Άμος Οζ: «Η ανάγκη μας για ιστορίες είναι η ανάγκη μας για όνειρα»

Ο ίδιος διαπιστώνει:

«Τη δεκαετία του '90, ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμων Σάμιουελ Χάντιγκτον, γνωστός για τη θέση του περί μιας μεταψυχροπολεμικής νέας παγκόσμιας τάξης, όπως την περιέγραψε στο έργο «Σύγκρουση πολιτισμών», προέβλεψε πως ο 21ος αιώνας θα είναι υπό τη σκιά ή υπό την επιβουλή μιας παγκόσμιας πολεμικής σύραξης που θα επισπευθεί μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης και του Τείχους του Βερολίνου. Η μάχη αυτή, λοιπόν, σύμφωνα με τον Χάντιγκτον, θα δωθεί μετωπικά στο δίπολο της Ανατολής-Δύσης και κατ' επέκταση Χριστιανισμού-Ισλάμ. Σήμερα υπάρχουν διαμάχες που απέχουν σαφώς από μια τυφλή στραυροφορική εκστρατεία, για παράδειγμα. Προσωπικά, τη λογική του Χάντιγκτον τη θεωρώ λανθασμένη. Ή, αν θέλετε, δεν είμαι σε θέση να την ενστερνιστώ. Η σύγκρουση γίνεται μεταξύ του φανατισμού και όλων των υπολοίπων. Είναι μια σύγκρουση σφοδρή και ο λόγος είναι ο εξής: όσο περιπλέκονται τα ζητήματα (κυρίως τα οικονομικά που άπτονται της επιβίωσης, αλλά και τα κοινωνικοπολιτικά), ο κόσμος επιζητά απλές απαντήσεις. Όχι απλοϊκές, αλλά λιτές και ξεκάθαρες. Οι φανατικοί, έχουν έτοιμες τις απαντήσεις: Σκοτώστε τους κακούς, τους απέναντι, τους ξένους, όσους διαφωνούν μαζί μας κ.λπ. Αυτό, όπως καταλαβαίνετε, είναι απλό. Όταν μας επιτίθενται λεκτικά, θα πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε με λέξεις και έννοιες, όπως αλληλεγγύη, διάλογος, δικαιοσύνη κ.ά. Η βία, όμως, θα πρέπει να απαντηθεί με βία. Κοιτάξτε, είναι γνωστό πως δεν είμαι ειρηνιστής. Δικαιολογώ μια σύρραξη αν είναι να σταματήσει την επιθετικότητα του άλλου. Αυτό είναι το χειρότερο κακό, η επιθετικότητα, οι ακρότητες που προηγούνται και όχι η βία των επιπτώσεων».

Κοιτάξτε, είναι γνωστό πως δεν είμαι ειρηνιστής. Δικαιολογώ μια σύρραξη αν είναι να σταματήσει την επιθετικότητα του άλλου.

Είναι αλήθεια ότι ο Άμος Οζ δεν υπήρξε θιασώτης ενός ουδετεροποιημένου πασιφισμού. Επιμένει στο ζήτημα των αιτιών και των συνθηκών, που προκαλούν έναν πόλεμο ενδεχομένως. Ο ίδιος έχει λάβει μέρος σε δύο πολέμους, που όπως λέει τον έχουν καθορίσει. Φυσικά και έχει ερωτηθεί πάμπολλες φορές για την Αραβό-Ισραϊλινή διάνεξη. Οι απόψεις του δεν έχουν αλλάξει από το 1969 και εντεύθεν:

«Είναι πολύ δύσκολο να είσαι προφήτης, αν και προέρχομαι από τα μέρη των προφητών. Το μέλλον τι θα δείξει, είναι ακόμη και σε μας που ζούμε καθημερινά τα προβλήματα, άδηλο. Θα επαναλάβω ότι Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί δεν έχουν πού αλλού να πάνε. Για τους Παλαιστίνιους είναι η πατρώα γη. Για τους Ισραηλινούς είναι η μοναδική πατρίδα που τους έχει επιτραπεί να έχουν. Άρα και οι δυο θα πρέπει να αγωνιστούν για να ζήσουν μαζί και όχι να αλληλοσκοτώνονται. Υποστηρίζω πως θα πρέπει να διαιρεθεί ολόκληρη η περιοχή, προσεκτικά. Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί επιτέλους να μείνουν στο ίδιο σπίτι, σε διπλανά διαμερίσματα. Ο ρατσισμός και οι διακρίσεις όχι μόνο δεν βοηθούν, αλλά έχουν ποτίσει με αίμα γενιές και γενιές. Ο ρατσισμός ξέρετε, για μένα, είναι ψυχική διαταραχή».

