Γιώργης Χαριτάτος: «Προσπάθησα να κινηθώ σε μια ποικιλία χώρων και χρόνων, σε ένα αέναο παιχνίδι αναζήτησης της προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας»

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν; Ακόμη ένας ποιητής; Τι το καινούργιο φέρνει;

Πιστεύω πως η ποίηση δεν προχωράει με την έννοια της παρθενογένεσης ή της καινοτομίας, όπως ενδέχεται να υπάρχει σε άλλες μορφές τέχνης. Σε ένα συγκεκριμένο περιθώριο τυπογραφικών διατάξεων απλώνεται το είναι ενός ανθρώπου που κατάφερε να εκφραστεί μέσα από τη μαγική διαδικασία του γράφειν. Κάθε ποιητής, με έναν τρόπο, επιχειρεί ένα νοητικό ταξίδι επιστροφής σε τόπους που αποτελούνται από τα ίδια θεμελιώδη υλικά: τη γέννηση, τη γλώσσα, τη μνήμη, το σώμα, τη σάρκα, τη φθορά, την απώλεια, τον έρωτα, τον θάνατο.

Η διαφορά έγκειται στον ιδιαίτερο τρόπο που η εσωτερική πυξίδα του καθενός τού επέτρεψε να εκφράσει την προσωπική του ιδιοσυστασία∙ στον τρόπο με τον οποίο τα στοιχεία αυτά συναντούν την εμπειρία μιας συγκεκριμένης εποχής που αισθητοποιείται μέσα από κάποιους στίχους και ενός νέου ανθρώπου, σαν εμένα, που πάντα είχε ως ορόσημο άλλους συγγραφείς, κλασικούς και μη.

Αν η δική μου γραφή φέρνει κάτι, θα έλεγα ότι είναι η προσπάθεια να κινηθώ σε μια ποικιλία χώρων και χρόνων, σε ένα αέναο παιχνίδι αναζήτησης της προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας. Να μπορώ να πηδάω από τον μύθο στο καθημερινό αστικό τοπίο, από τη λυρική ευαισθησία στην πεζογραφική συμπύκνωση που κρύβει μια τεράστια μοναξιά, από το φθαρτό στο αθάνατο. Περισσότερο ευχή παρά ενδεχόμενο αυτή η γραφή να αποτελέσει μια ακόμα φωνή για μια στροφή στο ήσυχο, στο απλό που είναι και δύσκολο, στο γήινο που αγγίζει κρυφά το αιώνιο.

Με ποιους στίχους από τη συλλογή σας θα τη συστήνατε σε κάποιον που δεν γνωρίζει τίποτε για αυτήν;

Αυτό το ερώτημα με βρίσκει κάπως μετέωρο: από τη μία πλευρά, άρχισα να ψάχνω στίχους, ενώ από την άλλη, μια φωνή γυρόφερνε τα αυτιά μου πως οι γλώσσες και οι μεταγλώσσες είναι αέναοι μηχανισμοί έκφρασης και επικοινωνίας. Καθώς δεν μου άρεσαν ποτέ τα τσιτάτα, ούτε προσπάθησα κάτι απ’ αυτά που έγραψα να αποτελέσει μια θυμόσοφη ρήση που θα τη χρησιμοποιούν φυλακισμένη σε εισαγωγικά, δεν έχω συγκεκριμένους στίχους ή -μάλλον- τους έχω όλους.

Κάθε λέξη κουβαλά μνήμη, ιστορία, χρήσεις που προηγήθηκαν από εμάς. Κάθε λέξη στοιχειοθετεί την ατομική ταυτότητα, αλλά και γίνεται φορέας συλλογικής μνήμης.

Ωστόσο, θα προτείνω ένα πείραμα: σαν ένα δοχείο μετακύλισης των νοημάτων, να κρατήσει στα χέρια του ο ευγενικός αναγνώστης αυτά τα ποιήματα, να πάρει όσες λέξεις θέλει και να σχηματίσει τις δικές του προτάσεις. Αν καταφέρει να φτιάξει έναν χώρο που θα συγκροτείται από τον δικό του και όχι μόνο από τον δικό μου, τον εύθραυστο και δυνατό μου, κόσμο, τότε ο στόχος θα έχει επιτευχθεί.

Πώς κατανοείτε τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας»;

Η ερώτηση αυτή με πήγε αρκετά πίσω, στο σχετικά μακρινό 2015, έτος κατά το οποίο διδάχθηκα με περίσσεια αγάπη και ήθος από την Κατερίνα Κωστίου στο Πανεπιστήμιο Πατρών ως υποχρεωτικό μάθημα της νεοελληνικής ειδίκευσης την ποιητική του Σεφέρη. Μάλιστα, μεγαλώνοντας πιστεύω πως μόνο όσο ωριμάζει πνευματικά ο άνθρωπος, μπορεί να ξαναδιαβάσει αυτόν τον ποιητή και να τον κατανοήσει, να συγκινηθεί, να σχηματίσει πιο διαυγείς εικόνες από το τόσο φως και το τόσο σκοτάδι που λούζουν την ποίησή του. Κρυπτομνησιακά, ίσως, πάντα θα επιστρέφω σε κοινούς θεματικούς τόπους του ποιητικού ή δοκιμιακού του λόγου. Ίσως εκεί να πρωτογεννήθηκε και το τεράστιο ενδιαφέρον μου για τη μεταμορφωτική λειτουργία των αρχαιοελληνικών μύθων, τη λεγόμενη «μυθική μέθοδο», κατά τα γραφόμενα του Edmund Keeley.

