίπεδα μπορεί να αναδείξει, πόσο μπορεί να αντέξει την παρέκκλιση από τη νόρμα, δηλαδή την κοινή νεοελληνική, πόσο οι διάλεκτοι και τα ποικίλα ύφη ανοίγουν κατευθύνσεις;

6. Μολονότι ποτέ δεν πειστήκαμε ότι η ελληνική γραφίδα μπορεί να χτίσει στιβαρή και καλοδομημένη την αφήγηση, η γερή πλοκή είναι βασικό συνθετικό στοιχείο ειδικά του μυθιστορήματος. Από την άλλη, πολλά κείμενα είναι αποσπασματικά, διαθλασμένα, εξαρθρωμένα. Μπορούμε να δομήσουμε γερές πλοκές, ή το ημιτελές, σκόπιμα ή μη, θα είναι η δεσπόζουσα;

7. Η σχέση της λογοτεχνίας με την πραγματικότητα, συχνά περιορίζει τη λογοτεχνική επινόηση και ενθρονίζει το αληθινό, το μη πεποιημένο, το εξωλογοτεχνικό. Με άλλα λόγια, η λογοτεχνικότητα φαίνεται να υποχωρεί και το δοκιμιακό, το χρονικό, το ιστορικό, το αρχείο έρχονται να δημιουργήσουν ένα νέο είδος λογοτεχνικής γραφής; Είναι το «μη λογοτεχνικό» η νέα λογοτεχνία;

8. Η σχέση της πεζογραφίας μας με το παρελθόν. Πάντα η ιστορία ήταν το προσφιλές πεδίο αναζήτησης ριζών, ταυτότητας, αιτιών στις σύγχρονες παθογένειες, εθνικής συνείδησης και αυτοστοχασμού. Ακόμα και τώρα συνεχίζει να προσφέρει πεδία σκέψης και δράσης, είτε στο καθαρόαιμο ιστορικό μυθιστόρημα, είτε στις ιστοριογραφικές μεταμυθοπλασίες, είτε σε ποικίλα μικτά είδη ιστορικότητας και λογοτεχνίας. Τελικά, τι αναζητεί ο συγγραφέας και ο αναγνώστης του 21ου αιώνα στην ιστορία;

9. Ειδικά ο Εμφύλιος έρχεται και ξανάρχεται μέσα στο πλαίσιο του ιστοριογραφικού αναθεωρητισμού, της προφορικής ιστορίας και των μαρτυριών. Ζούμε ένα νέο εμφυλιακό κλίμα, πολιτικό και ιδεολογικό, που τροφοδοτεί και την πεζογραφία μας;

10. Το αστυνομικό μυθιστόρημα, που διάνυσε μια καμπύλη κορυφής και καταξιώθηκε και λόγω της κοινωνικής του υφής, πρέπει να αποδείξει τι δυνάμεις έχει να επιστρατεύσει ώστε να πείσει για την αξία του. Πέρα από την αινιγματική του πλοκή και τα κοινωνικά του ανοίγματα, έχει προοπτικές να γεννήσει δυνατά λογοτεχνικά έργα;

Το αστυνομικό μυθιστόρημα, που διάνυσε μια καμπύλη κορυφής και καταξιώθηκε και λόγω της κοινωνικής του υφής, πρέπει να αποδείξει τι δυνάμεις έχει να επιστρατεύσει ώστε να πείσει για την αξία του. Πέρα από την αινιγματική του πλοκή και τα κοινωνικά του ανοίγματα, έχει προοπτικές να γεννήσει δυνατά λογοτεχνικά έργα;

11. Η διακειμενικότητα στηρίζεται και στηρίζει, άλλοτε εμφανώς κι άλλοτε αφανώς, τον ενδολογοτεχνικό διάλογο και μηρυκάζει γόνιμα παλιότερα κείμενα, διασταυρώνεται μαζί τους και παρωδεί, λιγότερο γελοιογραφικά και περισσότερο αναδημιουργικά, άλλες γραφές. Στο μεταμοντέρνο τοπίο τι ρόλο μπορεί να διαδραματίσει;

12. Η κρίση επανέφερε το πολιτικό. Επομένως, μένει να δούμε ποιες μορφές θα συνεχίζει να παίρνει μέσα στη λογοτεχνία και πώς αυτή θα συνδιαλέγεται με τον πολιτικό λόγο. Πρόκειται για την επάνοδο της στρατευμένης τέχνης ή της κοινωνικής λογοτεχνίας ή απλώς συμβαδίζει με τις ιδεολογικές τάσεις της εποχής ως ένα ακόμα πεδίο σύγκρουσης και κοινωνικής ματιάς;

13. Η σύγχρονη πραγματικότητα, όχι μόνο στο πολιτικό πεδίο, προσφέρει συνεχώς ερεθίσματα που μένει να δούμε πώς θα αξιοποιηθούν από την πεζογραφία και πώς αυτή θα μιλήσει, μακριά από τη δημοσιογραφική καταγραφή τους. Μετανάστευση και προσφυγιά, υπαρξιακά ερωτήματα, ανθρώπινα δικαιώματα, κοινωνική αδικία, μέσα μαζικής ενημέρωσης, λαϊκισμός, επιστήμη και οικονομία κ.λπ. αναζητούν μια θέση στη λογοτεχνία μας;

