golgota

Του Γιώργου Π. Πεφάνη 

Golgóta picnic του Ροδρίγο Γκαρσία στο Ελληνικό Φεστιβάλ 16-6-2012

Ο Γογλοθάς του Ροδρίγο Γκαρσία είναι μία παράσταση που κινείται στον χώρο του αινιγματικού, αλλά δεν καταφέρνει να απαγκιστρωθεί από τη στρατηγική του παράδοξου. Και εξηγούμαι γιατί.

Το παράδοξο, όσο έντονο και αν είναι, μπορεί να γίνει κατανοητό είτε μέσα από τη σκιαγράφηση των αντιθετικών πόλων του είτε με τη χαρτογράφηση των αντικρουόμενων κινήσεών του. Ο Jacques Rancière λ.χ. μας έχει δείξει πολλές τέτοιες κινήσεις στο πλαίσιο της πολιτικής τέχνης,[1] όπου οι κινήσεις της παράδοξης επιφάνειας μαρτυρούν ή προϊδεάζουν (για) ένα νόημα βαθύτερο από αυτό που μπορεί να δεχθεί η λογική ή η ίδια η εμπειρία του παραδόξου. Το παρά-το-δοκούν επομένως βρίσκεται έξω από ή σε αντίθεση με τη δόξα, τη φαινομενικότητα που γεννά τις γνώμες, την εμπειρικότητα που οδηγεί σε εύλογες αποφάνσεις.

Το αινιγματικό όμως είναι κάτι άλλο. Δεν διαθέτει αδιαπέραστες επιφάνειες, ούτε αντιθετικούς πόλους για να πιαστεί η σκέψη. Είναι ένα συνεχές ολίσθημα μέσα σε ένα κόσμο ελλειπτικών νοημάτων και απροσδιόριστων σαγηνευτικών μορφών, ένα κόσμο ανέστιας απόλαυσης και έκκεντρης υπόσχεσης, κατά την οποία το υποσχόμενο είναι θολό, πνιγμένο στις αμφισημίες, καθώς ούτε ο θεατής, αλλά ούτε και ο performer μπορούν να καθορίσουν τη μυστηριώδη απαρχή και στόχευση της υπόσχεσης. Η αινιγματική στιγμή μίας παράστασης (οι φαινομενολόγοι θα μιλούσαν για σημαδιακή στιγμή) συνδέεται πάντα με την πρόσκαιρη κατάρρευση των σχέσεων που συγκροτούν μία κατάσταση και με τη συνακόλουθη ανάδυση ενός συμβάντος, εννοούμενου ως το αναπάντεχο, το μη αναγώγιμο στην κατάσταση, το αθεμελίωτο πολλαπλό ─ για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Alain Badiou.[2]

Ο Γκαρσία προσπαθεί να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα αινίγματος και ταυτόχρονα να αποδομήσει μύθους και επιμύθια που σχετίζονται με τη θυσία τόσο από θεολογικής, όσο και από οικονομικής και κοινωνικής πλευράς. Το ανυπέρβλητο όριο της απαρχής τίθεται με τη θυσία του Χριστού στον Γολγοθά: αυτή είναι η ιδρυτική πράξη του δυτικού πολιτισμού, μετά την αρχαιοελληνική πόλη, η μεταφυσική της απουσίας που στοιχειώνει κάθε ηθική παρουσία στον σύγχρονο κόσμο. Αποδιαρθρώνοντας την πράξη αυτή μέσω της παράστασης κερματισμένων σκηνικών δράσεων, ο αργεντινός σκηνοθέτης θέλει να διαμορφώσει ένα αινιγματικό περιβάλλον, αλλά καταλήγει σε μάλλον ασθενείς παραδοξότητες, που δεν ξενίζουν ιδιαίτερα τον σύγχρονο θεατή. Κανένα αίνιγμα δεν αφήνει η μικροκάμερα στα γεννητικά όργανα ή το στόμα που μηρυκάζει τις βιομηχανικές τροφές: η εκμηδένιση της απόστασης που μας χωρίζει από τις ζωτικές λειτουργίες της ζωής (βρώση, έρωτας, αναπαραγωγή), δεν απελευθερώνει, αλλά απογυμνώνει το αίνιγμα της ζωής, το αποστεώνει σε μια σειρά κοινότυπων λειτουργιών.

