Σουκουφέ Αζάρ: «Ένας συγγραφέας είναι πρώτα ένας τέλειος αναγνώστης»

Το μυθιστόρημα της Σουκουφέ Αζάρ Η φώτιση της πράσινης δαμασκηνιάς, που γράφτηκε στα φαρσί και μεταφράστηκε στα αγγλικά, βρέθηκε το 2020 στη βραχεία λίστα του Βραβείου Booker, ενώ ήταν υποψήφιο και για το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου στις ΗΠΑ, στην κατηγορία της μεταφρασμένης λογοτεχνίας. Το 2018 συγκαταλέχτηκε στη βραχεία λίστα του Βραβείου Stella (2018), της σημαντικότερης λογοτεχνικής διάκρισης στην Αυστραλία. Είναι το πρώτο μυθιστόρημά της που μεταφράζεται στα ελληνικά. Με αφορμή την κυκλοφορία του από τις εκδόσεις Βακχικόν, η συγγραφέας μιλά μαζί μας για την πεμπτουσία του βιβλίου της και την πεμπτουσία της συγγραφής.

[...] είναι μεγάλη τιμή για μένα που το βιβλίο «Η φώτιση της πράσινης δαμασκηνιάς» μεταφράστηκε στη γλώσσα του Νίκου Καζαντζάκη και του Γιάννη Ρίτσου, του Ντέμη Ρούσσου και της Ειρήνης Παππά και είναι διαθέσιμο στους Έλληνες αναγνώστες.

Το μυθιστόρημά σας «Η φώτιση της πράσινης δαμασκηνιάς» είναι το πρώτο σας βιβλίο που μεταφράζεται στα ελληνικά. Ποια είναι τα συναισθήματά σας που μπορείτε πλέον να επικοινωνήσετε τη δουλειά σας με το ελληνικό αναγνωστικό κοινό;

Το Ιράν και η Ελλάδα είναι δύο αρχαίες χώρες με μακρά ιστορία πολιτισμού. Το μεγάλο βασίλειο του Ιράν θεωρούνταν σύμβολο της Ανατολής και της Ανατολικής κουλτούρας και το μεγάλο βασίλειο της Ελλάδας σύμβολο της Δύσης και του δυτικού πολιτισμού. Παρά τους μεγάλους πολέμους μεταξύ τους, αυτές οι δύο αρχαίες υπερδυνάμεις είχαν πολλές πολιτιστικές ανταλλαγές σε όλη την ιστορία, σε βαθμό που πάντα αποκαλούσαμε τους Έλληνες ξαδέρφια μας. Έχουμε πολλές ομοιότητες. Και οι δύο χώρες προέρχονται από μεγάλους πολιτισμούς και οι δύο αντιμετώπισαν πολιτικές και οικονομικές προκλήσεις στη σύγχρονη εποχή. Ο χάρτης του Μεγάλου Κύρου, του βασιλιά της εποχής των Αχαιμενιδών, ήταν σύμβολο του δημοκρατικού πολιτισμού και της ηθικής του ιρανικού βασιλείου και η φιλοσοφία και η σκέψη της δημοκρατίας ήταν σύμβολο της ηθικής και του πολιτισμού της αρχαίας Ελληνικής Δημοκρατίας. Στις αρχαίες πηγές, αυτές οι δύο χώρες έχουν απευθυνθεί επανειλημμένα η μία στην άλλη.

Εκτός αυτών, ο Νίκος Καζαντζάκης, διάσημος Έλληνας συγγραφέας, ήταν ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς όταν ήμουν μικρή. Τα βιβλία Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και Ο φτωχούλης του Θεού που κυκλοφορεί στο Ιράν με τον τίτλο: Ο αναζητητής του ορθού δρόμου είχαν διαρκή αντίκτυπο στην αναγνωστική μου διαδρομή. Από την άλλη, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ο μεγάλος Έλληνας σκηνοθέτης, είναι στην πρώτη σειρά των αγαπημένων μου σκηνοθετών. Είχε μεγάλο αντίκτυπο στις καλλιτεχνικές, πνευματικές και αφηγηματικές μου προοπτικές με τις διαχρονικές ταινίες του όπως η Τριλογία. Το λιβάδι που δακρύζει, Το μετέωρο βήμα του πελαργού, Το βλέμμα του Οδυσσέα, Τοπίο στην ομίχλη και Μία αιωνιότητα και μία μέρα. Τούτων λεχθέντων, μπορείτε να δείτε ότι αγαπώ τη μεγάλη Ελλάδα, την όμορφη Ελλάδα. Όχι μόνο για το πολιτισμένο και ένδοξο παρελθόν της, αλλά και για τους μεγάλους συγγραφείς, διανοούμενους και σκηνοθέτες της. Ως εκ τούτου, είναι μεγάλη τιμή για μένα που το βιβλίο «Η φώτιση της πράσινης δαμασκηνιάς» μεταφράστηκε στη γλώσσα του Νίκου Καζαντζάκη και του Γιάννη Ρίτσου, του Ντέμη Ρούσσου και της Ειρήνης Παππά και είναι διαθέσιμο στους Έλληνες αναγνώστες.

