alt

Επιμέλεια: Κωστας Αγοραστός

Η Μαριέλ Νικοδήμος δεν υπάρχει – είναι καλλιτεχνικό ψευδώνυμο. Η συγγραφέας, όμως, της επιστολικής κομεντί 40 γράμματα πένθους (εκδ. Εξάντας) εκπέμπει ένα από τα πιο στιβαρά καλλιτεχνικά σήματα στην κατηγορία των πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων (πεζογραφίας ή ποίησης). 

Το βιβλίο δεν είναι μια άσκηση ύφους, δεν είναι ένα καλοφτιαγμένο –και σχετικά αδιάφανο– παραπέτασμα για  να καλυφθούν πρόσωπα, σχέσεις και καταστάσεις. Το επιστολικό μυθιστόρημα έχει μακρά παράδοση στη γαλλόφωνη πεζογραφία και διέπεται από συγκεκριμένους κώδικες. Η ανωνυμία του δημιουργού είναι ένας από αυτούς. Η Μαριέλ Νικοδήμος δείχνει να γνωρίζει σε βάθος το είδος, και γι' αυτό τα 40 γράμματα πένθους χαρακτηρίζονται από εντιμότητα και αυτοσαρκασμό.

Με ποια λόγια θα συστήνατε το βιβλίο σας σε κάποιον που δεν γνωρίζει τίποτε για σας;

Θεωρώ πως ο αναγνώστης δεν χρειάζεται να ξέρει τη ζωή του συγγραφέα για να καταλάβει αυτό που διαβάζει, δουλειά του αναγνώστη –εάν και εφόσον το επιθυμεί– είναι να σκιαγραφήσει μόνος του το πορτρέτο του συγγραφέα όπως το αντιλαμβάνεται μέσα από το κείμενο που διάβασε. Αλλιώς δεν έχει νόημα, δεν έχει πραγματικά κανένα νόημα να ξέρει το παραμικρό από τη ζωή του άλλου, ή τις «ζωές των άλλων» για να μην ξεχνάμε και τον κινηματογράφο. Μπορώ να σας πω ότι τα 40 Γράμματα Πένθους είναι το πρώτο ολοκληρωμένο λογοτεχνικό κείμενο που γράφω στα ελληνικά. Η τριγλωσσία μου είναι συνάμα ευχή και κατάρα, είναι αγωνία και συνεχής αναζήτηση. Τη συγγραφή (προτιμώ να λέω γραφή) την αντιλαμβάνομαι σαν πάλη σωματική, σαν ερωτικό παιχνίδι με τη γλώσσα, σαν υπερβατικό μυστικισμό. Όταν παίρνω την απόφαση να βάλω μελάνι στη λευκή σελίδα θυμάμαι πάντα τον Edmond Jabès: «Πρέπει να πιστέψεις στο βιβλίο για να το γράψεις. / Ο χρόνος της γραφής είναι ο χρόνος αυτής της πίστης». Θαρρώ πως αυτό τα λέει όλα. Ας το αντιληφθεί, λοιπόν, o αναγνώστης που θα το διαβάσει ως «χρόνο πίστης».           

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν «ακόμη ένας συγγραφέας»; Τι το καινούργιο φέρνει;

Όταν κάποιος αρχίζει να γράφει, τα σχόλια και τα δόγματα των άλλων δεν τον αφορούν, δεν τον αγγίζουν, δεν είναι καν ορατά στο βάθος του ορίζοντά του. Έτσι το βιώνω εγώ· το αντίθετο θα οδηγούσε στην αφύπνιση μιας επιδειξιμανίας που βρίσκεται μέσα μας σε κατάσταση νάρκης. Για μένα το «ακόμη ένας συγγραφέας;», όπως και το «ακόμη ένα ζωγράφος;» είναι άκυρο. Έγκυρο είναι το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας: «Τι το καινούργιο φέρνει;» Με άλλα λόγια, έχει κάτι να πει ή «κομίζει γλαύκα εις Αθήνας» (στην περίπτωσή μου κυριολεκτώ). Την Αθήνα τη γνώρισα σε ώριμη ηλικία και το πέρασμά μου ήταν σύντομο· είναι μια πόλη που δεν κατάφερα να αγαπήσω, άλλωστε ποτέ δεν συνδέθηκα με έναν τόπο, με έναν άνθρωπο, με μία ιδέα. Ζούμε σε ένα ρευστό σύμπαν και, σε ό,τι με αφορά, το μόνο σταθερό που υπάρχει στη ζωή μου είναι η σχέση μου με τις λέξεις. Τις αγαπώ σε όλες τους τις εκφάνσεις όπως κι αν είναι «βαμμένες», με λυρισμό, με ρομαντισμό, με ωμότητα, με ρεαλισμό… Ο έρωτάς μας είναι σαρκικός, αιμομικτικός και ανυπόφορος. Η καθημερινή τριβή μας καταλήγει σχεδόν πάντα σε μια «αναμορφωτική» διαδικασία μέσα από την οποία αναζητώ την ταυτότητα της μυθοπλασίας. Η ταυτότητα αυτή –τουλάχιστον στην περίπτωσή μου– οδηγεί στην ανανέωση της αφηγητικής μορφής που προτείνω στα γραπτά μου και που αντιλαμβάνομαι σαν κατάληξη προσπάθειας ακόμη κι αν δεχτούμε πως «όλα είναι υπόθεση ύφους». Αν κάτι έχω να προτείνω στα 40 Γράμματα Πένθους, αυτό είναι η αναμόρφωση πάνω στον κλασικό επιστολικό καμβά, όπως μου τον δίδαξε η γαλλική λογοτεχνία.  

