Μιλήσαμε με την Αλεξάνδρα Δεληγιώργη με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο της «Νύχτα και Ομίχλη - Μ. Χάιντεγκερ, ο μεταφυσικός του μηδενισμού και οι αντιπλατωνιστές επίγονοί του», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.
Του Κώστα Κατσουλάρη
Κώστας Κατσουλάρης: Περιμέναμε ένα νέο μυθιστόρημά σου. Η φιλοσοφική σου μελέτη ««Νύχτα και Ομίχλη» είναι, υποθέτω, μια έκπληξη για αυτούς που σε παρακολουθούν.
Αλεξάδνρα Δεληγιώργη: Ναι, ίσως, ήταν φυσικό, γιατί το τελευταίο μου μυθιστόρημα, οι Κοιλάδες του φόβου, κυκλοφόρησε στα τέλη του 2019. Όμως, χρειάζεται να ωριμάσει ο καιρός για τον συγγραφέα ώσπου να φτάσει να ολοκληρώσει ένα επόμενο. Κανένα μυθιστόρημα δεν γράφεται μέσα σε ένα ή δύο χρόνια, εκτός και αν χρησιμοποιεί έτοιμο υλικό.
ΚΚ: Πες μας κατ’ αρχήν, για τον τίτλο του νέου βιβλίου σου. Είναι δική σου επινόηση;
ΑΔ: . Όχι, δεν τον επινόησα, είναι το όνομα που έδωσαν οι Γερμανοί Ναζί, σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Αλσατία. Νύχτα και ομίχλη ήταν και ο τίτλος ταινίας του Αλαίν Ρεναί, σκηνοθέτη που ιδιαίτερα αγαπώ.
ΚΚ: Στο βιβλίο, καταπιάνεσαι με το φαινόμενο του μηδενισμού της εποχής μας, με αφετηρία το 1870 και το τέλος του γαλλο-γερμανικού πολέμου. Γιατί επιλέγεις για αφετηρία, ειδικά αυτή την χρονολογία;
ΑΔ: Ο μηδενισμός δεν είναι φαινόμενο αποκλειστικά της δικής μας εποχής. Έχει ενσκήψει και ταλανίσει κι άλλες παλιότερες εποχές, στην παγκόσμια Ιστορία, εποχές πτώσης και παρακμής. Προσωπικά, εστιάζω στον μηδενισμό της δικής μας εποχής που εξακολουθεί να ευνουχίζει την σύγχρονη σκέψη, ανακόπτοντας την παραπέρα ανάπτυξη της ιστορικής αυτοσυνειδησίας, μετά το τέλος του Β’ ΠΠ. Παίρνω ως αφετηρία το τέλος του γαλλο-γερμανικού πολέμου του 1870, γιατί με τη νίκη της Γερμανίας, το γενικό αίτημα που έκφραζε η πολιτική του Βίσμαρκ ήταν αυτό μιας μεγάλης και ισχυρής Γερμανίας ικανής να ανακόψει την εξάπλωση του αγγλοσαξονικού φιλελευθερισμού, σε Ευρώπη και Η.Π.Α. Με αυτή την βλέψη, ο Βίσμαρκ επανέφερε μεσαιωνικούς οικονομικούς θεσμούς όπως τα μονοπώλια, υπό την προστασία, του εθνικού κράτους∙ πράγμα που ενέτεινε τον συντηρητισμό και τον εθνικισμό∙ τάσεις που, με την ήττα της Γερμανίας, στον Α ́ΠΠ πόλεμο, βρίσκουν την έκφρασή τους στο ιδεολογικό τρίπτυχο «εθνικισμός- μιλιταρισμός-φυλετισμός». Τόσο στην Εισαγωγή όσο και στα ένδεκα συνολικά κεφάλαια του βιβλίου, παρακολουθώ τον σύγχρονο μηδενισμό στην ιστορική του πορεία και συζητώ ποικίλες εκφάνσεις του στο πεδίο των ιδεών.