Πολυγραφότατος, ελκυστικός ομιλητής, αφήνει τις ιστορίες των βιβλίων του να έρθουν αντιμέτωπες με την χείμαιρα της ιστορικής αναπαράστασης. Το τελευταίο του μεταφρασμένο έργο είναι το τσεχοφικού χαρακτήρα Εικόνες από τη ζωή στο χωριό, που εκτυλίσσεται στην επινοημένη πόλη Τελ Ιλάν:

«Κατ'αρχάς να σας ευχαριστήσω, διότι ο Άντον Τσέχωφ παραμένει το συγγραφικό μου είδωλο, διαχρονικά. Κάθε σύγκριση μαζί του είναι μια ευπρόσδεκτη κολακεία. Πολλοί ρωτούν αν το βιβλίο (συλλογή διηγημάτων για την ακρίβεια) αποτελεί κάποιου είδους παραβολή. Η αλήθεια είναι πως αποφεύγω να γράψω αλληγορικά έργα. Οι «Εικόνες από τη ζωή στο χωριό», γράφτηκαν με σκοπό να αντικρύσουν τα απλά συστατικά της ζωής, όπως: απελπισία, μοναξιά, θάνατος, μελαγχολία, αναμονή. Το Τελ Ιλάν είναι ένα παλιό χωριό, είναι ένας τόπος απομονονωμένος που δεν δηλώνει κάτι για το Ισραήλ. Αν είναι να πω κάτι που αφορά τη δημόσια σφαίρα, το λέω και το γράφω με τη μορφή άρθρου σε εφημερίδα. Και λέω για παράδειγμα στη κυβέρνηση, να πάει στο διάολο. Από την άλλη μεριά, η ανάγκη μας για ιστορίες είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη. Ξέρετε, οι ιστορίες στη λογοτεχνία δεν πρέπει να είναι μεταμφιεσμένα ρεπορτάζ. Ποτέ δεν μου άρεσε αυτή η προσέγγιση. Η ανάγκη μας για ιστορίες είναι η ανάγκη μας για όνειρα».

Η ανάγκη μας για ιστορίες, είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη. Ξέρετε, οι ιστορίες στη λογοτεχνία δεν πρέπει να είναι μεταμφιεσμένα ρεπορτάζ.

Εδώ, θυμάμαι μια χαρακτηριστική φράση απο την συνέντευξη που είχε δώσει ο συγγραφέας στον Ανταίο Χρυσοστομίδη, όπως μεταφέρθηκε στον συγκεντρωτικό τόμο, «Οι κεραίες της εποχής μας Ι»: ότι έχει δύο στυλό πάνω στο γραφείο του. Ένα μπλε για για γράφει τα λογοτεχνικά του έργα κι ένα μαύρο για τα πολιτικά του άρθρα. Ο ήρεμος Άμος Όζ ενθουσιάζεται, όπως και η γυναίκα του που κάθεται παραδίπλα. Φαίνεται πως τα στυλό είναι μέρος ενός επαναλαμβανόμενου τελετουργικού με κρυφές διαδρομές. Επιβαιβαιώνει και επαυξάνει:

«Είναι ο μόνος τρόπος για να ικανοποιήσω και τις δύο πλευρές του χαρακτήρα μου. Την πολιτική και την πεζογραφική. Πάντως τα σημεία σύγκλισης των δυο προσεγγίσεων, οι άξονες πάνω στους οποίους τέμνεται η πολιτική και η λογοτεχνία, ή που μπερδεύονται τα μελάνια είναι η συναίσθηση, η συμπόνια και η αίσθηση του συμβιβασμού. Όταν γράφω άρθρα σε εφημερίδες, προσπαθώ να αλλάξω τα μυαλά των ανθρώπων. Όταν γράφω μυθιστόρημα, προσκαλώ τους αναγνώστες να συναντήσουν τον εαυτό τους. Ο ιδανικός αναγνώστης είναι αυτός που διαβάζει το βιβλίο και ύστερα σκέφτεται τι συμβαίνει μέσα του. Πάντως, η πρώτη μου αναγνώστρια είναι η γυναίκα μου».

