rimes i anaksiopoites kentriki

Σκέψεις για τη ρίμα στην ελληνική ποίηση και σε τρεις ακόμα ευρωπαϊκές γλώσσες.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Σε παλιά τηλεοπτική εκπομπή, ο Μανόλης Αναγνωστάκης είχε κάποτε πει ότι τις δυνατότητες της ρίμας η νεοελληνική ποίηση δεν τις έχει αξιοποιήσει όσο θα μπορούσε. Και είχε βεβαίως δίκιο. Το βλέπει κανείς διαβάζοντας ποιήματα σε άλλες γλώσσες.

Του Ισπανού το αυτί λ.χ. είναι τόσο ασκημένο ώστε να συλλαμβάνει ως ρίμα, ως ήχους ομοιοκατάληκτους δηλαδή, μια ακολουθία όμοιων φωνηέντων ανεξαρτήτως των συμφώνων που παρεμβάλλονται ή ακολουθούν. Οι λέξεις vengο, pensamientos, muero, lejos, necio, sujeto, contemplo, cuerpo ας πούμε, για να αντιγράψω μερικές από τους πρώτους στίχους ενός περίφημου ποιήματος του Λόπε δε Βέγα, στα ισπανικά ομοιοκαταληκτούν μεταξύ τους, περιέχουν όλες τα φωνήεντα ε και ο. Πάνω στη συνήχησή τους, μπορεί να φτιάξει κανείς μια συγχορδία πολύ πιο διακριτική από τις ηχηρές δικές μας ρίμες, κι όμως ικανή να σπονδυλώσει ένα ποίημα στο μάκρος εκατοντάδων (!) στίχων.

Του αγγλόφωνου πάλι το αυτί είναι ασκημένο στην αναγνώριση των συμφωνικών ομοιοτήτων. Σ' ένα πεντάστιχό του ο Γέητς, λ.χ., βάζει το won να ομοιοκαταληκτεί με το stone, το again, το run και το men, όλα τους λήγοντα σε -n. Αν το δοκίμαζε ένας Έλληνας ποιητής, αμφιβάλλω αν θα γινόταν καν αντιληπτό τι πήγε να κάνει.

Του αγγλόφωνου πάλι το αυτί είναι ασκημένο στην αναγνώριση των συμφωνικών ομοιοτήτων. Σ' ένα πεντάστιχό του ο Γέητς, λ.χ., βάζει το won να ομοιοκαταληκτεί με το stone, το again, το run και το men, όλα τους λήγοντα σε -n.

Ένας σπουδαίος σύγχρονός μας Γερμανός ποιητής, ο Γιάν Βάγκνερ, πάει ακόμη πιο μακριά. Εκμεταλλεύεται και τις πιο αχνές ομοιότητες, τις εντελώς ακανόνιστες συγγένειες των ήχων. Σε στίχους του θα δούμε το feine να ριμάρει με το bienen, το egal με το ziegel, το epitaph με το staat, το klebt με το lebte.

Εδώ σε μας ακόμη και οι «φτωχές» λεγόμενες ρίμες, θεωρούνται από κάποιους ανεπαρκείς, αν σκεφτούμε ότι ο Σολωμός χρειάστηκε να δώσει εξηγήσεις στις «Σημείωσές» του στον Ύμνο για ποιον λόγο «το τιμή είναι ομοιοτέλευτο με το πολλοί, το κακός με το τυφλός, το εχθές με το πολλές». Και τις ασύμμετρες οξύτονες / προπαροξύτονες ρίμες του Ελύτη, λ.χ. στο Άξιον Εστί και αλλού, τροχούς / αίμα τους, βουνά / θάλασσα, κλειστό / άβυσσο και άλλες, έχω διαπιστώσει προσωπικά ότι πολλοί αναγνώστες δεν τις αντιλαμβάνονται καν ως τέτοιες.