Πείτε μας δυο λόγια για το νεότευκτο «συγγραφικό σας εργαστήρι».

Το εργαστήριό μου δεν είναι και τόσο νεότευκτο, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία που δεν υπάρχει λόγος να τη διηγηθώ τώρα. Η μέθοδός μου είναι καλειδοσκοπική – να θυμίσω πως τα καλειδοσκόπια αναμορφώνουν. Είχα αρχικά την ιδέα μιας ακολουθίας (με τη μαθηματική έννοια του όρου) αποδομήσεων / δομήσεων που έχει σκοπό να χτίσει μια καινούργια πραγματικότητα «εχθρική» απέναντι σε αυτό που τα λεξικά και η καθημερινή μας γλώσσα ορίζουν ως πραγματικότητα, και έτσι άρχισα να κερματίζω το υλικό μου. Ας υποθέσουμε, για να γίνω κατανοητή, ότι κρατώ στα χέρια μου, πριν πιάσω το μολύβι, ψήγματα εμπειρίας βιωμένης και μη· η μη βιωμένη –θεωρώ σίγουρο ότι υπάρχει αλλά και αν δεν υπάρχει θα την εφεύρω– είναι πολύ πιο στερεή σαν δομικό μυθοπλαστικό υλικό και μάλιστα απομακρύνει από τον κίνδυνο της στείρας αυτοαναφορικότητας που ελλοχεύει στην περίπτωση της επιστολικής γραφής. Τα ψήγματά μου τα ρίχνω στο καλειδοσκόπιο όπου με τις κινήσεις (καθόλου τυχαίες) δημιουργούνται αναρίθμητοι συνδυασμοί και σχήματα με τα οποία χτίζω σιγά σιγά τη μυθοπλασία μου. Να σας δώσω ένα παράδειγμα, η αφηγήτριά μου, αυτή που γράφει τις επιστολές στη γυναίκα που την εγκατέλειψε, αρνείται στο βάθος την καθημερινή της υπόσταση (εξηγούμαι: όχι την ανθρώπινη) και πρέπει οπωσδήποτε να βρει ένα μυθιστορηματικό alter ego για να μπορέσει να αρθρώσει τον δικό της λόγο, κι έτσι διαλέγει (διαλέγω) τον Ηλιογάβαλο του Αντονέν Αρτώ. Όλη μου η προσπάθεια στα 40 αυτά γράμματα είναι ένα αναμορφωτικό ταξίδι μέσα από τη λογοτεχνία.

