Με αφορμή την πρόσφατη έκδοση της συλλογής διηγημάτων της Πιλάρ Τένα [Pilar Tena] στα ελληνικά (μτφρ Τίνα Τερζιώτη, εκδ. Βακχικόν) και την παρουσία της στην 20ή Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, μιλάμε μαζί της γι' αυτά που την ώθησαν να γράψει το βιβλίο. Kεντρική εικόνα: © escriturapublica.es.
Συνέντευξη στην Αγγελική Δημοπούλου
Η Πίλαρ Τένα είναι εδώ και δύο χρόνια διευθύντρια του Ινστιτούτου Θερβάντες στην Ελλάδα. Σήμερα όμως μιλάμε μαζί της με αφορμή την ολόφρεσκη συλλογή διηγημάτων της που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Βακχικόν.
Το βιβλίο σας «Η αριθμητική της οικογένειας» είναι πλέον διαθέσιμο στα ελληνικά. Πώς νιώθετε που μπορείτε να επικοινωνήσετε αυτό το κομμάτι της δουλειάς σας στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό;
Είναι δύσκολο να το περιγράψω. Είμαι συγκλονισμένη, ενθουσιασμένη και νιώθω μεγάλη τιμή. Βλέπω τα διηγήματά μου γραμμένα με το όμορφο ελληνικό αλφάβητο, που έμαθα στο σχολείο, στην Ισπανία πριν από πολύ καιρό, και μου είναι ακόμη δύσκολο να το πιστέψω. Τόσο συναρπαστικό! Και το καλύτερο είναι ότι ξέρω, μετά από σχεδόν δύο χρόνια σε αυτή τη χώρα, ότι οι Έλληνες αναγνώστες θα καταλάβουν τις ιστορίες μου, τα συναισθήματά μου και την ψυχή πίσω από τις λέξεις. Όχι μόνο επειδή η Τίνα Τερζιώτη, η μεταφράστριά μου, είναι «μάγισσα», αλλά και επειδή, κατά βάθος, έχουμε τόσα κοινά.
Ποια είναι η «αριθμητική» της οικογένειας; Και τι ενώνει τις ιστορίες της συλλογής;
Νομίζω ότι οι οικογένειες, ειδικά οι μεγάλες οικογένειες, όπως η δική μου, είναι μια ενότητα που ορίζεται από τους αριθμούς της - είναι η προφανής εικόνα που μπορείς να δεις απ’ έξω: πολλά παιδιά, πολλά εγγόνια, θείες και θείοι, παππούδες - αλλά με πολλές δυνατότητες συνδυασμών. Δηλαδή τις συμμαχίες και τις συγγένειες. Ενεργούμε διαφορετικά ανάλογα με το αν βρισκόμαστε παρέα με τα παιδιά μας ή με έναν συγκεκριμένο αδερφό ή αδελφή, εάν η μητέρα ή ο πατέρας μας είναι παρόντες. Όμως, την ίδια στιγμή, η οικογένεια μας καθορίζει: τι άλλο είμαστε εκτός από οικογένεια; Ακόμη και εκείνοι που έχουν χτίσει τη ζωή τους μακριά από τις οικογένειές τους θα έχουν κατά κάποιο τρόπο μια ανυπέρβλητη εξάρτηση από αυτή, είτε λόγω της συγγένειας είτε λόγω της απόρριψης. Υπάρχει πάντα, σε κάποιο βαθμό, η ανάγκη να διευθετήσουμε κάποιους λογαριασμούς με τουλάχιστον έναν συγγενή μας: να βρούμε τη διαφορά μεταξύ χρωστούμενων και οφειλόμενων, να κάνουμε απολογισμούς, να εξηγήσουμε τι και γιατί. Αυτά που νιώσαμε, αυτά που σημάδεψαν το δέρμα και τις ψυχές μας για πάντα σαν πύρινη σφραγίδα και μας συντροφεύουν έως το θάνατο.
