baladeur

Σκέψεις για τις αντίδρομες πορείες του μυθιστορήματος και του κινηματογράφου. Πώς το πολύτομο μυθιστόρημα παρήκμασε και έδωσε τη θέση του στο επίτομο και πώς, αντίθετα, οι πολύωρες τηλεοπτικές σειρές παίρνουν τη θέση των ταινιών. Στην κεντρική εικόνα, η φωτογραφία από το εξώφυλλο του βιβλίου του Γκυ Ντεμπόρ «Η κοινωνία του θεάματος» (1983).

Γράφει ο Κώστας Κουτσουρέλης

Το πολύτομο μυθιστόρημα ως είδος λογοτεχνικό δέσποζε στη βιβλιαγορά ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Το κοινό υπεραγαπούσε αυτές τις σχοινοτενείς αφηγήσεις που πολλές φορές απλώνονταν σε χιλιάδες σελίδες. Και όχι μόνο οι «εμπορικοί», αλλά και οι «σοβαροί» μυθιστοριογράφοι της εποχής (διάκριση που, μεταξύ μας, δεν είχε και μεγάλο νόημα τότε) έμπαιναν στον πειρασμό να αναμετρηθούν με την πρόκληση. Από τον Κόμη Μοντεχρίστο ως τους Αθλίους, από το Πόλεμος και ειρήνη ως τους Αδελφούς Καραμαζώφ, από τις Χαμένες ψευδαισθήσεις ως τον Όλιβερ Τουίστ, αλλά και παλιότερα, από τον Δον Κιχώτη ως τα Χρόνια της μαθητείας του Βίλχελμ Μάιστερ, τα πιο σημαδιακά, τα πιο αντιπροσωπευτικά, τα πιο δημοφιλή μυθιστορήματα της ευρωπαϊκής γραμματείας είναι δίτομα, τρίτομα, τετράτομα – κάποτε ακόμη πιο εκτενή.

Παρ’ όλα αυτά, το πολύτομο μυθιστόρημα παρήκμασε εντελώς ξαφνικά γύρω στα 1900, γράφει ο Λ. Λ. Σύκινγκ στο κλασικό έργο του Κοινωνιολογία του φιλολογικού γούστου. Ο λόγος; Οι δανειστικές βιβλιοθήκες της Βρετανίας, που επηρέαζαν τις παγκόσμιες τάσεις, έπαψαν να το προμηθεύονται. Μια διοικητικού-οικονομικού χαρακτήρα απόφαση άρκεσε. Μέσα σε μερικές δεκαετίες, αναγνώστες, συγγραφείς και εκδότες λησμόνησαν την παλιά τους αγάπη. Τον 20ό αιώνα το επίτομο μυθιστόρημα γίνεται ο απόλυτος κανόνας. Υπάρχουν μάλιστα κριτικοί που υποστήριξαν ότι η ποιοτική διολίσθηση του μυθιστορήματος του 20ού αιώνα, σε σχέση πάντα με τα αριστουργήματα που γέννησε ο 19ος, οφείλεται μεταξύ άλλων στην εξαφάνιση του πολύτομου έργου. Ο δεκάτομος Ζαν-Κριστόφ του Ρομαίν Ρολλάν προβάλλεται συχνά ως το κύκνειο άσμα του είδους.

Η ταινία των 90'-120' λεπτών, που κράτησε τα σκήπτρα όλο τον 20ό αιώνα, υποχωρεί. Τη θέση της παίρνει η πολύωρη τηλεοπτική σειρά.

Με την κινηματογραφική τέχνη, τα τελευταία χρόνια συμβαίνει το αντίθετο. Η ταινία των 90'-120' λεπτών, που κράτησε τα σκήπτρα όλο τον 20ό αιώνα, υποχωρεί. Τη θέση της παίρνει η πολύωρη τηλεοπτική σειρά. Τα μεγαλύτερα ταλέντα της κινηματογραφικής βιομηχανίας σήμερα δουλεύουν για την τηλεόραση: ηθοποιοί, σκηνοθέτες, παραγωγοί, σεναριογράφοι – ιδίως οι τελευταίοι που, κάνοντας στην άκρη την ιστορική ανωμαλία του πρωτείου του σκηνοθέτη, αναγνωρίζονται πλέον ως οι κύριοι δημιουργοί.

Στο σινεμά, το οποίο οικονομικά παρακμάζει ταχύτατα (μόνο στις ΗΠΑ τα τελευταία τρία χρόνια έκλεισε το ένα τρίτο των αιθουσών), δεν απομένουν πια παρά κάτι πνιγμένα στα εφέ μπλοκμπάστερ τύπου Άβαταρ ή Εκδικητών της Μάρβελ (που και αυτά όμως σειρές είναι στην πραγματικότητα!)· ή κάτι εστετίστικες παραδοξότητες σαν κι αυτές των φετινών Όσκαρ. Το ότι οι Αμερικανοί, που έβλεπαν το σινεμά πάντοτε ως τέχνη λαϊκή, έφτασαν να βραβεύουν ανοησίες που ούτε τα πιο σνομπ art festival της Ευρώπης δεν θα τις καταδέχονταν κάποτε, δείχνει πού πάνε τα πράγματα.