Πίσω στις «Εικόνες από τη ζωή στο χωριό», ένα χαρισματικό σονέτο, όπου όλες του οι ιστορίες κυριαρχούνται από μια αίσθηση συνεχούς αβεβαιότητας:

«Το βιβλίο είναι μια μυθιστορία χωρισμένη σε ιστορίες. Όλες οι ιστορίες εκτυλίσσονται στον ίδιο χωρόχρονο. Υπάρχει πράγματι διάχυτος ένας γρίφος, ένα αίνιγμα. Οι πρωταγωνιστές ψάχνουν κάτι που έχουν χάσει. Πότε και πώς, δεν το γνωρίζουν. Αυτό δεν τους σταματά από το να το αναζητούν. Είναι ιστορίες για ένα χωριό που αλλάζει. Οι παλιοί πιονιέροι, πεθαίνουν. Οι νέοι κάτοικοι, εμφανώς νεόπλουτοι και κυρίως άλλης νοοτροπίας, θέλουν να το κάνουν θέρετρο. Ο κόσμος αλλάζει. Άλλους τους τρομάζει και άλλοι το θεωρούν φυσιολογικό». Η σιωπή είναι ένα από τα κύρια γνωρίσματα της συλλογής. Την ακούς να σέρνεται ανάμεσα στις ανάσες των ηρώων. «Αγαπώ τη σιωπή. Κάθε μέρα σηκώνωμαι χαράματα. Πριν την αυγή. Παρακολουθώ τη φύση που ξυπνά από τη σιωπή. Με βοηθά να βλέπω τα πράγματα στις αληθινές τους διαστάσεις. Αφουγκράζομαι τη φύση. Είναι η ώρα που εμπνέομαι. Βάζω τη σκέψη σε τάξη. Μετά είμαι έτοιμος να στρωθώ στο γράψιμο, αφού πρώτα ανοίξω ραδιόφωνο και ακούσω τους πολιτικούς να χρησιμοποιούν κατά κόρον τις λέξεις «αιωνιότητα» και «ποτέ». Σκέφτομαι ότι ο κόσμος δεν έχει γλυτωμό».

Από όλα τα μεγάλα πειράματα του 20ου αιώνα, το κιμπούτς υπήρξε το πιο πετυχημένο.

Το επόμενο βιβλίο του Άμος Οζ που θα μεταφραστεί σύντομα στα ελληνικά εκτυλίσσεται σ' ένα κιμπούτς. Ο συγγραφέας, έτσι, γυρίζει στο μέρος που τον σημάδεψε (να σημειώσουμε ότι έφυγε από την οικογενειακή εστία σε ηλικία 15 ετών για να ζήσει στο κιμπούτς «Χούλντα»), γνώρισε τη γυναίκα του και πήρε τα πρώτα μαθήματα σοσιαλιστικής ζωής. Δεν μιλά εύκολα για τα κιμπούτς. Είναι ένα ευαίσθητο ζήτημα για τον ίδιο, αφού εκεί πίστεψε στην ουτοπία του σοσιαλισμού και στη συνέχεια την είδε να καταρέει. Παρόλα αυτά:

«Από όλα τα μεγάλα πειράματα του 20ου αιώνα, το κιμπούτς υπήρξε το πιο πετυχημένο. Διότι για την κατασκευή του, δεν χύθηκε σταγόνα αίμα. Από την άλλη μεριά, οι παλιοί ιδεαλιστές, πίστεψαν ότι μπορούν να αλλάξουν τη φύση του ανθρώπου, μονομιάς. Αν είμασταν ίσοι πίστευαν, η ζήλια, ο φθόνος, η ιδιοτέλεια και άλλα κακά, θα εξαφανίζονταν κι αυτά μονομιάς. Αυταπάτες. Φυσικά και η ένταξη μου στο κιμπούτς, άλλαξε τη ζωή μου. Όπως και ο πόλεμος, όπως και η γενοκτονία, όπως και η γνωριμία με τη γυναίκα μου. Αυτά δεν είναι μικρά γεγονότα, και ξέρετε, εμείς οι άνθρωποι βουλιάζουμε στην Ιστορία».

Αφού σε όσο χρόνο μας είχε παραχωρηθεί προσπαθήσαμε να συζητήσουμε για τα μεγάλα ζητήματα που απασχολούν τον ίδιο και την ανθρωπότητα, δεν μπορούσε η αγάπη να μείνει απ' έξω.

«Ο Χριστός πίστευε στην παγκόσμια αγάπη. Διαφωνώ. Η αγάπη είναι ένα σπάνιο ορυκτό. Ο καθένας μας μπορεί να αγαπήσει το πολύ δέκα άτομα στη ζωή του. Η αγάπη είναι μουσική δωματίου. Το να πεις αγαπώ τις Η.Π.Α για παράδειγμα, τι σημαίνει; Για μένα απολύτως τίποτε, είναι κλισέ».

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ AMOS OZ