Από την άλλη μεριά, οι βιβλικές αφηγήσεις (στις οποίες, ειρήσθω εν παρόδω, ο σκηνοθέτης βρίσκει πλήθος ανοησιών) αντικαθίστανται από ατομικές αφηγήσεις των performers (εννοείται άνευ ανοησιών) και δήθεν σοκαριστικά σχόλια για τον βιβλικό λόγο και την καθολική κουλτούρα, που προκάλεσαν αντιδράσεις στη Γαλλία στο τέλος του 2011 (τις οποίες ο δημοσιογραφικός λόγος, ως αναμενόταν, αξιοποίησε πλήρως). Δεδομένου ότι στο αθηναϊκό κοινό δεν προκλήθηκε καμία τέτοιου είδους αντίδραση πιθανώς σημαίνει δύο πράγματα: είτε έχουμε εθιστεί πλέον στο βλάσφημο και το βέβηλο είτε η παράσταση του Γκαρσία δεν μπορεί να σοκάρει. Μπορεί να ισχύουν και τα δύο και να αλληλοσυμπληρώνονται.

golgota_picnicΑν η σύγχρονη πολιτισμική Βαβέλ μπορεί να απεικονιστεί με έναν πύργο από ψωμάκια ταχυφαγείων που κλείνουν μέσα τους ζωντανά σκουλήκια (αυτή ήταν πράγματι μία από τις ισχυρές εικόνες της παράστασης), τότε πώς μπορεί να απεικονιστεί η θεατρική Βαβέλ του Γολγοθά; Με μπογιατισμένα σώματα, που μπορεί να θυμίσουν κατά περίπτωση τη ζωντανή ζωγραφική της δεκαετίας του ’60, το MeatJoy της Carolee Schneemann (1964) ή τo InPerformance των Kipper Kids (1978), εάν εξαιρέσουμε το ζελέ στα μαλλιά; Με τον Μαρίνο Φορμέντι γυμνό να παίζει χωρίς παρτιτούρα ολόκληρες τις Επτά τελευταίες λέξεις του Χριστού στον σταυρό του Haydn, μια απόλυτα κλασικιστική μουσική σε ένα απόλυτα μεταμοντέρνο σκηνικό, με τους ηθοποιούς να βρίσκονται εκτός δράσης και εκτός παράστασης και τα ψωμάκια άδεια να κατακλύζουν τη σκηνή περιμένοντας το μπιφτέκι που θα αγκαλιάσουν; Με όλα αυτά μαζί και με έναν έντονο διακειμενικό ιστό που υφαίνεται γύρω από εικαστικές αναπαραστάσεις, φιλοσοφικές ιδέες, θεολογικές στάσεις και πολιτικούς προβληματισμούς.

Ο Γκαρσία χτίζει ουσιαστικά επί σκηνής αυτό που θέλει να σαρκάσει και να υπονομεύσει: τον υβριδισμό και το συγκρητισμό, τη Βαβέλ και το πολιτιστικό μωσαϊκό. Εκμεταλλεύεται με ειρωνικό τρόπο εδάφια της Βίβλου και στήνει πάνω στο βιομηχανικό ζυμάρι τη θεολογία του ετερόκλιτου, σαρκάζει τον καταναλωτισμό (το σώμα ως τροφή, όχι πλέον η τροφή ως σώμα του αόρατου Θεού που εκλείπει) καταναλώνοντας ο ίδιος ασύστολα κοινούς τόπους και τετριμμένες αναφορές, χλευάζει τη θυσιαστική λατρεία θυσιάζοντας ανενδοίαστα την πρώτη βρώσιμη ύλη. Μήπως όμως έτσι αυτοϋπονομεύεται η υπονόμευση; Ο Haydn του δεύτερου μέρους προκαλεί κάποιες αμυδρές υποψίες ότι υπάρχει μια δεύτερη σκέψη στον Γκαρσία. Αλλά ακόμα και αν υπάρχει, η σκέψη αυτή δεν υλοποιείται επί σκηνής.

