Δημήτρης Γουλής: «Η μικροϊστορία επιχειρεί να αναπλάσει τις ζωές των προσώπων»

Ασχολείστε με την ιστορία της πόλης όπου μεγαλώσατε και ζείτε, και ειδικότερα με τον κλάδο της ιστορίας που ονομάζεται μικρο-ιστορία. Θέλετε να μας πείτε τα χαρακτηριστικά και τις ιδιαιτερότητες αυτού του πεδίου, γενικότερα;

Η μικροϊστορία αποτέλεσε μια σημαντική κοινωνικο‐πολιτισμική στροφή στις ιστορικές σπουδές, καθώς επιθυμεί να φωτίσει τις συνθήκες της καθημερινής ζωής, όπως τις βιώνουν οι απλοί άνθρωποι. Οι ερευνητές, στρέφουν ουσιαστικά το βλέμμα τους προς τις παρυφές της ιστορίας, τους «άσημους» και τους αδικημένους από τις μεγάλες ιστορικές αφηγήσεις του παρελθόντος. Έτσι, αυτοί οι πολλοί ανώνυμοι, άνδρες και γυναίκες, που αγνοούνται από τις επίσημες πηγές, προσεγγίζονται ως αξιομνημόνευτα άτομα και όχι ως μέρος ενός πλήθους.

Η μικροϊστορία επιχειρεί, λοιπόν, να αναπλάσει τις ζωές των προσώπων με βάση αρχεία, έγγραφα, ειδήσεις που εν πολλοίς περνούν απαρατήρητες στο τύπο, αλλά και μαρτυρίες, βιογραφίες και απομνημονεύματα. Σε όλες αυτές τις ιστορίες ή διηγήσεις τα άτομα παίζουν κεντρικό ρόλο στην αφήγηση. Ωστόσο, η ιστορία των ευρέων κοινωνικών αλλαγών και η ιστορία των ατομικών υπάρξεων συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται. Έτσι, η μικροϊστορία αποτελεί συμπλήρωμα στις αναλύσεις μεγάλης κλίμακας των πολιτικών και κοινωνικών διαδικασιών.

Σε γενικές γραμμές, αυτή είναι και η προσέγγιση του βιβλίου. Ερευνώντας καταρχάς τα σχολικά αρχεία ενός σχολείου της Θεσσαλονίκης την περίοδο κατά την οποία καταφθάνουν οι πρόσφυγες στην περιοχή του Ρεζί Βαρδάρ και της Ξηροκρήνης, αναδεικνύει –μέσα από τα αρχεία και άλλες πρωτογενείς πηγές– τα γενικότερα χωροταξικά και κοινωνικοπολιτικά χαρακτηριστικά της περιοχής, διευρύνοντας θεματικές που παραμένουν, ακόμη και σήμερα, συσκοτισμένες και εν πολλοίς ξεχασμένες.

Ο ξεριζωμός χιλιάδων προσφύγων από τις πατρογονικές εστίες τους και η έλευσή τους στη Θεσσαλονίκη άλλαξε δραματικά τη σύνθεση του πληθυσμού της πόλης και αποτέλεσε σημείο αναφοράς μιας πρωτόγνωρης διαδικασίας μετασχηματισμού της.

Το βιβλίο σας αφορά την έλευση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία και αλλού σε γειτονιές της Θεσσαλονίκης όπου κατοικούνταν κυρίως από Εβραίους. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της συνάντησης-συνύπαρξης;