Σε αυτήν την ιστορία, ο ιρανικός πολιτισμός, η κουλτούρα και η τέχνη είναι σύμβολα του καλού και η ισλαμική κυβέρνηση και οι φανατικοί νόμοι της Σαρία που ζήσαμε στο Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 είναι σύμβολα του κακού.

Ποιος θα λέγατε ότι είναι ο πυρήνας της ιστορίας σας; Η πεμπτουσία του;

Μου έχουν κάνει πολλές φορές αυτή την ερώτηση και αναγνωρίζω ότι την έχω απαντήσει διαφορετικά κάθε φορά. Ίσως επειδή αυτό το μυθιστόρημα είναι μια πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη ιστορία και κάθε φορά, προσπαθώ να επισημάνω ένα από τα στρώματα ή τις διαστάσεις της ιστορίας. Νομίζω ότι ο πυρήνας αυτής της ιστορίας είναι η σύγκρουση μεταξύ καλού και κακού. Σε αυτήν την ιστορία, ο ιρανικός πολιτισμός, η κουλτούρα και η τέχνη είναι σύμβολα του καλού και η ισλαμική κυβέρνηση και οι φανατικοί νόμοι της Σαρία που ζήσαμε στο Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 είναι σύμβολα του κακού. Από την άλλη, ο κεντρικός πυρήνας αυτού του μυθιστορήματος είναι η αντίθεση ανάμεσα στη δυστυχία και τη χαρά. Και επίσης, της ζωής και του θανάτου. Η ιστορία δείχνει αυτές τις αντιπαραθέσεις σε διαφορετικά θρησκευτικά, πολιτικά, μυστικιστικά και πολιτιστικά στρώματα.

Τι ποσοστό από αυτή την ιστορία είναι μυθοπλασία και τι ποσοστό πραγματικά γεγονότα; Και πώς δουλέψατε πάνω στα γεγονότα και πιθανώς τις δικές σας εμπειρίες;

Ένα μεγάλο ποσοστό αυτής της ιστορίας είναι αληθινά γεγονότα. Αλλά ποιος είναι ο ορισμός του γεγονότος κατά τη γνώμη μου; Κατά τη γνώμη μου, ακόμη και τα όνειρα που έχω δει είναι γεγονότα, όσο η πραγματικότητα των εκτελέσεων τη δεκαετία του 1980, οι κατά συρροή δολοφονίες, το νεκροταφείο Khavaran όπου θάφτηκαν κρυφά οι εκτελεστές ή το κάψιμο βιβλίων από το καθεστώς. Οι βιωμένες εμπειρίες, τα συναισθήματα και οι προσωπικές μου σκέψεις είναι επίσης υφασμένα στον ιστό της ιστορίας. Αυτό το μυθιστόρημα είναι σαν ένα πλεκτό που έχει υφάνει μια ηλικιωμένη γυναίκα με εκατό διαφορετικά χρωματιστά κουβάρια ταυτόχρονα. Τα χρώματα αναμειγνύονται, όπως το γεγονός και η φαντασία, το παρελθόν και το παρόν, το όνειρο και η αλήθεια αναμειγνύονται επίσης.

Έγραψα αυτό το μυθιστόρημα πενθώντας για την αγαπημένη μου χώρα.

