Μια ενδιάμεση στάση

Το τελευταίο κεφάλαιο στο βιβλίο του «Σανατόριο στον αστερισμό της κλεψύδρας» (1935) έχει τίτλο «Η τελευταία έξοδος του πατέρα» και αποτελεί φόρο τιμής στον Φραντς Κάφκα. Στο τέλος του μυθιστορήματος, ο Πατέρας μεταμορφώνεται σε ένα τεράστιο καβούρι το οποίο η Μητέρα μαγειρεύει. Ο Πατέρας μένει αφάγωτος στην πιατέλα κάμποσες μέρες.  Ένα πρωί εξαφανίζεται μυστηριωδώς, αφήνοντας πίσω του μια δαγκάνα. Τα δύο βιβλία που πρόλαβε να γράψει ο Σουλτς, προτού δολοφονηθεί το 1942 από έναν αξιωματικό των Ες Ες, βρίθουν νύξεων στα έργα του Τσέχου συγγραφέα, το ύφος και η θεματολογία τους συγγενεύουν σχεδόν αδερφικά με το καφκικό σύμπαν, ενώ ο Σουλτς ήταν ο πρώτος μεταφραστής της «Μεταμόρφωσης» στα πολωνικά. Μήπως είναι πιο αληθινό ότι ο Σουλτς ανήκει –περισσότερο από όλους– στον νεκρό Κάφκα;

Ο Φραντς Κάφκα γεννήθηκε το 1883 στην Πράγα, την τσέχικη πρωτεύουσα της Βοημίας, που τότε βρισκόταν στην επικράτεια των Αψβούργων. Ανήκε σε εβραϊκή οικογένεια και κατά καιρούς έδειξε ζωηρό ενδιαφέρον για το σιωνιστικό κίνημα.  Έγραφε στα γερμανικά και «Η μεταμόρφωση», το μόνο ολοκληρωμένο έργο που εξέδωσε, εκδόθηκε στη Λειψία. Τα έργα του κυκλοφόρησαν –ως γνωστόν– μετά θάνατον, επιμελημένα από τον Μαξ Μπροντ. Τον Ιούλιο του 2008 ήρθαν στο φως τα ανέκδοτα σημειωματάρια του Κάφκα, τα οποία έκρυβε στο διαμέρισμά της στο Τελ Αβίβ η Αν Χόφε, ερωμένη και γραμματέας του Μαξ Μπροντ[iii]. Τα εν λόγω χειρόγραφα αποτελούν περιουσία του ισραηλινού κράτους. Τα αναγνωρισμένα κατάλοιπα του Κάφκα είχαν δωριστεί από τον Μπροντ στην Bodleian Library της Οξφόρδης, ήδη από το 1961. Σε ποιον ανήκει η κληρονομιά του Κάφκα;

Η «Μεταμόρφωση»  ξεκινά με τη διάσημη πρόταση: «Ξυπνώντας ένα πρωί από ανήσυχο ύπνο, ο Γκρέγκορ Σάμσα ανακάλυψε ότι είχε μεταμορφωθεί σε ένα τερατώδες έντομο». Οι σχολιαστές διαφωνούν ως προς τη μετάφραση της λέξης «Ungeziefer», που στα γερμανικά σημαίνει έντομο, μαμούνι, παράσιτο... κ.λπ. Ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ επέμενε (όντας διάσημος εντομολόγος) ότι το μυθιστόρημα αφορά ένα σκαθάρι, και μάλιστα το προσωπικό του αντίτυπο φέρει δίπλα στη συγκεκριμένη λέξη τη σημείωση: «λίγο μεγαλύτερο από τρία πόδια». Ο Ναμπόκοφ γεννήθηκε το 1899 σε αριστοκρατική τρίγλωσση οικογένεια της Πετρούπολης και διδάχτηκε γραφή και ανάγνωση στα αγγλικά, προτού ακόμα μάθει τη ρωσική γλώσσα. Η οικογένειά του εγκατέλειψε νωρίς τη Ρωσία, ενώ ο Ναμπόκοφ σπούδασε στην Αγγλία και εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ.  Έγραψε στα αγγλικά (μεταφράζοντας ο ίδιος τα ρωσικά του χειρόγραφα) και λογίζεται (μαζί με τον Κόνραντ) χαρακτηριστικό παράδειγμα διεθνικού συγγραφέα.

Ο Τζόζεφ Κόνραντ ήταν πολωνικής καταγωγής, το πραγματικό του όνομα ήταν Γιόζεφ Κορζενιόφσκι, και γεννήθηκε το 1857 στο Μπερντιτσόφ, το σπουδαιότερο –τότε– τραπεζικό κέντρο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, που σήμερα ανήκει στην Ουκρανία. Ο Κόνραντ έμαθε αγγλικά σε ηλικία 20 ετών και αποφάσισε ότι έκτοτε θα έγραφε αποκλειστικά στην αγγλική. Σήμερα θεωρείται από τους αναμορφωτές του αγγλόφωνου μυθιστορήματος. Ο Κόνραντ ήταν από τους αγαπημένους συγγραφείς του Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Η διαδρομή συνεχίζεται, ωσότου καταλήξει εδώ... ή, μάλλον, πρόκειται απλώς για  μια στάση.