Ο ξεριζωμός χιλιάδων προσφύγων από τις πατρογονικές εστίες τους και η έλευσή τους στη Θεσσαλονίκη άλλαξε δραματικά τη σύνθεση του πληθυσμού της πόλης και αποτέλεσε σημείο αναφοράς μιας πρωτόγνωρης διαδικασίας μετασχηματισμού της. Η Θεσσαλονίκη μετατράπηκε από μια πολυπολιτισμική πόλη, που κυριαρχούσε το εβραϊκό στοιχείο, σε προσφυγούπολη. Νέες γειτονιές ξεπήδησαν ανατολικά και δυτικά, και οι πρόσφυγες μέσα σε δύσκολες συνθήκες επιχείρησαν να χτίσουν τη ζωή τους από την αρχή. Σε αυτή την προσπάθεια, η συνάντησή τους με το εβραϊκό στοιχείο της πόλης είχε ποικίλα χαρακτηριστικά. Από τις αφηγήσεις και τις μαρτυρίες της εποχής, μαθαίνουμε ότι σε διαπροσωπικό επίπεδο, οι άνθρωποι επικοινωνούσαν, δημιουργούσαν φιλικές σχέσεις, συνεταιρίζονταν, παρόλο το αρχόμενο κλίμα του αντισημιτισμού και τη δράση των παρακρατικών ομάδων. Ειδικά στην περιοχή που εξετάζεται, οι Εβραίοι κάτοικοι του Ρεζί και του Τενεκέ Μαχαλά, απόκληροι σε μεγάλο βαθμό, συνυπήρξαν δίπλα με τους χριστιανούς πρόσφυγες της περιοχής, με όρους διαφορετικούς από άλλες συνοικίες της πόλης. Ο πολιτικός ριζοσπαστισμός μεγάλου μέρους των κατοίκων, καρπός της ένδειας και της εγκατάλειψης, έφερε πιο κοντά τα δύο σύνοικα στοιχεία, τα οποία πάλεψαν κάποιες φορές από κοινού, να διεκδικήσουν λύσεις στα προβλήματα που τους ταλαιπωρούσαν.

Η έρευνά σας εστιάζει κυρίως στα αρχεία ενός εβραϊκού σχολείου της περιοχής του Ρεζί Βαρδάρ, και στα στοιχεία που αναδεικνύονται μέσα από αυτό. Τι το καινούργιο ανέδειξε; Πώς η μελέτη ενός σχολείου μας βοηθά να κατανοήσουμε την Ιστορία της πόλης γενικότερα;

Η έρευνα έχει ως αφετηρία τα προπολεμικά αρχεία του του 13ου/19ου Δημοτικού Σχολείου Θεσσαλονίκης, το οποίο στη συνέχεια μετεξελίχτηκε σε 6ο και 67ο Δημοτικό Σχολείο. Επρόκειτο για ένα δημόσιο σχολείο, που στέγαζε μέσα στις λίγες αίθουσές του έναν τεράστιο αριθμό μαθητών και μαθητριών. Παράλληλα, η μελέτη επεκτάθηκε και στην αναζήτηση πηγών για το εβραϊκό σχολείο του Ρεζί Βαρδάρ, κυρίως μέσα από τα αρχεία της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης. Χάρη στα αρχεία, λοιπόν, εμφανίστηκε ένας ολόκληρος κόσμος του παρελθόντος, που ζωντάνεψε με ευκρίνεια μπροστά μου: φτώχεια κι εγκατάλειψη, ορφάνια, αρρώστιες, γύρω από ένα σχολείο με προβλήματα κι ανάγκες, που προσπαθούσε για μια καλύτερη εκπαίδευση σε ένα αντίξοο κοινωνικό περιβάλλον. Όπως προαναφέρθηκε, η μελέτη του σχολικού αρχείου έδωσε τη δυνατότητα να αναδειχθούν τα σημαντικά ιστορικά-πολιτικά γεγονότα που διαδραματίζονται αυτή την περίοδο στην πόλη και ολόκληρη τη χώρα, και τα οποία επηρέασαν δραματικά τη ζωή του σχολείου και της γειτονιάς, καθώς και τα γεγονότα, που τη μεταβάλλουν.