Πότε και πώς γράφτηκε αυτό το βιβλίο και τι θέλατε να επικοινωνήσετε με τους αναγνώστες κατά τη συγγραφή του;

Αυτό το βιβλίο γράφτηκε στο απόγειο της κατάθλιψής μου. Όταν αναγκάστηκα να φύγω πρόσφυγας στην Αυστραλία και να ξαναρχίσω τη ζωή μου από το μηδέν, ενώ δεν ήξερα καθόλου αγγλικά, δεν ήξερα κανέναν σε αυτή τη χώρα και η μελλοντική μου καριέρα ως επαγγελματίας δημοσιογράφος θεωρούνταν χαμένη. Έγραψα αυτό το μυθιστόρημα πενθώντας για την αγαπημένη μου χώρα. Με όλο μου το είναι γεμάτο θυμό και θλίψη. Αυτό το μυθιστόρημα ήταν επίσης για μένα σαν μια εκδίκηση ενάντια στο ισλαμικό καθεστώς, εξαιτίας του οποίου λογοκριθήκαμε για σαράντα χρόνια ενώ εκατομμύρια Ιρανοί εκτοπίστηκαν ή σκοτώθηκαν. Ενώ έγραφα αυτό το μυθιστόρημα, δεν ήθελα να δείξω ή να αποδείξω τίποτα σε κανέναν. Ήθελα απλώς να γράψω στο αγαπημένο μου στυλ, χωρίς να φοβάμαι τη λογοκρισία. Ήθελα να είμαι ο εαυτός μου ενώ έγραφα αυτό το μυθιστόρημα. Χωρίς καμία λογοκρισία.

Πότε ξεκινήσατε να γράφετε και τι θα λέγατε ότι σας καθόρισε ως συγγραφέα;

Από το γυμνάσιο συνειδητοποίησα ότι μου αρέσει να διαβάζω λογοτεχνικά, μυθολογικά κείμενα, καθώς και μυθιστορήματα και διηγήματα. Ήμουν αναγνώστρια βιβλίων για δεκαετίες. Επαγγελματίας αναγνώστρια αρχαίας και μυθολογικής γραμματείας και κειμένων. Κάθε βιβλίο με οδηγούσε στο επόμενο. Κάθε θέμα με παρέπεμπε στο επόμενο. Ήμουν ανιχνευτής ανάμεσα στις γραμμές, τις ιδέες και τους στοχαστές. Ήθελα να κατανοήσω τη σχέση μεταξύ θρησκειών και μύθων, μεταξύ της αρχαίας ιστορίας μας και της σύγχρονης ιστορίας μας. Ενώ στα όνειρά μου θεωρούσα τον εαυτό μου συγγραφέα, δεν έβαλα μολύβι σε χαρτί για δεκαετίες. Μέχρι που έγινα δημοσιογράφος το 1998 και τότε διάβαζα πια και κοινωνικά και πολιτικά κείμενα. Μετά από αυτό άρχισα να γράφω διηγήματα. Γύρω στο 2006, δημοσίευσα την πρώτη μου συλλογή.

Γράφω γιατί θέλω να γράψω κάτι που μου αρέσει περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. 

Κατά τη γνώμη μου, ένας συγγραφέας είναι πρώτα ένας τέλειος αναγνώστης. Κάποιος που προσπαθεί να καταλάβει και μετά να ορίσει τον κόσμο από μια οπτική γωνία που κανείς δεν έχει ορίσει πριν. Φυσικά, όλοι γνωρίζουμε ότι όλες οι ιστορίες του κόσμου έχουν ειπωθεί πριν από χιλιάδες χρόνια και παρουσιάζουμε μόνο διαφορετικές αφηγήσεις των ίδιων επαναλαμβανόμενων ιστοριών. Κατά τη γνώμη μου, ένας συγγραφέας είναι στοχαστής και ονειροπόλος ταυτόχρονα. Είναι συγγραφέας, αναγνώστης και ζωγράφος ταυτόχρονα. Όσο ένας συγγραφέας πρέπει να είναι κριτικός της χαοτικής κατάστασης της κοινωνίας, άλλο τόσο πρέπει να είναι θεματοφύλακας της ομορφιάς του πολιτισμού. Γι' αυτό θεωρώ –για τον εαυτό μου– ότι βρίσκεται στο ενδιάμεσο μεταξύ της μυθολογίας και της σύγχρονης λογοτεχνίας.

