rimes i anaksiopoites kentriki

Σκέψεις για τη ρίμα στην ελληνική ποίηση και σε τρεις ακόμα ευρωπαϊκές γλώσσες.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Σε παλιά τηλεοπτική εκπομπή, ο Μανόλης Αναγνωστάκης είχε κάποτε πει ότι τις δυνατότητες της ρίμας η νεοελληνική ποίηση δεν τις έχει αξιοποιήσει όσο θα μπορούσε. Και είχε βεβαίως δίκιο. Το βλέπει κανείς διαβάζοντας ποιήματα σε άλλες γλώσσες.

Του Ισπανού το αυτί λ.χ. είναι τόσο ασκημένο ώστε να συλλαμβάνει ως ρίμα, ως ήχους ομοιοκατάληκτους δηλαδή, μια ακολουθία όμοιων φωνηέντων ανεξαρτήτως των συμφώνων που παρεμβάλλονται ή ακολουθούν. Οι λέξεις vengο, pensamientos, muero, lejos, necio, sujeto, contemplo, cuerpo ας πούμε, για να αντιγράψω μερικές από τους πρώτους στίχους ενός περίφημου ποιήματος του Λόπε δε Βέγα, στα ισπανικά ομοιοκαταληκτούν μεταξύ τους, περιέχουν όλες τα φωνήεντα ε και ο. Πάνω στη συνήχησή τους, μπορεί να φτιάξει κανείς μια συγχορδία πολύ πιο διακριτική από τις ηχηρές δικές μας ρίμες, κι όμως ικανή να σπονδυλώσει ένα ποίημα στο μάκρος εκατοντάδων (!) στίχων.

Του αγγλόφωνου πάλι το αυτί είναι ασκημένο στην αναγνώριση των συμφωνικών ομοιοτήτων. Σ' ένα πεντάστιχό του ο Γέητς, λ.χ., βάζει το won να ομοιοκαταληκτεί με το stone, το again, το run και το men, όλα τους λήγοντα σε -n. Αν το δοκίμαζε ένας Έλληνας ποιητής, αμφιβάλλω αν θα γινόταν καν αντιληπτό τι πήγε να κάνει.

Του αγγλόφωνου πάλι το αυτί είναι ασκημένο στην αναγνώριση των συμφωνικών ομοιοτήτων. Σ' ένα πεντάστιχό του ο Γέητς, λ.χ., βάζει το won να ομοιοκαταληκτεί με το stone, το again, το run και το men, όλα τους λήγοντα σε -n.

Ένας σπουδαίος σύγχρονός μας Γερμανός ποιητής, ο Γιάν Βάγκνερ, πάει ακόμη πιο μακριά. Εκμεταλλεύεται και τις πιο αχνές ομοιότητες, τις εντελώς ακανόνιστες συγγένειες των ήχων. Σε στίχους του θα δούμε το feine να ριμάρει με το bienen, το egal με το ziegel, το epitaph με το staat, το klebt με το lebte.

Εδώ σε μας ακόμη και οι «φτωχές» λεγόμενες ρίμες, θεωρούνται από κάποιους ανεπαρκείς, αν σκεφτούμε ότι ο Σολωμός χρειάστηκε να δώσει εξηγήσεις στις «Σημείωσές» του στον Ύμνο για ποιον λόγο «το τιμή είναι ομοιοτέλευτο με το πολλοί, το κακός με το τυφλός, το εχθές με το πολλές». Και τις ασύμμετρες οξύτονες / προπαροξύτονες ρίμες του Ελύτη, λ.χ. στο Άξιον Εστί και αλλού, τροχούς / αίμα τους, βουνά / θάλασσα, κλειστό / άβυσσο και άλλες, έχω διαπιστώσει προσωπικά ότι πολλοί αναγνώστες δεν τις αντιλαμβάνονται καν ως τέτοιες.