Είναι ενδιαφέρον ότι μέσα από συγκεκριμένες αρχειακές αναφορές, μπορούμε εμφανώς να κατανοήσουμε τις διεργασίες σε επίπεδο γειτονιάς, όπως για παράδειγμα τη βαθμιαία ενσωμάτωση των προσφύγων στον κοινωνικό και επαγγελματικό ιστό της πόλης. Παράλληλα όμως, η μελέτη επιχειρεί να φέρει στο φως την ύπαρξη μιας πολυπληθούς εβραϊκής κοινότητας στην περιοχή, της οποίας η παρουσία –μετά τον αφανισμό της στο Ολοκαύτωμα– περιέπεσε στη λήθη και τη σιωπή. Μέσα από συγκεκριμένες δράσεις, που υλοποιήθηκαν στο σχολείο και διαχύθηκαν στην τοπική κοινωνία, επιχειρήσαμε τόσο να υπομνήσουμε το εβραϊκό όσο και το προσφυγικό παρελθόν της περιοχής, δίνοντας φωνή –μέσα και από την έρευνα μαθητών/τριών– στους απόντες του παρελθόντος. Και μέσα από το βιβλίο, εμφανίζονται πολλές τέτοιες φωνές.

Το Ολοκαύτωμα εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της συλλογικής μνήμης κάποιων «άλλων» για την πλειοψηφία της ελληνικής κοινής γνώμης.

Έχετε ασχοληθεί με τη μελέτη του Ολοκαυτώματος και με τα ζητήματα της διδασκαλίας του στην εκπαίδευση. Για πολλά χρόνια υπήρξε αποσιώπηση, ή και απώθηση. Πού βρισκόμαστε σήμερα, στο ελληνικό σχολείο, σε σχέση με αυτό το ζήτημα;

Αυτή η αποσιώπηση και απώθηση διήρκησε στην Ελλάδα αρκετές δεκαετίες. Οφείλεται κατά τη γνώμη μου στο ότι το Ολοκαύτωμα δεν αποτέλεσε μέρος είτε της συλλογικής είτε της δημόσιας μνήμης. Είναι γεγονός ότι μετά από την καθιέρωση από την ελληνική βουλή με το νόμο 3218/2004 της 27ης Ιανουαρίου ως ημέρα μνήμης των Ελλήνων Εβραίων μαρτύρων και ηρώων του Ολοκαυτώματος, το ελληνικό σχολείο άρχισε δειλά και αποσπασματικά να ενσωματώνει τη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος. Εντούτοις, ενώ σήμερα υπάρχουν πολλές πρωτοβουλίες και δράσεις, από το ΥΠΑΙΘ, Μουσεία, Πανεπιστήμια και άλλους φορείς, το Ολοκαύτωμα εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της συλλογικής μνήμης κάποιων «άλλων» για την πλειοψηφία της ελληνικής κοινής γνώμης. Έτσι, ειδικά σήμερα, που αναζωπυρώνεται το φαινόμενο του αντισημιτισμού –μην ξεχνάμε ότι πολύ πρόσφατα στη Θεσσαλονίκη μέσα σε λίγες μέρες βεβηλώθηκε το μνημείο στο ΑΠΘ και βανδαλίστηκε η τοιχοχραφία στο Σιδηροδρομικό Σταθμό– το καθήκον της εκπαίδευσης για την ανάδειξη της διδασκαλίας του Ολοκαυτώματος γίνεται εξαιρετικά επιτακτικό.

Η διδασκαλία αυτή θα πρέπει να στοχεύει στην δημιουργία μιας νέας μνήμης, που βασίζεται σε δύο ισχυρούς πυλώνες: την ιστορική γνώση και την ενσυναίσθηση. Ειδικά μετά την βιολογική αποχώρηση των επιζώντων, το μέλλον της διδασκαλίας του Ολοκαυτώματος θα στηρίζεται αποκλειστικά σε συμβολικές αναπαραστάσεις, όπως βιβλία, παραστάσεις, ταινίες και εκθέσεις. Αυτά τα κείμενα και οι εικόνες θα γίνουν αντιληπτά ως παρελθούσα ιστορία ή ως μια διαρκής ανάμνηση, ή και τα δύο;

Αφενός ο πρώτος πυλώνας, η ιστορική γνώση, βασίζεται στη δέσμευσή μας ότι θα πρέπει να συνεχίσουμε να μελετούμε, να ερευνούμε, να εξηγούμε στους μαθητές και τις μαθήτριες τι συνέβη στο Ολοκαύτωμα, με σεβασμό στα γεγονότα και την μνήμη αυτών που χάθηκαν. Ο δεύτερος πυλώνας είναι μια συγκεκριμένη μορφή ενσυναίσθησης, που βασίζεται στο πνευματικό ενδιαφέρον, την ενεργή φαντασία, τη συναισθηματική επένδυση και την ηθική δέσμευση.