Κάθε συγγραφέας θέλει φυσικά να τον διαβάζουν και να τον αγαπούν οι αναγνώστες. Αλλά αν σας ρωτήσει κάποιος γιατί γράφετε; Τι σημαίνει για εσάς η ίδια η γραφή;

Πάντα έδινα την ίδια απάντηση σε αυτή την ερώτηση: γράφω για τον εαυτό μου. Και πιστεύω ότι αυτή πρέπει να είναι η καλύτερη απάντηση για όλους τους συγγραφείς μυθοπλασίας. Γιατί ποιος ξέρει τους αναγνώστες; Όταν μιλάμε για αναγνώστες, μιλάμε για ποιον; Τι επίπεδο σπουδών έχουν αυτοί οι αναγνώστες; Πόσα γνωρίζουν για τη ζωή, τον κόσμο, τη λογοτεχνία, το Ιράν, την πολιτική, τον πολιτισμό, την ιστορία και την τέχνη; Ως συγγραφείς, ποτέ δεν ξέρουμε. Να πω μόνο ότι ελπίζω πως υπάρχουν πολλοί αναγνώστες που απολαμβάνουν τη λογοτεχνία, την πολιτική, τη μυθολογία, τον μυστικισμό και την ιστορία όπως εγώ και στο επίπεδο που το κάνω. Τότε ίσως απολαύσουν και τις ιστορίες μου.

Γράφω γιατί θέλω να γράψω κάτι που μου αρέσει περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. Θέλω να γράψω με έναν τρόπο που δεν έχει γράψει κανείς ξανά ή είναι δύσκολο για όποιον θέλει να γράψει έτσι. Η αφήγηση είναι σημαντική για μένα. Η κοσμοθεωρία πίσω από την αφήγηση είναι πολύ σημαντική για μένα. Ο πολύπλοκος κόσμος της διακειμενικότητας είναι σημαντικός για μένα στις ιστορίες μου. Το πώς βλέπω, νιώθω, καταλαβαίνω, αφηγούμαι αυτή την ιστορία είναι το βασικό κλειδί για μένα. Αυτό που θέλω να δείξω με την αφήγηση και το πώς θα το δείξω είναι επίσης σημαντικά. Εν τω μεταξύ, θεραπεύω τον εαυτό μου με τις ιστορίες μου. Προβάλλω την κατάθλιψη, τον θυμό και την αηδία μου, οργανώνω τις ελπίδες μου, εντοπίζω τις απογοητεύσεις μου και συγχρόνως γιορτάζω τις ομορφιές της ζωής, του πολιτισμού, της φύσης και της λογοτεχνίας. Συχνά γελάω δυνατά ή κλαίω σιγανά καθώς γράφω. Έτσι, τα βιβλία μου είναι για μένα πριν να είναι για τους άλλους.

Τι σας εμπνέει, τι σας κρατά σε δημιουργική κίνηση;

Η ζωή, από μόνη της, είναι το μεγαλύτερο κίνητρό μου για να γράψω. Ό,τι βλέπω, ακούω, νιώθω και διαβάζω κάθε μέρα, επηρεάζει την καρδιά, την ψυχή και το μυαλό μου. Το περιεχόμενο της ζωής μου περιλαμβάνει οικογένεια, φίλους, βιβλία, μουσική, φύση, προσωπικές σκέψεις, πολιτικές ή κοινωνικές ειδήσεις και εμπειρίες της καθημερινής ζωής... Οτιδήποτε με επηρεάζει βαθιά είναι ένα ερέθισμα για να σηκώσω γρήγορα ένα στυλό και να το γράψω κάπου. Μερικές φορές οι ιδέες μου πέφτουν βροχή και τις σημειώνω σε χαρτομάντιλο, χαρτί ή χαρτοσακούλα… Ακόμα και τα μεσάνυχτα οι ιδέες με κάνουν να σηκωθώ από το κρεβάτι και να βρω ένα χαρτί.

Για να γράψω το δεύτερο μυθιστόρημά μου, πληκτρολόγησα περισσότερες από επτακόσιες σελίδες διάσπαρτων σημειώσεων, συν εκατοντάδες σελίδες σκορπισμένες στο γραφείο μου... καθημερινές περίπλοκες σκέψεις, καθημερινά αντιφατικά συναισθήματα, οδυνηρές ειδήσεις από το Ιράν και τη Μέση Ανατολή, ακόμη και νέες ανακαλύψεις επιστημόνων για τη ζωή και την κβαντική φυσική. Η κβαντική φυσική πλησιάζει ολοένα και περισσότερο στις αρχαίες μυστικιστικές θεωρίες μέρα με τη μέρα.

Επιδιώκετε κάτι όταν γράφετε;

Συνήθως, σε κάθε σκηνή μιας ιστορίας, έχω στο μυαλό μου μία ή περισσότερες κρυφές ιδέες που προσπαθώ να απεικονίσω με τον πιο φανταστικό τρόπο. Αυτές οι κρυφές ιδέες είναι διάσπαρτα κομμάτια παζλ που, όταν συνδυάζονται, σχηματίζουν τις μεγαλύτερες ιδέες της ιστορίας.