Οι ιστορίες σε αυτό το βιβλίο είναι, ναι, αρκετά οικείες. Σε κάποιες από αυτές, όχι σε όλες, υπάρχει κάτι από τη ζωή μου, αλλά σε εκείνες που υπάρχει, το σημείο έμπνευσης είναι τόσο μακριά που συχνά οι ιστορίες έχουν λίγη σχέση με την πραγματικότητα
Τι ενέπνευσε τα διηγήματα του βιβλίου σας; Βασίζονται σε αληθινές ιστορίες;
Οι ιστορίες σε αυτό το βιβλίο είναι, ναι, αρκετά οικείες. Σε κάποιες από αυτές, όχι σε όλες, υπάρχει κάτι από τη ζωή μου, αλλά σε εκείνες που υπάρχει, το σημείο έμπνευσης είναι τόσο μακριά που συχνά οι ιστορίες έχουν λίγη σχέση με την πραγματικότητα. Κανείς δεν πρέπει να ψάξει απολογισμούς για πράγματα που συνέβησαν, ακόμη κι αν δεν γνωρίζει πόσα από αυτά είναι πραγματικότητα και πόσα είναι καθαρή φαντασία, απλή «λογοτεχνία». Ωστόσο, ναι, αυτά τα διηγήματα, όπως και τα μυθιστορήματά μου, αφήνουν κάτι μαύρο πάνω στο άσπρο, από το ασήμαντο πέρασμά μου στον κόσμο. Κάποιοι χαρακτήρες μοιάζουν πολύ με τους γονείς μου και τα αδέρφια μου, άλλοι μοιάζουν με εμένα. Αλλά καμία ιστορία δεν προσποιείται ότι λέει ακριβώς τι συνέβη.
Τι πιστεύετε ότι κάνει μια καλή ιστορία;
Θυμάμαι ότι διάβασα πώς ένα καλό διήγημα είναι πάντα στρογγυλεμένο, ότι πρέπει να εξελίσσεται καλά και να έχει ένα καλό τέλος. Πιστεύω, ωστόσο, ότι η ομορφιά αυτού του είδους βρίσκεται στην ελευθερία που δίνει στον συγγραφέα και ότι μια καλή ιστορία μπορεί να μείνει ημιτελής, να είναι απλώς μια πινελιά, μια σκηνή, ένα χτύπημα. Ο συγγραφέας, στην κατασκευή αυτού του ιδιόμορφου αριθμητικού συστήματος, μπορεί να κάνει ό,τι θέλει: το διήγημα είναι -για μένα- καθαρή ελευθερία και επιτρέπει στον συγγραφέα να ξεφύγει από τις επιτάσεις της κατασκευής ενός μυθιστορήματος. Αυτό είναι που μου αρέσει στο να γράφω διηγήματα.
Δεν είμαι το είδος του συγγραφέα που σχεδιάζει τα πάντα πολύ προσεκτικά εκ των προτέρων. Θαυμάζω αυτούς που το κάνουν αυτό, αλλά δεν είναι ο τρόπος που δουλεύω.
Ως δημιουργός πόση «δύναμη» έχετε πάνω στους χαρακτήρες σας και πόση έχουν εκείνοι κατά την εξέλιξη της ιστορίας;
Είναι αλήθεια ότι όταν γράφεις, όπως κάνω συνήθως, με όλη μου την καρδιά να ξεχύνεται στο πληκτρολόγιο του υπολογιστή, οι χαρακτήρες τείνουν να σε κυριεύουν και να σε σπρώχνουν προς μέρη που δεν ήταν απαραίτητα προγραμματισμένα. Μου αρέσει αυτό το συναίσθημα. Δεν είμαι το είδος του συγγραφέα που σχεδιάζει τα πάντα πολύ προσεκτικά εκ των προτέρων. Θαυμάζω αυτούς που το κάνουν αυτό, αλλά δεν είναι ο τρόπος που δουλεύω. Όταν συμβαίνει αυτό, η ιστορία ρέει, επειδή κάποιος ή κάτι μέσα σου, σου λέει πώς να προχωρήσεις. Το γράψιμο γίνεται αβίαστα, είναι εξαιρετικό. Φυσικά, μετά, υπάρχει μια μακρά επίπονη διαδικασία όπου κόβεις, διορθώνεις και αλλάζεις. Αλλά αυτό το πρώτο σχέδιο είναι πάντα η βάση, και όταν γράφεις με το αίσθημα της φυσικότητας και της αποφασιστικότητας, είναι αρκετά ικανοποιητικό. Συμβαίνει, υποθέτω, όταν γνωρίζεις τους χαρακτήρες σου: τους αφήνεις ελεύθερους και ενεργούν ανάλογα με το ποιοι είναι, όπως στην πραγματική ζωή. Και όλα μπαίνουν στη θέση τους.