ΚΚ: Σε αυτές τις εξελίξεις, με τη μορφή μαζικού ρεύματος, τι ρόλο παίζει η μεταφυσική του μηδενισμού, την κατασκευή της οποίας χρεώνεις στη φιλοσοφία του Γερμανού φιλοσόφου Μάρτιν Χάιντεγκερ;
ΑΔ: Στον Μ. Χάιντεγκερ, ο οποίος αρνούνταν τον τίτλο του φιλοσόφου και αυτοχαρακτηριζόταν ως ερμηνευτής, οδηγούμαι από το ζήτημα του μηδενισμού. Γενικά, στις φιλοσοφικές μου μελέτες δεν ξεκινώ από μεμονωμένους φιλοσόφους για να εκθέσω τις φιλοσοφίες τους. Καμιά φιλοσοφία δεν προκύπτει εκ του μηδενός. Ξεκινώ από ζητήματα που θεωρώ ότι χρειάζεται να μας απασχολήσουν όσον αφορά τις αιτίες που τα έκαναν να προκύψουν και τις συνέπειες που έχουν στη ζωή των ανθρώπων μιας εποχής. Προσωπικά με ενδιαφέρει η σύγχρονη εποχή που αρχίζει από τη Γαλλική επανάσταση και φτάνει μέχρι τις μέρες μας, ασχέτως αν από τα μέσα του 1970 ονομάστηκε μετασύγχρονη ή μεταμοντέρνα. Στην προκειμένη περίπτωση, από τον μηδενισμό, που η γένεση και η παγκοσμιοποίησή του απασχολεί το βιβλίο –σημειώστε ότι απασχολούσε και τον Ροΐδη που τον συνέδεε με την έλλειψη ιδανικών–, οδηγήθηκα στην μεταφυσική του μηδενισμού που στήνει, βήμα προς βήμα, ο Χάιντεγκερ, από τα μέσα της 10ετίας του 1920 και μετά, παρερμηνεύοντας τα πλατωνικά και αριστοτελικά κείμενα, αλλά κυρίως κείμενα σύγχρονων φιλοσόφων όπως του Καντ, του Νίτσε κ.ά., για να δώσει συνοχή και συγκρότηση, νομιμότητα και ευρεία απήχηση στην ναζιστική ιδεολογία του εθνικο-σοσιαλισμού. Ο ίδιος ο Χάιντεγκερ δεν κάνει καμιά αναφορά στον φασισμό που κυριαρχεί, μετά το τέλος του Α’ ΠΠ, στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία ή η Ελλάδα. Κι αυτό γιατί η κύρια βλέψη του ναζισμού ήταν η κυριάρχησή του στα τέσσερα άκρα του πλανήτη.
ΚΚ: Στη μελέτη σου υποστηρίζεις ότι ο Χάιντεγκερ κατασκευάζει μια μεταφυσική του μηδενισμού, καταλύοντας τον Αριστοτελικό Πλατωνισμό, στον οποίο απέδωσε το ξεκίνημα της φιλοσοφίας, στην κλασική αρχαιότητα, αλλά και την κάθετη πτώση του, στα τέλη του 19ου αι. Μήπως αυτό ακούγεται σαν μια εθνοκεντρική άποψη «Ελληνα συγγραφέα», που εσύ, στην προκειμένη περίπτωση, διατυπώνεις ως ακαδημαϊκή ερευνήτρια και διδάξασα σύγχρονη φιλοσοφία, επί τριάντα και παραπάνω χρόνια;
ΑΔ: Η παρατήρησή σου είναι απολύτως δικαιολογημένη και χρειάζεται να δώσω τις δέουσες διευκρινήσεις. Ναι, σε αυτή τη μελέτη, σθεναρά υπερασπίζομαι τον Αριστοτελικό Πλατωνισμό ως κατ' εξοχήν παράδοση της ελληνο-δυτικής σκέψης, σε μια μακραίωνη διάρκεια, όχι, όμως, για να επικαιροποιήσω τους διαλόγους του Πλάτωνα και τις πραγματείες του Αριστοτέλη, επαναφέροντάς τους στο προσκήνιο. Τα κείμενά τους είναι αιώνιοι θησαυροί, κατακτήσεις ολόκληρης της ανθρωπότητας. Στο Νύχτα και ομίχλη υπερασπίζομαι τις σύγχρονες μεταστοιχειώσεις που δέχθηκε ο Αριστοτελικός Πλατωνισμός, με αφετηρία τον Καντ που άνοιξε τον δρόμο σε αυτό το είδος του φιλοσοφείν που, σε άλλη μελέτη μου, αποκάλεσα «φιλοσοφικό μοντερνισμό» και τον θεώρησα ως κατάκτηση του Καντ, των μετακαντιανών φιλοσόφων, του Χέγκελ, τον Μαρξ, του Νίτσε και λαμπρών πλην περιθωριοποιημένων, σήμερα, Γερμανών, Γάλλων και Αγγλοσαξόνων θεωρητικών του 20ού αιώνα. Ο Χάιντεγκερ, που θεωρήθηκε, μετά τον Β ́ΠΠ, ο κορυφαίος φιλόσοφος του 20ού αι., παραφράζει, διαστρεβλώνει, παραποιεί, στο πλαίσιο μιας «φονικής» όπως την ονομάζει ο ίδιος ερμηνείας, τα κείμενα μεγάλων σύγχρονων φιλοσόφων που ξαναζωντάνεψαν την αριστοτελικο-πλατωνική φιλοσοφική παράδοση, μεταστοιχειώνοντάς την με τους όρους της εποχής μας. Γιατί η παράδοση αυτή συνεχίσθηκε, με επιστημολογικές τομές και ασυνέχειες που της επέτρεψαν να ανταποκρίνεται στα αιτήματα εποχών στις οποίες άνθισε, πριν υποχωρήσει εκ νέου. Αυτές οι αμφιταλαντεύσεις και αντιπαραθέσεις θετικότητας και αντιδραστικότητας, μηδενός και όλου, που έδωσαν δραματικό χαρακτήρα στα δρώμενα της σύγχρονης σκέψης είναι καλό να προβληματίσουν τους νεότερους, λάτρεις της φιλοσοφίας.