Η διαμόρφωση του δυτικού κανόνα, όμως, έχει αρκετά κενά, για τα οποία οι θεωρητικοί έχουν μιλήσει καλύτερα από εμένα. Μου αρκεί ο κόσμος να συνεχίζει να διαβάζει: παλιές και νέες φωνές, άνδρες και γυναίκες, πλούσιους και φτωχούς, στρέιτ και γκέι, πρωτότυπα έργα και μεταφρασμένα.

Ο στίχος αυτός παραπέμπει στην υπενθύμιση πως η γλώσσα δεν ανήκει αποκλειστικά σε αυτόν που γράφει. Το αντίθετο. Κάθε λέξη κουβαλά μνήμη, ιστορία, χρήσεις που προηγήθηκαν από εμάς. Κάθε λέξη στοιχειοθετεί την ατομική ταυτότητα, αλλά και γίνεται φορέας συλλογικής μνήμης. Τα λόγια των ποιητών, αυτές οι μείξεις πολλών γλωσσικών ιδιωμάτων που παραπέμπουν άλλοτε σε μια παραδοσιακή και άλλοτε σε μια μετανεωτερική χρήση της γλώσσας, αυτές οι λυρικές εξάρσεις μα και οι δραματικές συμπυκνώσεις της σιωπής και του πόνου, αυτή η ηθικοδιδακτική μα και η αφαιρετική χρήση του λόγου από παλιούς και από νέους ποιητές θα ανήκουν σε όλους, στους παρόντες και στους μέλλοντες. Η ποίηση, έτσι, μετατρέπεται σε μια εκστατική πράξη βαθιά προσωπική και καθολική.

Ελληνική ποίηση, μεταφρασμένη ποίηση. Ποιο είναι το δικό σας «αναγνωστικό ισοζύγιο»;

Χωρίς να παίρνει, κατά τη γνώμη μου, καμιά από τις δύο το προβάδισμα, στα δικά μου ταπεινά αναγνωστικά μάτια, και οι δύο είναι εξίσου απαραίτητες, εξίσου γόνιμες για τη διαμόρφωση των πνευματικών οριζόντων του ατόμου. Και οι δύο συνεχίζουν την παράδοση της γραφής, ανοίγουν τρόπους σκέψης, διαμορφώνουν ποιητικές οικονομίες, συστήνουν κόσμους αλλοτινούς και πραγματικούς, συνάμα. Παλαιότερα, στην ηλικία των 19-20, είχα μια πιο ελιτίστικη άποψη για τη λογοτεχνία, με ένα προβάδισμα στους κλασικούς, τους οποίους -αναμφίβολα- μπορεί και ίσως πρέπει κανείς να διαβάσει. Η διαμόρφωση του δυτικού κανόνα, όμως, έχει αρκετά κενά, για τα οποία οι θεωρητικοί έχουν μιλήσει καλύτερα από εμένα. Μου αρκεί ο κόσμος να συνεχίζει να διαβάζει: παλιές και νέες φωνές, άνδρες και γυναίκες, πλούσιους και φτωχούς, στρέιτ και γκέι, πρωτότυπα έργα και μεταφρασμένα. Με έναν λόγο, τον άνθρωπο.

Έχουν επηρεάσει άλλες τέχνες -εικαστικά, μουσική, κινηματογράφος- το ποιητικό σας έργο;

Φυσικά και, μάλιστα, με τρόπους που δεν είναι πάντα άμεσα εμφανείς. Η απεριόριστη αγάπη μου για το θέατρο μου έδωσε τη δυνατότητα να ξεδιπλώνω λυρικές και δραματικές εικόνες. Η μουσική, να πατάω σε ανάσες και ρυθμούς χωρίς συγκεκριμένο μέτρο και δουλεμένα στροφικά συμπλέγματα με τέλεια ομοιοκαταληξία, αγγίζοντας την ανησυχία του μοντέρνου και μεταμοντέρνου υποκειμένου.

Στην πραγματικότητα, κάθε τέχνη είναι ένας διαφορετικός τρόπος να φτάσεις στο ίδιο σημείο: στην ανάγκη να αισθητοποιήσεις ό,τι σε συγκινεί. Εγώ, απλώς, διάλεξα τις λέξεις.

Ο κινηματογράφος, να σκέφτομαι τη φωτογραφική μετάβαση από τη μια εικόνα στην άλλη, σαν σε όνειρο. Τα εικαστικά να γίνομαι πιστός θιασώτης της διαδικασίας της αφαίρεσης. Τα λογοτεχνικά ρεύματα, επίσης, μιας και πάντα θα επιστρέφω στον χώρο της λογοτεχνίας: ειδικά ο υπερρεαλισμός, η κατάδυση στο ασυνείδητο, η ψυχαναλυτική λειτουργία του υποσυνειδήτου, η αυτόματη γραφή, η άτακτη περιδιάβαση σε μια ποικιλία φαινομενικά ασύμβατων εικόνων. Στην πραγματικότητα, κάθε τέχνη είναι ένας διαφορετικός τρόπος να φτάσεις στο ίδιο σημείο: στην ανάγκη να αισθητοποιήσεις ό,τι σε συγκινεί. Εγώ, απλώς, διάλεξα τις λέξεις.