Η επιλογή του είδους της ρίμας δεν είναι ζήτημα γλωσσικής δυνατότητας – προφανώς η ελληνική προσφέρεται για την καλλιέργεια της πλούσιας και πρωτότυπης ομοιοκαταληξίας, όπως και άλλες γλώσσες. Είναι ζήτημα τονικότητας, ποικιλίας εκφραστικής. Κάθε είδος ομοιοκαταλήξεως έχει να προσφέρει κάτι διαφορετικό, είναι ένα άλλο πλήκτρο στο ηχοχρωματικό κλαβιέ της ποίησης. Και ασφαλώς δεν κάνουν όλα τα πλήκτρα για όλες τις δουλειές. Μια άκρως ευφάνταστη ρίμα σε ένα ποίημα αφηγηματικού ή δραματικού περιεχομένου, λ.χ., όχι μόνο δεν προσθέτει κάτι, αλλά αντιθέτως περισπά την προσοχή του αναγνώστη/ακροατή, αδυνατίζει το τελικό αποτέλεσμα κάνοντάς τον να σταθεί αντί να παρακολουθήσει ακώλυτα τη ροή της πλοκής και της δράσης. Είναι γι' αυτό που οι ρίμες του Κορνάρου είναι συνήθως τόσο απαρατήρητες και «εύκολες» – σε ένα ποίημα 10.000 στίχων, κάθε τι άλλο θα ήταν πολυτέλεια. Όμως δεν είναι διόλου αφρόντιστες, όπως νομίζουν μερικοί. Ο Σολωμός στον Ύμνο του έχει αυτές ακριβώς τις ρίμες που χρειάζεται για ένα ποίημα επικαιρικό, ένα μανιφέστο της Επανάστασης. Κάθε τι παραπάνω, τη δεδομένη στιγμή, θα ήταν περιττό.

Μια άκρως ευφάνταστη ρίμα σε ένα ποίημα αφηγηματικού ή δραματικού περιεχομένου, λ.χ., όχι μόνο δεν προσθέτει κάτι, αλλά αντιθέτως περισπά την προσοχή του αναγνώστη/ακροατή, αδυνατίζει το τελικό αποτέλεσμα κάνοντάς τον να σταθεί αντί να παρακολουθήσει ακώλυτα τη ροή της πλοκής και της δράσης. Είναι γι' αυτό που οι ρίμες του Κορνάρου είναι συνήθως τόσο απαρατήρητες και «εύκολες»

Από την επιδεικτικά σπάνια ή εξεζητημένη ρίμα ως την κοινή και μόλις ακουόμενη υπάρχει ένα τεράστιο τονικό φάσμα. Και ορθά παρατηρεί ο Αναγνωστάκης ότι η ελληνική ποίηση έχει αξιοποιήσει επαρκώς ένα μικρό μόνο τμήμα του. Ο ίδιος στις σάτιρες του Μανούσου Φάσση φρόντισε να μας το δείξει με τον έξοχο φανταιζίστικο τρόπο του, που κι αυτός είναι εδώ σε μας ακριβοθώρητος:

«Και οι κοπελιές οι άπονες
ερωτεύτηκαν τους Ιάπωνες.
Δεν μπόρεσε να τις δονήσει η
φωνή που βγάζαν οι Ινδονήσιοι».

Οι λόγοι αυτής της υστέρησης είναι πολλοί: η ιταλική επιρροή του πετραρχισμού που προτιμά παραδοσιακά την κανονική, πλούσια ομοιοκαταληξία· η καθυστερημένη ανάπτυξη της νεώτερης ελληνικής ποίησης που με την εξαίρεση της κρητικής αναγέννησης και του λυρισμού των νησιών έπρεπε να περιμένει τον 19ο αιώνα για να συντονιστεί πλήρως με την υπόλοιπη Ευρώπη· η επικράτηση εδώ σε μας ενός σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα ελευθερόστιχου μοντερνισμού, αντίθετα με την πορεία που πήραν τα πράγματα στην αγγλόφωνη ή την ρωσσική λ.χ. μοντέρνα ποίηση, όπου ποτέ δεν εγκαταλείφθηκε η καλλιέργεια των ομοιοκατάληκτων μορφών.