Ωστόσο, οι λάτρεις της κινηματογραφικής τέχνης δεν έχουν λόγους να χολοσκάνε. Μ’ όλες τις δάφνες της και παρά την αχλύ της νοσταλγίας που την περιβάλλει, η λεγόμενη ταινία μεγάλου μήκους είναι φόρμα με εγγενείς αφηγηματικούς περιορισμούς, ανάλογους εκείνου του λογοτεχνικού διηγήματος. Το πραγματικό αντίστοιχο της μυθιστορηματικής φόρμας, πολλώ δε μάλλον του εκτεταμένου, πολύτομου και πολυπρόσωπου μυθιστορήματος, είναι η τηλεοπτική σειρά. Και οι δημιουργοί της μόλις τώρα έχουν αρχίσει να ψαύουν τις πραγματικές της δυνατότητες.

Κανένα εφέ, κανένα ακροβατικό μονοπλάνο, κανένα σκηνοθετικό κόλπο, κανείς υποκριτικός ακκισμός δεν μπορεί να γεμίσει τόσες ώρες.

Σε αντίθεση με το σινεμά όπου μια αλυσίδα από ακαριαία εφέ ή αργόσυρτα τράβελινγκ μπορούν να ξοδέψουν ενίοτε όλη την άμμο της κλεψύδρας, το σήριαλ ζει από τον λόγο, από τις στιχομυθίες και τους χαρακτήρες. Η παρέλαση των επεισοδίων, όπως άλλοτε τα κεφάλαια των μεγάλων μυθιστορημάτων, επιτρέπουν το ομαλό χρονικό ξεδίπλωμα των καταστάσεων, δίνουν ψυχικό όγκο στους ήρωες, αφήνουν τις λεπτές αποχρώσεις και τις φωτοσκιάσεις να αποτυπωθούν πειστικά και ανάγλυφα στην οθόνη, δίνουν στην αφήγηση ανάσες, τουτέστιν την ευκαιρία στον θεατή να καταδυθεί στην ουσία και να αφομοιώσει τη λεπτομέρεια.

Και φυσικά, τα πάντα ξεκινούν και τελειώνουν στο σενάριο. Κανένα εφέ, κανένα ακροβατικό μονοπλάνο, κανένα σκηνοθετικό κόλπο, κανείς υποκριτικός ακκισμός δεν μπορεί να γεμίσει τόσες ώρες. Μεγάλοι δημιουργοί όπως ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν είχαν ανοίξει τον δρόμο προς τα εκεί ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Η σειρά του Μπέργκμαν Σκηνές από ένα γάμο, απαλλαγμένη εντελώς από τεχνικά και σκηνοθετίστικα τερτίπια, με μόνο τον γυμνό ρεαλισμό του λόγου της είχε προκαλέσει κοινωνικό σοκ στην Σουηδία. Μακάρι να δούμε και αλλού, στο θέατρο, αυτή τη στροφή.

Οι πιστοί του σινεμά θα χρειαστεί πρώτα να συμφιλιωθούν με τη νέα τους θέση, προτού επανέλθουν με αξιώσεις.

Εμπορικά, η ταινία των 90΄-120΄ περιορίζεται ήδη σε ρόλο δευτεραγωνιστή, ανάλογο με εκείνον που επιφυλάσσει η βιβλιαγορά στο διήγημα έναντι του μυθιστορήματος. Αυτό το φανερώνει αν μη τι άλλο η σημαντική πτώση του επιπέδου των σημερινών ταινιών – οι πιο φιλόδοξοι δημιουργοί στρέφονται στην τηλεόραση. Οι πιστοί του σινεμά θα χρειαστεί πρώτα να συμφιλιωθούν με τη νέα τους θέση, προτού επανέλθουν με αξιώσεις.

Όμως αυτή η εξέλιξη από μόνη της δεν είναι εξ ορισμού αρνητική. Τοποθετημένη ανάμεσα στην ακαταστάλακτη πολυειδία της μικρής φόρμας (μουσικά και στιχουργικά βίντεο, φιλμάκια του YouTube και του Tik-Tok, της εμπορικής διαφήμισης, έργα μικρομηκάδων και αρτίστικα σποτ κάθε λογής, video poetry, video art κ.ο.κ.), η οποία αντιστοιχεί χονδρικά στο λυρικό ποίημα, από τη μια, και τον μακρύ χρόνο των «τηλεμυθιστορημάτων», που διεκδικούν το μέγεθος (πραγματικό και μεταφορικό) του έπους, από την άλλη, η ταινία η αποκαλούμενη μεγάλου (στην πράξη, μικρομεσαίου τώρα πια) μήκους, έχει την ευκαιρία να επανεύρει, ή και να εφεύρει εκ νέου, τον δικό της ζωτικό χώρο.


koutsourelis kostasΟ ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου» (εκδ. Μικρή Άρκτος, 2022).

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές

Ανάμεσα στο έργο και στις πολιτικές αντιλήψεις συχνά... «η σκιά πέφτει». Η Ανί Ερνό και ο Μισέλ Ουελμπέκ, το έργο τους, οι αντιφάσεις τους και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

«Η άλλη κόρη»

...
«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

Σκέψεις για την Κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) και την πατριαρχία στη λογοτεχνία, με αφορμή την έντονη συζήτηση για τον σεξισμό στη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Τα σκυλιά» σε σκηνοθεσία του Ανέστη Αζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ένα project που δικαιώνει το ελληνικό ρεπερτόριο του Φεστιβάλ Αθηνών είναι «Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά...

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Η συγγραφέας Έρση Σωτηροπούλου, με  δήλωσή της, αρνήθηκε να λάβει το ποσό των 10.000 ευρώ που προσφέρει άγνωστος Ελληνοαμερικανός και το οποίο θα συνόδευε το βραβείο που θα λάβει φέτος στο 10ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