Η συμμετοχή σε μια τέτοια μνήμη δημιουργεί μια «συναισθηματική κοινότητα», που είναι ανεξάρτητη από τις κοινότητες που δημιουργούνται από κοινή καταγωγή ή το έθνος ή τη θρησκεία. Ένα «σιωπηλό τραύμα», το οποίο θα μεταδίδεται όσο είναι αυτό δυνατόν, στο χώρο και το χρόνο.

Γενικότερα, πιστεύετε ότι έπειτα από πολλά που έχουν αλλάξει τις τελευταίες δεκαετίες, η Θεσσαλονίκη, ως πόλη, έχει αναγνωρίσει το ιστορικό τραύμα που υπήρξε η «εξαφάνιση» της εβραϊκής κοινότητας, και η σε μεγάλο βαθμό οικειοποίηση από τρίτους περιουσιών, καταστημάτων κ.λπ. Η πόλη εξακολουθεί να είναι διχασμένη στο ζήτημα της ιστορικής μνήμης, ή μια νέα συναίνεση έχει επιτελεστεί;

Όπως προανέφερα, η πόλη μετά από τη γενοκτονία, έζησε για δεκαετίες και τη μνημοκτονία του χαμού των Εβραίων κατοίκων της. Χάρη στις προσπάθειες φορέων αλλά και συγκεκριμένων ανθρώπων, η πόλη άρχισε να αλλάζει. Είμαι σίγουρος ότι η δημιουργία του νέου Μουσείου Ολοκαυτώματος αλλά και η πολυπόθητη μετατροπή της πλατείας Ελευθερίας σε πάρκο Μνήμης, θα επανατοποθετήσει σε νέα βάση τα ζητήματα που αφορούν τη μνήμη της πόλης σε σχέση με το χαμό της εβραϊκής της κοινότητας. Μέχρι τότε, όμως, πρέπει όλες και όλοι να επαγρυπνούμε, γιατί όπως μας υπενθυμίζει ο δήμαρχος Γιάννης Μπουτάρης σε εκείνη τη συγκλονιστική ομιλία του: «Πολλοί μας ρωτούν, γιατί. Γιατί αυτή η όψιμη έμφαση στην ιστορία και τη μνήμη των θεσσαλονικιών Εβραίων; Η βεβήλωση του μνημείου του Ολοκαυτώματος μόλις την προηγούμενη Κυριακή και ο εμπρησμός της ιστορικής κατοικίας μιας εβραίας και μουσουλμάνας Θεσσαλονικιάς, θα αρκούσαν θαρρώ ως απάντηση. Αλλά, προσωπικά, προτιμώ να απαντήσω παραφράζοντας τον Πρίμο Λέβι. “Εδώ, δεν υπάρχουν γιατί”, του απάντησε ο Γερμανός φρουρός, μόλις ο Λέβι έφθασε στο Άουσβιτς. “Εδώ, δεν υπάρχουν γιατί” θα μπορούσα να απαντήσω και εγώ σε όσους παραξενεύονται με την επιμονή μου. Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Ευρώπης, το Ολοκαύτωμα των δικών μας Εβραίων, δοκιμάζει τα όρια της λογικής. Και ο μόνος τρόπος να αναμετρηθούμε μαζί του είναι να αποδεχτούμε ότι θα είναι πάντα κομμάτι αυτού που είμαστε ως Θεσσαλονικείς, Έλληνες και Ευρωπαίοι: μια σκισμένη σελίδα γραμμένη σε μια άγνωστη γραφή, μια αλήθεια που περιμένει πάντα την αποκρυπτογράφησή της».

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Αφαίας και Τελαμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο).