baladeur

Επειδή πολλοί «νεοφώτιστοι» στη σοσιαλδημοκρατία πολιτικοί μας αναζητούν ένα επιθετικό προσδιορισμό γι’ αυτήν (αριστερή, ριζοσπαστική και άλλες τέτοιες πομφόλυγες) θα τους συνιστούσα το «καντιανή». Καθόλου «πιασάρικο» αλλά αληθινό. Ας το δούμε αυτό.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Φυσικά και δεν ήταν σοσιαλδημοκράτης ο Καντ. Πώς άλλωστε θα συνέβαινε κάτι τέτοιο όταν το κόμμα της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, το SPD, ιδρύθηκε 71 χρόνια μετά τον θάνατό του το 1804. Ο Καντ όμως μπορεί να θεωρηθεί ως η γέφυρα της μετάβασης της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας από τον επαναστατικό μαρξισμό στον ρεαλισμό της κίνησης προς ένα κόσμο καλύτερο εντός της καπιταλιστικής πραγματικότητας και της αστικής δημοκρατίας.

Όταν ο σοσιαλδημοκράτης Αυστριακός καγκελάριος Μπρούνο Κράισκι υποδέχθηκε στη Βιέννη τον Γερμανό σοσιαλδημοκράτη καγκελάριο Βίλλυ Μπραντ, τον καλωσόρισε ως τον άνθρωπο ο οποίος αυτός και το κόμμα του μετέτρεψαν σε πολιτικό πρόγραμμα την καντιανή προσταγή, «πράττε σύμφωνα με έναν γνώμονα που μπορεί συγχρόνως να ισχύει ως καθολικός νόμος». Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, μετά την αρχική είσοδο των μαζών στην πολιτική σκηνή με τη διεύρυνση του δικαιώματος ψήφου, όντως η σοσιαλδημοκρατία προσπάθησε να αντιμετωπίσει την πολιτική ως μια πράξη που οι συνέπειες της μπορούσαν να εκλαμβάνονται ως «καθολικός νόμος».

Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, μετά την αρχική είσοδο των μαζών στην πολιτική σκηνή με τη διεύρυνση του δικαιώματος ψήφου, όντως η σοσιαλδημοκρατία προσπάθησε να αντιμετωπίσει την πολιτική ως μια πράξη που οι συνέπειες της μπορούσαν να εκλαμβάνονται ως «καθολικός νόμος».

Βεβαίως αυτό δεν έγινε από τη μια μέρα στην άλλη. Στην αρχή η σοσιαλδημοκρατία ήταν μια παράταξη που ακολουθούσε τον Μαρξ και την απαίτηση του για βίαιη ανατροπή του καπιταλισμού. Σταδιακά αρχικά με τις θεωρητικές επεξεργασίες των Μπερνστάιν και Ζορές άρχισε να επιζητεί μια δημοκρατική μετάβαση στον σοσιαλισμό χωρίς να αμφισβητεί το αίτημα κατάργησης της ατομικής ιδιοκτησίας και μόνο μετά την κατάληξη της Ρωσικής Επανάστασης στον ολοκληρωτισμό έγινε η παράταξη του πρωτείου της δημοκρατίας και της «καντιανής προσταγής».

Εσωστρέφεια ή κίνηση ιδεών;

Αυτό που κάποιοι ανοήτως αποκαλούν εσωστρέφεια, η σοσιαλδημοκρατία το ονόμαζε κίνηση ιδεών. Μόνο μέσα απ’ αυτή την κίνηση ιδεών αυτή εγκατέλειψε το αίτημα της ανατροπής του καπιταλισμού για χάρη της ενίσχυσης της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και του κοινωνικού κράτους εντός των καπιταλιστικών πλαισίων. Η σοσιαλδημοκρατία δεν γεννήθηκε αλλά έγινε καντιανή μέσα από την προτεραιότητα της κίνησης έναντι των τελικών σκοπών και της ηθικής της ευθύνης έναντι της ηθικής της πεποίθησης.

Η σοσιαλδημοκρατία δεν γεννήθηκε αλλά έγινε καντιανή μέσα από την προτεραιότητα της κίνησης έναντι των τελικών σκοπών και της ηθικής της ευθύνης έναντι της ηθικής της πεποίθησης.

Τρεις πιστεύω πως ήταν οι μείζονες επιρροές της σοσιαλδημοκρατίας από τον Καντ. Η πρώτη συνδέεται με την αντίληψη του μεγάλου φιλοσόφου για τον παγκόσμιο χαρακτήρα των κοινωνικών και διανθρώπινων σχέσεων στη νεωτερική εποχή. Ο καντιανός διαφωτισμός είχε επενδύσει πολλά στις απευθείας σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους της γης, χωρίς την παρεμβολή των εθνικισμών. Αυτό προσπάθησε να κάνει και η σοσιαλδημοκρατία μετά τα τραγικά της λάθη το 1914. Γι’ αυτό και οι σημερινοί ευρωπαίοι σοσιαλδημοκράτες ποτέ δεν κατανόησαν τα «κολλήματα» της δικής μας «σοσιαλδημοκρατίας» με τη συμφωνία των Πρεσπών.

