Ο Μπογκντάν Τεοντορέσκου είναι Ρουμάνος συγγραφέας, δημοσιογράφος και καθηγητής πανεπιστημίου, ενώ έχει διατελέσει υπηρεσιακός υφυπουργός Τύπου και ΜΜΕ. Έχει εκδώσει δέκα μυθιστορήματα, καθώς και δοκίμια, ταξιδιωτικά βιβλία και ποιητικές συλλογές, και έχει δημοσιεύσει εκατοντάδες άρθρα στον Τύπο. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Βακχικόν το μυθιστόρημά του «Ελευθερία» σε μετάφραση Άντζελας Μπράτσου.
Συνέντευξη στη Βίκυ Πορφυρίδου
Το μυθιστόρημά σας, Ελευθερία, εξετάζει την ξαφνική κατάρρευση μιας φαινομενικά τέλειας ζωής. Τι ήταν αυτό που σας έδωσε την έμπνευση να καταπιαστείτε με ένα τέτοιο θέμα και πώς αντανακλά η επιλογή αυτή την ευρύτερη πραγματικότητα στη σύγχρονη Ρουμανία;
Η Ρουμανία είναι μια χώρα που έζησε για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα υπό διάφορα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Το τελευταίο, εκείνο του Τσαουσέσκου, το οποίο έληξε πριν από τριάντα πέντε χρόνια, άφησε βαθύτερες πληγές στην κοινωνία της χώρας απ' ό,τι είναι ευρέως αποδεκτό. Μία από αυτές είναι η άρνηση. Η ψευδαίσθηση, ειδικά μεταξύ των καλά εδραιωμένων ανθρώπων στην κοινωνία, πως τίποτα κακό δεν μπορεί να τους συμβεί. Ότι δεν υπάρχει στην πραγματικότητα καμία σύνδεση μεταξύ αυτών και της πολιτικής, μεταξύ αυτών και της κοινωνίας. Η απόρριψη της πολιτικής, που θεωρείται είτε μέτρια, είτε διεφθαρμένη, είτε άσχετη, είναι χαρακτηριστικό της σημερινής εποχής. Αλλά, όπως αναφέρει ο Τζουλιάνο ντα Έμπολι, ακόμα κι αν εσύ δεν έχεις καμία σχέση με την εξουσία, η εξουσία έχει σχέση μαζί σου. Το μυθιστόρημά μου ξεκινά από αυτή την αφετηρία. Η πολιτική, με όλες τις υποδιαιρέσεις της, συμπεριλαμβανομένης της ελεύθερης βούλησης του επιτιθέμενου, είναι παρούσα στη ζωή του καθενός μας. Και εκδηλώνεται κάποια στιγμή. Πώς; Με τους πιο ποικίλους και απρόσμενους τρόπους. Αν και θα θέλαμε να μην είναι έτσι, κάθε στιγμή της ύπαρξής μας επηρεάζεται πολιτικά. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Επηρεάζεται επίσης από τα ΜΜΕ, τα κοινωνικά δίκτυα, από την αυξανόμενη ανάγκη παρέμβασης και ελέγχου στο επίπεδο των εθνικών και κατόπιν των παγκόσμιων ελίτ. Ο σύγχρονος άνθρωπος, εξυπνότερος, μακροβιότερος, πιο μορφωμένος, περισσότερο αυτοσυνείδητος από εκείνους που έζησαν πριν από αιώνες, διάγει τον πιο άνετο βίο στην ιστορία του. Η χρυσή εποχή… Το τίμημα τούτης της καθημερινής πραγματικότητας είναι αυτό που συζητάμε τώρα: ο έλεγχος.
Η μοναξιά και η απομόνωση μοιάζουν να παίζουν κυρίαρχο ρόλο στην Ελευθερία. Τι ελπίζετε να συνειδητοποιήσουν οι αναγνώστες σας για αυτές τις εμπειρίες, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνίας;
Η εμπειρία της Ανατολής, καταγεγραμμένη από σπουδαίους συγγραφείς στα έργα τους για ολοκληρωτικές εποχές, αναφέρεται στην πραγματικότητα ότι απέναντι στο σύστημα είσαι μόνος. Όπως ακριβώς συμβαίνει και απέναντι στην αρρώστια ή τον θάνατο. Κοινωνικά μόνος. Η δύναμη της πίστης είναι αυτή που έχει σώσει –και συνεχίζει να το κάνει– όσους περνούν τέτοιες δοκιμασίες. Όμως, στην κοινωνία, όλα όσα φαίνονταν ακλόνητα αρχίζουν να τρέμουν. Όλα όσα έμοιαζαν σταθερά καταρρέουν. Και το πλαίσιο της καθημερινής σου ζωής –συγγενείς, φίλοι, γνωστοί, ένα δίκτυο σχέσεων, οι λύσεις για κάθε πρόβλημα– διαλύεται. Ξαφνικά συνειδητοποιείς ότι και εσύ είσαι, στην πραγματικότητα, λίγο από κάποιον άλλον χωρίς αυτό το πλαίσιο. Πως είσαι θύμα. Ένας από τους αδύναμους τους οποίους κοίταζες υποτιμητικά από το ύψος του φρουρίου σου, που πίστευες πως ήταν απόρθητο.
Το μυθιστόρημά σας εξετάζει ζητήματα όπως τον πλούτο, τα προνόμια κάποιων και τις κοινωνικές προσδοκίες. Είναι η ιστορία της Ελευθερίας μία κριτική ματιά απέναντι στο σημερινό κοινωνικό και οικονομικό τοπίο της Ρουμανίας;
Στη Ρουμανία γράφονται σχετικά λίγα για τις εύπορες τάξεις. Και συνήθως με αρνητική χροιά. Αν και έχει σημειώσει αρκετά στατιστικά άλματα σε μακροοικονομικούς τομείς, η χώρα παραμένει έντονα στρωματοποιημένη κοινωνικά. Ο πλούτος δεν αναγνωρίζεται ως ποιότητα του κατόχου του, και οι δυσαρέσκειες είναι μερικές φορές αρκετά έντονες. Ωστόσο, τόσο οι πλούσιοι όσο και οι φτωχοί είναι ίσοι απέναντι στην κοινωνία, όταν, για διάφορους λόγους, το σύστημα στρέφεται εναντίον τους.
Ο τίτλος του μυθιστορήματός σας, Ελευθερία, μοιάζει παράδοξος, δεδομένων των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι ήρωές σας. Τι σημαίνει η ελευθερία στο πλαίσιο της ιστορίας σας και πώς καταφέρνει να εξελίξει τους χαρακτήρες του βιβλίου;
Ελευθερία ή ισότητα; Ελευθερία ή άνεση; Ελευθερία ή αλληλεγγύη; Ελευθερία ή θρίαμβος του έθνους; Ελευθερία ή πίστη; Ελευθερία ή επάγγελμα; Ελευθερία ή υγεία; (Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όσοι δεν εμβολιάστηκαν θεωρούσαν τους εαυτούς τους ελεύθερους, ενώ έβλεπαν τους άλλους ως δούλους του συστήματος). Τον Δεκέμβριο του 1989, ένας αριθμός Ρουμάνων –όχι τόσο μεγάλος όσο φαίνεται τώρα, μετά από τριάντα πέντε χρόνια– φώναζαν μπροστά στον στρατό και την κομμουνιστική ασφάλεια: «Θα πεθάνουμε και θα είμαστε ελεύθεροι». Από εκείνη τη στιγμή, φιλτραρισμένη μέσα από όλο τον δημόσιο χώρο, είτε σωστά είτε χειραγωγημένα, η έννοια της ελευθερίας μεταμορφώθηκε σε πηγή όλων των προβλημάτων της ρουμανικής κοινωνίας. Αλλά, όπως κάθε έννοια που χρησιμοποιείται εκτενώς, έχασε τόσο τη συνοχή όσο και το νόημά της. Η ελευθερία στο μυθιστόρημά μου ξεκινά από μια ψευδοσεξουαλική παρόρμηση ενός χαρακτήρα και στη συνέχεια, εξελίσσεται σε ένα κοινωνικό μικροκλίμα το οποίο διαλύεται γρήγορα. Στο τέλος, ακόμα και ο επαναστάτης της υπηρεσίας, αυτός που ήθελε να πολεμήσει το σύστημα, νιώθει στο πετσί του πόση ελευθερία έχει στην πραγματικότητα.