ΚΚ: Και μια τελευταία ερώτηση: Στο βιβλίο σου, κάνεις, συχνά λόγο για το φιλοσοφείν, το οποίο αντιπαραβάλλεις με τη φιλοσοφία. Υπό ποια έννοια διακρίνεις το φιλοσοφείν από την φιλοσοφία;
ΑΔ: Τα ξεχωρίζω, δεν τα διαχωρίζω, θέλοντας να δείξω αυτό που σωστά είπε ο Καντ ότι άλλο είναι να κάνεις φιλοσοφία και άλλο να κάνεις τον φιλόσοφο. Στους φοιτητές της φιλοσοφίας δεν διδάσκουμε την ιστορία των ιδεών, για τις οποίες μπορούν να ενημερωθούν από την Βικιπαίδεια ή από ένα λεξικό φιλοσοφικών όρων. Τους διδάσκουμε τρόπους σκέψης, κατανόησης και αναλογισμού που παράγουν, αξιοθετούν ή μετασχηματίζουν ιδέες. Το φιλοσοφείν είναι πράττειν και έχει αξία όταν γεφυρώνει το θεωρείν, τη γνώση, τον στοχασμό με το ηθικό-πολιτικό πράττειν. Όταν ασκείς το φιλοσοφείν, δεν παριστάνεις τον φιλόσοφο, κάνεις αυτό που κάνει ο φιλόσοφος: εξιχνιάζεις δηλ. στοχαστικές ή μη θέσεις και απόψεις όσον αφορά τον τρόπο που προέκυψαν είτε διορθώνοντας, και με τον τρόπο αυτό, υπερβαίνοντας ιδέες, είτε παραποιώντας τες είτε δημιουργώντας νέες ιδέες, με απρόβλεπτες νοητικές κινήσεις (παρεγκλίσεις). Αυτό κάνω στο Νύχτα και Ομίχλη. Είναι δουλειά ψυχοφθόρα, που, στους δικούς μας καιρούς, θεωρείται άχρηστη, χωρίς άμεση ή έμμεση ανταμοιβή ή αναγνώριση∙ πράγμα επικίνδυνο γιατί κάνει τον μηδενισμό να διαχέεται και να πιάνει ρίζες, μέσα στις σημερινές μαζικές κοινωνίες, καθώς οι αναγνώστες εθίζονται σε ποικίλες μορφές υποκουλτούρας που διαχέονται μέσω των media, με πολλούς και ποικίλους τρόπους. Αυτός που φιλοσοφεί, εξετάζει ιστορικά και κριτικά, έννοιες και ιδέες που επηρέασαν ή σφράγισαν μιαν εποχή, ανοίγοντας της ή κλείνοντάς της τον δρόμο, διευρύνοντας ή στενεύοντας την οπτική γωνία του κοινού, δίνοντάς της θετικό ή αντιδραστικό προσανατολισμό για το μέλλον. Ο Χάιντεγκερ έκλεισε τον δρόμο στην σκέψη της εποχής μας, θέτοντας στον πυρήνα της μεταφυσικής του μηδενισμού την «τεχνοδικία» – όρο που επινοώ για να αποδώσω την αναβίωση της δογματικής μεταφυσικής και της πολιτικής θεολογίας του 17ου αι, που επιχειρεί ο Χάιντεγκερ, βάζοντας στην θέση του θεού την παντοδύναμη τεχνική. Η τεχνοδικία του ορίζει τη μοίρα των μαζών που καλούνται να συμμορφωθούν με τις επιταγές της, θεωρώντας την συμμόρφωσή τους ως μοίρα του Είναι τους και ως έκφραση της ελευθερίας που τους επιτρέπουν οι καιροί μας.
ΚΚ: Είναι πολλά ακόμη που θα μπορούσαμε να συζητήσουμε σχετικά με το το πρόβλημα του μηδενισμού. Αλλά ο αναγνώστης μπορεί να διατρέξει τις σελίδες του βιβλίου και να φωτισθεί ιδίοις όμμασι.
ΑΔ: Έτσι είναι. Σ' ευχαριστώ πολύ, Κώστα.