Πίστη στη γνώση της πραγματικότητας

Η δεύτερη συνδέεται με την προτεραιότητα που ο Καντ αποδίδει στη γνώση της πραγματικότητας. Αυτός και η σοσιαλδημοκρατία πιστεύουν πως ο μόνος κόσμος που αλλάζει είναι αυτός που γνωρίζουμε σε βάθος τις δομές και τις τάξεις που τον απαρτίζουν. Η σοσιαλδημοκρατία εκτός από την παράταξη του πρωτείου της δημοκρατίας έγινε και η παράταξη του πρωτείου της μελέτης της υπάρχουσας κατάστασης, της πνευματικής καλλιέργειας και της απόρριψης κάθε ασπρόμαυρης λογικής. Καμία άλλη πολιτική παράταξη δεν πίστεψε περισσότερο απ’ όσο η σοσιαλδημοκρατία στον καντιανό ορισμό του Διαφωτισμού ως την «έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητα, για την οποία ο ίδιος είναι υπεύθυνος». Και η γνώση είναι ο μόνος δρόμος εξόδου από την ανωριμότητα.

Καμία άλλη πολιτική παράταξη δεν πίστεψε περισσότερο απ’ όσο η σοσιαλδημοκρατία στον καντιανό ορισμό του Διαφωτισμού ως την «έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητα, για την οποία ο ίδιος είναι υπεύθυνος».

Η τρίτη επιρροή συνδέεται με τις θέσεις του Καντ για το τι οφείλουμε να κάνουμε με λογικά μέσα ώστε αυτός ο κόσμος να αλλάζει προς το καλύτερο. Αυτός απέρριπτε τη θεωρία που στο όνομα της κριτικής στα «δεινά» της προόδου, αρνείτο τη δυνατότητα των κοινωνιών να αλλάζουν προς το καλύτερο. Ο Καντ αποκαλούσε αυτή τη θεωρία ηθική τρομοκρατία. Η καντιανή πλέον σοσιαλδημοκρατία με τη σειρά της απέρριπτε τόσο την ιδέα της επαναστατικής ανατροπής των κοινωνικών πραγμάτων, όσο και την ιδέα που θέλει το ανθρώπινο γένος να βρίσκεται σε διαρκή οπισθοδρόμηση.

Η σοσιαλδημοκρατία πίστεψε και αυτή όπως ο Καντ πως ο κόσμος μπορεί να βελτιώνεται μέχρι τόσο όσο τα ηθικά αποτελέσματα της πολιτικής πράξης δεν υπερβαίνουν τις αιτίες που τα προκάλεσαν. Η αδυναμία του ανθρώπου να προδιαγράψει με ακρίβεια το μέλλον, στη βάση της δήθεν γνώσης των φυσικών και των «κοινωνικών» νομοτελειών, όπως υποστήριζε η εξαθλίωση του μαρξισμού που άκουγε στο όνομα σοβιετικός διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός, ορίζει το μέτρο του δημόσιου ή του «καθολικού» καλού στην πολιτική Μόνο η παράμετρος που λαμβάνει υπόψη της την καντιανή κατηγορική προσταγή μετατρέπει σε καθολικό νόμο την πολιτική πράξη. Αυτό ακριβώς είχε στον νου του ο Κράισκι όταν καλωσόριζε τον Βίλλυ Μπραντ.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ Κοινωνιολογίας. Τελευταίο βιβλίο του, η μελέτη «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» (εκδ. Αλεξάνδρεια). 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΑΝΤ

politeia link more


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου: Ο βυθοσκόπος της ύπαρξης

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου: Ο βυθοσκόπος της ύπαρξης

Σκέψεις –προσωπικός φόρος τιμής και περιδιάβαση– για το συγγραφικό έργο και την προσωπικότητα του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου.

Της Ειρήνης Ρηνιώτη

Γνώριζα το ευθύβολο βλέμμα του από τις φωτογραφίες των βιβλίων του, που μελετούσα προτού τον γνωρίσω. Η πρώτη μ...

Ο Ξενάκης, ο αναγεννησιακός άνθρωπος και η «Εγκυκλοπαίδεια»

Ο Ξενάκης, ο αναγεννησιακός άνθρωπος και η «Εγκυκλοπαίδεια»

Με αφορμή τα 20 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Ξενάκη, μια απόπειρα προσέγγισης της πολυσχιδούς προσωπικότητάς του. Κεντρική φωτογραφία © Horst Tappe, Coll. Famille, 1988. Όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από το επίσημο σάιτ του Ξενάκη.

Της Άλκηστης Σουλογιάννη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