Τα τελευταία χρόνια, με την επιστροφή των έμμετρων μορφών στη λογοτεχνία μας, αρκετοί νεώτεροι ποιητές μας προσπάθησαν επίμονα και συνειδητά να καλύψουν το χαμένο έδαφος. «Ζω με το μέτρο και με το ρυθμό, πνέω με τη ρίμα», τον στίχο αυτό του Παλαμά αρκετά τον επανέλαβαν νοερά. Και μας έδωσαν έργα εξαίρετα κάποτε. Όμως αυτό είναι θέμα για ένα άλλο σημείωμα.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του, ο τόμος που περιλαμβάνει την ποιητική του σύνθεση «Η κόρη μου» και τη μετάφρασή του στο ποίημα του William B. Yeats «Προσευχή για την κόρη μου» (εκδ. Κίχλη).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η ρωμαλέα γραφή του Γιώργου Κάτου

Η ρωμαλέα γραφή του Γιώργου Κάτου

Αναφορά σε δύο βιβλία του Θεσσαλονικιού συγγραφέα, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πριν από 14 χρόνια.

Του Παναγιώτη Γούτα

Μια υποτιμημένη, ελαφρώς ξεχασμένη από το πλατύ αναγνωστικό κοινό της χώρας και την κριτική, ωστόσο σημαντική μορφή των γραμμάτων ...

Γυναικοκτονίας το ανάγνωσμα

Γυναικοκτονίας το ανάγνωσμα

Οι δολοφονίες γυναικών από τους συντρόφους τους είναι πλέον καθημερινά στο προσκήνιο στη χώρα μας. Η κακοποίηση των γυναικών επίσης. Η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες είναι φαινόμενα παγκόσμια και διαχρονικά και συγκροτούν ένα αλληλοτροφοδοτούμενο κύκλωμα με τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις τους, μεταξύ των οποίων κ...

Για την Αγγελική Ιονάτος

Για την Αγγελική Ιονάτος

Η Αγγελική Ιονάτου, τραγουδοποιός, τραγουδίστρια και κιθαρίστρια που έκανε καριέρα ως Angélique Ionatos και αγαπήθηκε πολύ, ιδίως στην Γαλλία όπου έζησε πάνω από τρεις δεκαετίες, πέθανε σε ηλικία 67 ετών. 

Της Ιουλίτας Ηλιοπούλου

Αυθεντική κα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τρία ποιήματα της Γιολάντας Σακελλαρίου

Τρία ποιήματα της Γιολάντας Σακελλαρίου

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, η Γιολάντα Σακελλαρίου.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ

Τρελό φεγγάρι...

Η ρωμαλέα γραφή του Γιώργου Κάτου

Η ρωμαλέα γραφή του Γιώργου Κάτου

Αναφορά σε δύο βιβλία του Θεσσαλονικιού συγγραφέα, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πριν από 14 χρόνια.

Του Παναγιώτη Γούτα

Μια υποτιμημένη, ελαφρώς ξεχασμένη από το πλατύ αναγνωστικό κοινό της χώρας και την κριτική, ωστόσο σημαντική μορφή των γραμμάτων ...

Πιστή και ενάρετη νύχτα, της Λουίζ Γκλικ

Πιστή και ενάρετη νύχτα, της Λουίζ Γκλικ

Για την ποιητική συλλογή της –βραβευμένης με Νόμπελ Λογοτεχνίας– Louise Glück «Πιστή και ενάρετη νύχτα» (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, Δήμητρα Κωτούλα, εκδ. Στερέωμα).

Του Διονύση Μαρίνου

Τη γνώριζα ελάχιστα, την είχα διαβάσει, ίσως, λίγο περισσότερ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί αρχές Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο χρόνο για ανάγνωση, ίσως και περισσότερη περιέργεια για κάτι αλλιώτικο. Έτσι, στον κατάλογο με τις προτάσεις μας, αν και δεσπόζουν τα μεταφρασμένα μυ...

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Επιλογές 18 ελληνικών και μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Και για τους «σκληροπυρηνικούς» του είδους προτείνεται ενθέρμως μια μελέτη για το «Latin Noir».

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

19 Ιουλίου 2021 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