Η επιλογή του είδους της ρίμας δεν είναι ζήτημα γλωσσικής δυνατότητας – προφανώς η ελληνική προσφέρεται για την καλλιέργεια της πλούσιας και πρωτότυπης ομοιοκαταληξίας, όπως και άλλες γλώσσες. Είναι ζήτημα τονικότητας, ποικιλίας εκφραστικής. Κάθε είδος ομοιοκαταλήξεως έχει να προσφέρει κάτι διαφορετικό, είναι ένα άλλο πλήκτρο στο ηχοχρωματικό κλαβιέ της ποίησης. Και ασφαλώς δεν κάνουν όλα τα πλήκτρα για όλες τις δουλειές. Μια άκρως ευφάνταστη ρίμα σε ένα ποίημα αφηγηματικού ή δραματικού περιεχομένου, λ.χ., όχι μόνο δεν προσθέτει κάτι, αλλά αντιθέτως περισπά την προσοχή του αναγνώστη/ακροατή, αδυνατίζει το τελικό αποτέλεσμα κάνοντάς τον να σταθεί αντί να παρακολουθήσει ακώλυτα τη ροή της πλοκής και της δράσης. Είναι γι' αυτό που οι ρίμες του Κορνάρου είναι συνήθως τόσο απαρατήρητες και «εύκολες» – σε ένα ποίημα 10.000 στίχων, κάθε τι άλλο θα ήταν πολυτέλεια. Όμως δεν είναι διόλου αφρόντιστες, όπως νομίζουν μερικοί. Ο Σολωμός στον Ύμνο του έχει αυτές ακριβώς τις ρίμες που χρειάζεται για ένα ποίημα επικαιρικό, ένα μανιφέστο της Επανάστασης. Κάθε τι παραπάνω, τη δεδομένη στιγμή, θα ήταν περιττό.

Μια άκρως ευφάνταστη ρίμα σε ένα ποίημα αφηγηματικού ή δραματικού περιεχομένου, λ.χ., όχι μόνο δεν προσθέτει κάτι, αλλά αντιθέτως περισπά την προσοχή του αναγνώστη/ακροατή, αδυνατίζει το τελικό αποτέλεσμα κάνοντάς τον να σταθεί αντί να παρακολουθήσει ακώλυτα τη ροή της πλοκής και της δράσης. Είναι γι' αυτό που οι ρίμες του Κορνάρου είναι συνήθως τόσο απαρατήρητες και «εύκολες»

Από την επιδεικτικά σπάνια ή εξεζητημένη ρίμα ως την κοινή και μόλις ακουόμενη υπάρχει ένα τεράστιο τονικό φάσμα. Και ορθά παρατηρεί ο Αναγνωστάκης ότι η ελληνική ποίηση έχει αξιοποιήσει επαρκώς ένα μικρό μόνο τμήμα του. Ο ίδιος στις σάτιρες του Μανούσου Φάσση φρόντισε να μας το δείξει με τον έξοχο φανταιζίστικο τρόπο του, που κι αυτός είναι εδώ σε μας ακριβοθώρητος:

«Και οι κοπελιές οι άπονες
ερωτεύτηκαν τους Ιάπωνες.
Δεν μπόρεσε να τις δονήσει η
φωνή που βγάζαν οι Ινδονήσιοι».

Οι λόγοι αυτής της υστέρησης είναι πολλοί: η ιταλική επιρροή του πετραρχισμού που προτιμά παραδοσιακά την κανονική, πλούσια ομοιοκαταληξία· η καθυστερημένη ανάπτυξη της νεώτερης ελληνικής ποίησης που με την εξαίρεση της κρητικής αναγέννησης και του λυρισμού των νησιών έπρεπε να περιμένει τον 19ο αιώνα για να συντονιστεί πλήρως με την υπόλοιπη Ευρώπη· η επικράτηση εδώ σε μας ενός σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα ελευθερόστιχου μοντερνισμού, αντίθετα με την πορεία που πήραν τα πράγματα στην αγγλόφωνη ή την ρωσσική λ.χ. μοντέρνα ποίηση, όπου ποτέ δεν εγκαταλείφθηκε η καλλιέργεια των ομοιοκατάληκτων μορφών.