14. Το φυσικό περιβάλλον, παρόλο που συζητιέται μαζικά, έχει δημιουργήσει ερείσματα στη νεοελληνική πεζογραφία; Ως θέμα ρεαλιστικής απόδοσης ή δυστοπίας, επιστημονικής φαντασίας ή αγωνίας για το μέλλον της ανθρωπότητας, έχει σταδιακά προσελκύσει την πένα των συγγραφέων ή θα το κάνει με μεγαλύτερη δριμύτητα στο μέλλον;

15. Η μυθιστορηματική βιογραφία και η ξαδέρφή της η αυτοβιογραφία άλλοτε παίζουν μπάλα στην ανάδειξη εξεχόντων προσώπων κι άλλοτε στην ίδια τη γραφή που χρωματίζει πραγματικές μορφές αλλά και δοκιμάζει τις δικές της αντοχές. Είναι η (αυτο)βιογραφία ένας λογοτεχνικός τρόπος να μιλήσουμε για το εγώ μέσα στο εσύ, για το βιωμένο μέσα στο πιθανό, για το πραγματικό μέσα στο δυνητικό;

16. Με άλλον τρόπο η αυτοαναφορικότητα και η μεταμοντέρνα αυτοστοχαστική δυναμική της πεζογραφίας ρίχνει συχνά τον προβολέα της στο πώς γράφεται η ίδια η λογοτεχνία και στους προβληματισμούς των συγγραφέων. Ενδιαφέρει τον μέσο αναγνώστη μια τέτοια ματιά ή είναι μιας ελίτ θεματική που αφορά μόνο το σινάφι;

17. Τα υβριδικά είδη μάχονται για μια θέση στον ήλιο. Πεζά που θυμίζουν αποφθέγματα ή δοκίμια, νουβέλες που φλερτάρουν με την αυτοβιογραφία, μυθιστορήματα που ακολουθούν τους δρόμους της ιστοριογραφίας κ.λπ. κλονίζουν ειδολογικές βεβαιότητες και ξαναθέτουν επί τάπητος τα όρια των γενών;

18. Η κυπριακή λογοτεχνία έρχεται με φόρα. Αξίζει να δούμε πόσο αυτή η ορμή θα συνεχίσει και ποιες κατευθύνσεις θα πάρει. Θα στρέφεται μόνο στο εθνικό και ανθρωπιστικό ζήτημα της εισβολής των Τούρκων ή θα μπορέσει να μιλήσει ευρύτερα και να αναδείξει σύγχρονα προβλήματα της κυπριακής κοινωνίας;

Η κυπριακή λογοτεχνία έρχεται με φόρα. Αξίζει να δούμε πόσο αυτή η ορμή θα συνεχίσει και ποιες κατευθύνσεις θα πάρει. Θα στρέφεται μόνο στο εθνικό και ανθρωπιστικό ζήτημα της εισβολής των Τούρκων ή θα μπορέσει να μιλήσει ευρύτερα και να αναδείξει σύγχρονα προβλήματα της κυπριακής κοινωνίας;

19. Η επιστημονική φαντασία, αυτή που ενσωματώνεται στο σώμα της «σοβαρής» πεζογραφίας, φτιάχνει σενάρια, αναλύει τωρινά προβλήματα σε μελλοντική προοπτική και ξαναθέτει ζητήματα σε ουτοπικούς ή δυστοπικούς χωροχρόνους. Αυτή η προβολή έχει δυναμικά στοιχεία που θα φωτίσουν με μελλοντολογικούς προβληματισμούς το σήμερα και το αύριο της πανανθρώπινης κοινωνίας μας;

20. Πόσο η λογοτεχνία που παράγεται επηρεάζεται από τα νέα μέσα, πόσο το διαδίκτυο και το κινητό όχι μόνο διασπείρουν ποιήματα και πεζά, αλλά και καθορίζουν τη μορφή τους (μικροδιήγημα, γλώσσα, πολυτροπική λογοτεχνία, τεχνητή νοημοσύνη κ.λπ.);

21. Πώς μπορεί να πεζογραφία μας να προσελκύσει ενεργούς αναγνώστες, τι γίνεται με τον ανταγωνισμό της με την οθόνη και ειδικά με το διαδίκτυο και το κινητό, είναι οι λέσχες ανάγνωσης ικανές κυψέλες ανακίνησής της; Ποιες πολιτικές, κρατικές και μη, θα την καταστήσουν πιο δυναμική στο μέσο κοινό;

22. Είναι ικανή η ελληνική λογοτεχνία –και με ποιους τρόπους– να διακριθεί στο εξωτερικό; Χρειάζεται να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις των ξένων υποδοχέων, να φτιάξει η ίδια τη δική της ιδιοπροσωπία που θα κερδίσει την προσοχή ή να επικεντρωθεί στο εξωστρεφές μάνατζμεντ (μεταφράσεις, προωθήσεις, αντζέντηδες κ.λπ.);

23. Μαθήματα δημιουργικής γραφής. Αποτελεσματικά ή υπερεκτιμημένα; Ποιοι τα διδάξουν, με τι προσόντα και τι μεθόδους; Ποιοι τα αναζητούν ως χόμπι ή ως αφετηρία φιλόδοξης προοπτικής; Και τελικά τι καρπούς θα μαζέψουμε από τα εκκολαπτόμενα αυγά της; Η λογοτεχνία, όπως και κάθε τέχνη, προφανώς διδάσκεται και περιμένουμε να δούμε πώς η δημιουργική γραφή θα επηρεάσει συνολικά το εκδοτικό τοπίο.

^＊ Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).