Δεν πιστεύω ότι ένας άνθρωπος μόνος, εγκαταλελειμμένος και τιμωρημένος για κάτι που ποτέ δεν έκανε, διαφέρει πολύ από χώρα σε χώρα. Και δεν πιστεύω επίσης πως η μοναξιά, η απόγνωση και η αδυναμία χρειάζονται μετάφραση.
Παρόλο που το μυθιστόρημά σας εξελίσσεται στο Βουκουρέστι, αγγίζει παγκόσμια ζητήματα, όπως αυτά της ανθρώπινης ευθραυστότητας και της ψυχικής ανθεκτικότητας. Τι αντίκτυπο θεωρείτε ότι έχουν τα θέματα αυτά στο αναγνωστικό κοινό που βρίσκεται εκτός Ρουμανίας;
Τα περισσότερα μυθιστορήματά μου αφορούν τη σύγχρονη Ρουμανία και έχουν ξεκάθαρη πολιτική χροιά, με τη δράση να λαμβάνει χώρα στους χώρους της εξουσίας. Η Ελευθερία σχεδιάστηκε να είναι ένα λιγότερο εγχώριο μυθιστόρημα, καθώς οι περιπέτειες των χαρακτήρων, οι φόβοι τους, οι χαρές, οι ελπίδες, οι πόνοι τους και τελικά οι πράξεις τους θα μπορούσαν να είναι παρόμοιες και σε άλλες κουλτούρες. Δεν πιστεύω ότι ένας άνθρωπος μόνος, εγκαταλελειμμένος και τιμωρημένος για κάτι που ποτέ δεν έκανε, διαφέρει πολύ από χώρα σε χώρα. Και δεν πιστεύω επίσης πως η μοναξιά, η απόγνωση και η αδυναμία χρειάζονται μετάφραση. Είναι παγκόσμιες, γιατί είναι απόλυτα ανθρώπινες. Φοβάμαι ότι είμαστε περισσότερο μόνοι παρά μαζί, περισσότερο φοβισμένοι παρά σίγουροι, περισσότερο αδύναμοι παρά δυνατοί, και περισσότερο λυπημένοι παρά χαρούμενοι. Η κοινωνική ψευδαίσθηση συχνά μας βοηθά να ξεφεύγουμε από τη δική μας πραγματικότητα, αλλά είναι πάντα εκεί, μαζί μας.
Ως μέλος της Ένωσης Συγγραφέων Ρουμανίας και ως ακαδημαϊκός, ποιος πιστεύετε πως είναι ο ρόλος που καλούνται να παίξουν οι συγγραφείς στη διαμόρφωση πολιτισμικής και πολιτικής συνείδησης στις μέρες μας;
Ίσως πρέπει να μάθουμε να γράφουμε μυθιστορήματα στο TikTok ή στα Shorts. Τότε τα πράγματα θα ήταν πιο απλά. Εφόσον δεν γίνεται αυτό, αποτελεί τεράστια πρόκληση για οποιονδήποτε συγγραφέα, για οποιονδήποτε καλλιτέχνη, για οποιονδήποτε δημιουργό να συνεχίσει να δουλεύει. Με το βλέμμα στραμμένο στον κόσμο στον οποίο ζει, με ένα μυαλό όσο το δυνατόν πιο ανοιχτό στις προκλήσεις του, αλλά με τη συνείδηση της ιστορίας από την οποία προέρχεται και της πραγματικής αποστολής που καλείται να φέρει εις πέρας. Έχω την παράξενη πεποίθηση ότι ο κόσμος μας θα τελειώσει όχι από την έλλειψη πετρελαίου ή λιθίου, καδμίου, νικελίου για τις μπαταρίες που αντικαθιστούν το πετρέλαιο, αλλά όταν ο τελευταίος ανθρώπινος δημιουργός σταματήσει να εργάζεται, και στραφεί σε κάτι άλλο.