Τα τελευταία χρόνια, με την επιστροφή των έμμετρων μορφών στη λογοτεχνία μας, αρκετοί νεώτεροι ποιητές μας προσπάθησαν επίμονα και συνειδητά να καλύψουν το χαμένο έδαφος. «Ζω με το μέτρο και με το ρυθμό, πνέω με τη ρίμα», τον στίχο αυτό του Παλαμά αρκετά τον επανέλαβαν νοερά. Και μας έδωσαν έργα εξαίρετα κάποτε. Όμως αυτό είναι θέμα για ένα άλλο σημείωμα.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του, ο τόμος που περιλαμβάνει την ποιητική του σύνθεση «Η κόρη μου» και τη μετάφρασή του στο ποίημα του William B. Yeats «Προσευχή για την κόρη μου» (εκδ. Κίχλη).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σχολείο χωρίς τέχνη δεν είναι σχολείο

Σχολείο χωρίς τέχνη δεν είναι σχολείο

Την εβδομάδα 25-31 Μαΐου 2020 γιορτάστηκε η Παγκόσμια Εβδομάδα Τεχνών στην Εκπαίδευση, μια πρωτοβουλία της Unesco και του World Alliance for Arts Education. Στο διαφημιστικό βίντεο Why Arts Education matters έγραφε χαρακτηριστικά: We all have an artistic soul. Ώστε, λοιπόν, «όλοι έχουμε μια κα...

Τα όνειρα ενός βιβλιολάτρη

Τα όνειρα ενός βιβλιολάτρη

Ένας θαμμένος πάπυρος σε μια αμμοθίνη που ξαφνικά φέρνει στο φως τα εννιά χαμένα βιβλία της Σαπφώς, το δεύτερο μέρος της Ποιητικής του Αριστοτέλη, τον Προμηθέα Πυρφόρο και τον Προμηθέα Λυόμενο του Αισχύλου. 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

...
«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

Πτυχές του πολυσχιδούς έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου, που, σε ηλικία 89 ετών, έφυγε χθες από κοντά μας. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1931. Το κανονικό του όνομα ήταν Κωνσταντίνος Δημητριάδης, α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Από τους Αγώνες Πείνας στην Μπαλάντα των Αηδονιών – οι επιδραστικές δυστοπίες της Σούζαν Κόλλινς

Από τους Αγώνες Πείνας στην Μπαλάντα των Αηδονιών – οι επιδραστικές δυστοπίες της Σούζαν Κόλλινς

Μπορεί κάθε δυστοπικό μυθιστόρημα να προβάλει την αφήγησή του σε ένα μελλοντικό κόσμο, καταστατικά διαφορετικό από τον δικό μας, αυτό όμως που το καθιστά σημαντικό και τελικά ενδιαφέρον είναι ο τρόπος που διαχειρίζεται και περιπλέκει, στην προέκτασή τους, σύγχρονα ζητήματα και προβληματισμούς. Αυτό είναι που δίνει κ...

«Διαμαρτυρία απέναντι σε κάθε είδους ρατσισμό και διάκριση»

«Διαμαρτυρία απέναντι σε κάθε είδους ρατσισμό και διάκριση»

Ο Άρης θα γνωρίσει από νωρίς το σκληρό πρόσωπο της κοινωνίας, θα νιώσει τη σύνθλιψη και τον εκφοβισμό, θα χλευαστεί για τη σεξουαλικότητά του, θα οχυρωθεί πίσω από μια αδιαπέραστη εικόνα επαγγελματικής επιτυχίας. Στο πρώτο μυθιστόρημα του Άκη Κοπανάκη «Άρης, μια ιστορία ψυχοθεραπείας» (εκδ. Βακχικόν). 

...
Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαρία Γιαγιάννου «Το μέλος φάντασμα», που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μελάνι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Περπατούσε προς το οίκημα με βήμα χαλαρό αλλά, όταν διαπίστωσε ότι δεν πλησία...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαρία Γιαγιάννου «Το μέλος φάντασμα», που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μελάνι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Περπατούσε προς το οίκημα με βήμα χαλαρό αλλά, όταν διαπίστωσε ότι δεν πλησία...

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό», που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΜΑΡΩ

Το μωρό γκρίνιαζε σε όλη τη διαδρομή. Τόσο που το μι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

27 Σεπτεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών. Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