Σε τι στοχεύετε όταν γράφετε; Και ποια ήταν η επιδίωξή σας συγκεκριμένα στο «Η αριθμητική της ιστορίας»;
Έγραψα αυτές τις ιστορίες κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID, ειδικά κατά τις περιόδους καραντίνας, τις οποίες πέρασα μόνη στο σπίτι μου στο Άμστερνταμ. Όπως για όλους τους άλλους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, ήταν μια εντελώς πρωτόγνωρη εμπειρία. Όταν έφτασε, το 2020, η πλοκή ενός περίπλοκου μυθιστορήματος, που διαδραματίζεται στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του '90, ήταν στο μυαλό μου. Είχα ήδη κάποιες σημειώσεις σε ένα έγγραφο του Word, με συγκεκριμένες σκηνές, πραγματικούς και φανταστικούς ήρωες που θα υποστήριζαν την ιστορία και ιδέες για την εξέλιξη της πλοκής. Αλλά τον Μάρτιο του 2020 σταμάτησα. Είχαμε πάρα πολλά να κάνουμε για να διατηρήσουμε τους μηχανισμούς μας στο Ινστιτούτο Θερβάντες της Ολλανδίας: ακόμα σαστισμένοι, έπρεπε όλοι να δουλέψουμε σκληρά και να το κάνουμε καλά.
Η δυσπιστία, η αβεβαιότητα, η φρίκη... η επικαιρότητα επιβάλλονταν και ήταν αδιανόητο να κάθεσαι τα Σαββατοκύριακα και να σβήνεις. Τελικά, μετά από αρκετούς μήνες σκληρής δουλειάς και δημιουργικής ερημιάς, ένιωσα ξανά την ανάγκη να γράψω, εκμεταλλευόμενη στιγμές μοναξιάς και απομόνωσης. Και αυτό που βγήκε ήταν δυνατό, βαθύ, οικείο. Οι πιο στενοί μου συγγενείς ήταν παρόντες στα συναισθήματά μου. Έγινα πολύ υπερβατική και ένιωσα ποια ήμουν, από πού κατάγομαι.
Σκέφτηκα πολύ τους νεκρούς μου γονείς, τα χαμένα αδέρφια μου, αλλά και αυτούς που ακολούθησαν, τη νεότερη γενιά της οικογένειάς μου - που είναι μια μεγάλη οικογένεια, με στιγμές δόξας και δυστυχίας. Και συνειδητοποίησα ότι αυτοί, όλοι αυτοί: αυτοί που έφυγαν, οι σύγχρονοί μου και τα μικρότερα παιδιά σήμερα, είναι τα πιο σημαντικά στηρίγματα του κόσμου μου. Σε εκείνο το σταυροδρόμι εκείνων των μηνών, ήθελα να γράψω για αυτά που μου ήταν απαραίτητα.
INFO
Η Ισπανίδα συγγραφέας Πιλάρ Τένα θα παρουσιάσει τη συλλογή διηγημάτων της «Η αριθμητική της οικόγενειας» στην 20ή Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 18 Μαΐου 2024, στις 20.00, στην αίθουσα ΒΑΒΕΛ (Περίπτερο 13).