Στον Γολγοθά δεν είναι δυνατή πλέον η θυσία που ως τέτοια προϋποθέτει ένα επέκεινα της θυσιαστικής πράξης. Υπάρχει μόνο η καταστροφή των σημείων ως συναρθρώσεων νοηματικών ενοτήτων, η αδηφαγία μιας κενής θεολογίας που αποκαθηλώνει τον υπερβατικό λόγο για να ενθρονίσει τελικά τον πολιτιστικό πολτό. Άρα, καμία αινιγματική στιγμή στη θεολογία του πολτού, μόνο πρόχειρες παραδοξότητες που (δυστυχώς ή ευτυχώς) δεν μπορούν πλέον να μας σοκάρουν.


[1] Jacques Rancière: Le spectateur émancipé, La fabrique, Paris 2008, σσ. 56-92.
[2] Alain Badiou: Από το είναι στο συμβάν, Πατάκης, Αθήνα 2007, σ. 31.

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Protect me

Protect me

Protect me από τη Schaubühne και τον Falk Richter στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών

Του Γιώργου Π. Πεφάνη ...
Μέδουσα

Μέδουσα

Του Γιώργου Π. Πεφάνη

Σχέδια και αυτοσχεδιασμοί για σχεδίες και ναυάγια σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου στο Ελληνικό Φεστιβάλ

Το ενδιαφέρον της μουσικοθεατρικής περφόρμανς Μέδουσα: Σχέδια και αυτοσχ...

Μια σαρωτική μονογραφία

Μια σαρωτική μονογραφία

Του Γιώργου Π. Πεφάνη

Ο καθηγητής Βάλτερ Πούχνερ με σαρωτικό τρόπο διατρέχει όλο το σώμα της καμπανελλικής εργογραφίας στην ογκώδη μονογραφία του «Τοπία ψυχής και μύθοι πολιτείας: Το θεατρικό σύμπαν του Ιάκωβου Καμπανέλλη». ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σχολείο χωρίς τέχνη δεν είναι σχολείο

Σχολείο χωρίς τέχνη δεν είναι σχολείο

Την εβδομάδα 25-31 Μαΐου 2020 γιορτάστηκε η Παγκόσμια Εβδομάδα Τεχνών στην Εκπαίδευση, μια πρωτοβουλία της Unesco και του World Alliance for Arts Education. Στο διαφημιστικό βίντεο Why Arts Education matters έγραφε χαρακτηριστικά: We all have an artistic soul. Ώστε, λοιπόν, «όλοι έχουμε μια κα...

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν είναι πράγματα, αλλά κάνουν πράγματα. Τι μπέρδεμα... Αλλά και πάλι, πώς μπορεί κανείς να είναι σίγουρος; Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το αφήγημα της Μαρίας Λαϊνά «Τι όμορφη που είναι η ζωή» (εκδ. Πατάκη)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό», που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΜΑΡΩ

Το μωρό γκρίνιαζε σε όλη τη διαδρομή. Τόσο που το μι...

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...
13 μυθιστορήματα τρόμου και φαντασίας για γερά νεύρα

13 μυθιστορήματα τρόμου και φαντασίας για γερά νεύρα

Μυθιστορήματα που δοκιμάζουν τη φαντασία μας, που δεν μπορούμε να τα αφήσουμε από τα χέρια μας, που μας κάνουν να ξενυχτάμε από την αγωνία ή να καθυστερούμε λίγο ακόμη την επόμενη βουτιά.

Του Λεωνίδα Καλούση

Ενώ είναι αλήθεια ότι πολλά από τα μυθι...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Σεπτεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εν

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