Ξέρω πως μπορεί να φανεί παραληρηματικό, με μια πρώτη ματιά, αλλά αν διαβαστεί προσεκτικά θέλω να πιστεύω πως η λογική του δεν θα αφήσει αδιάφορο τον αναγνώστη. Άλλωστε κάτι τέτοιο δεν θα το ήθελα. Τους αυτοσχεδιασμούς –μια και με ρωτάτε– τους αποφεύγω συστηματικά. Ίσως αυτό να μου έχει μείνει από έναν πρώτο κύκλο θετικών σπουδών που στη συνέχεια εγκατέλειψα. Οι αυτοσχεδιασμοί δεν έχουν εγκυρότητα, σε έναν και μοναδικό έγκυρο αυτοσχεδιασμό θα μπορούσα να αναφερθώ στο Questa sera si recita a soggetto  (Απόψε αυτοσχεδιάζουμε) του Πιραντέλο γιατί εκεί περατώνεται με μεγάλη μαεστρία η ηθελημένη σύγχυση. Όσο για εκείνους που μου έδωσαν συμβουλές νομίζω πως δεν τους έκρυψα, ανιχνεύονται στις σελίδες μου: Αρτώ, Λόρκα, Κλωντέλ, Ντεσνός, Μπέκετ… πολλοί Έλληνες ποιητές και κυρίως ο Εγγονόπουλος με το «Περί Ύψους». Μην ξεχνάτε πως η αφηγήτρια θέλει εαυτόν πυροτεχνουργό: «Κι εσύ, αγαπημένη μου, διάλεξες αυτόν τον κόσμο γιατί ο δικός μου ήταν δύσκολος, πολύ δύσκολος, η ζωή της πυροτεχνουργού είναι αβάσταχτη, επικίνδυνη και ταπεινή. Τα χαλκούνια μου λάμπουν όσο διαρκεί ένα "σ’ αγαπώ" και μετά… σκοτάδι. Βλέπεις, δεν υπάρχει νόμος που να προστατεύει τους πυροτεχνουργούς, τους σκοτώνουν και δεν νοιάζεται κανείς, ο δολοφόνος κυκλοφορεί ελεύθερος, όπως εσύ». (Γράμμα XXXVI.)

Θα σας εξομολογηθώ μια μεγάλη κοινοτοπία που, όμως, με στοιχειώνει: η πραγματικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί παρά μονάχα με τη φαντασία, αυτήν «τη βασίλισσα του αληθινού», όπως την έλεγε ο Μπωντλαίρ, που με βοήθησε να μη χαθώ στις λέξεις πείθοντάς με πως: «Έχω περισσότερες αναμνήσεις απ’ ό,τι αν ήμουν χιλίων ετών» (Jai plus de souvenirs que si javais mille ans).

Θα σας εξομολογηθώ μια μεγάλη κοινοτοπία που, όμως, με στοιχειώνει: η πραγματικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί παρά μονάχα με τη φαντασία, αυτήν «τη βασίλισσα του αληθινού», όπως την έλεγε ο Μπωντλαίρ, που με βοήθησε να μη χαθώ στις λέξεις πείθοντάς με πως: «Έχω περισσότερες αναμνήσεις απ’ ό,τι αν ήμουν χιλίων ετών».

Έχουν επηρεάσει άλλες τέχνες ­–κινηματογράφος, εικαστικά, κόμικς, μουσική κ.ά.– τη συγγραφική δουλειά σας; Αν ναι, με ποιους τρόπους;

Νομίζω πως η επίδραση της ζωγραφικής είναι εμφανέστατη τόσο σε ό,τι αφορά τη μορφή όσο και την ουσία. Ολόκληρο το γράμμα XXI, για παράδειγμα, δεν είναι παρά μια περιγραφή της «Πορνοκράτιδος» του Φελισιέν Ροπς· επιχείρησα να αναβιώσω φραστικά τον παρακμιακό ρεαλισμό του, υπήρχε ανάγκη. Καταφεύγω πολύ συχνά στη ζωγραφική, τη χρησιμοποιώ «εργαστηριακά» όταν ψάχνω για την αισθητική του κειμένου, για «χρωματικές» αποδόσεις σε δεύτερο και τρίτο επίπεδο. Η ζωγραφική του Φράνσις Μπέικον, η ωμότητα της οποίας συμπορεύεται με εκείνη του Αρτώ, ο κινηματογράφος του Φασμπίντερ και του Παζολίνι (υπάρχουν αναφορές μέσα στο κείμενο) είναι οι πνιγμένες μου κραυγές. Σε ένα προηγούμενο μυθιστόρημά μου, το Mat à la Reine (Ματ με Βασίλισσα) που ελπίζω να κυκλοφορήσει σύντομα στη Γαλλία γιατί είναι γραμμένο στα γαλλικά –λέω προηγούμενο επειδή είναι γραμμένο πριν από τα 40 Γράμματα Πένθους– δούλεψα πάνω στη μουσική προσπαθώντας να φτάσω σε μια μετα-μπαρόκ γραφή. Αυτό που με ενδιαφέρει πρωτίστως είναι η δουλειά που κάνει κανείς με τη γλώσσα εξερευνώντα τα μυστικά της και εκμεταλλευόμενος τις απειράριθμες δυνατότητές της. Θυμάμαι τη συγκίνησή μου όταν, στη δεύτερη ανάγνωση, ακούω τη φωνή της αφηγήτριας στο γράμμα XVIII:  «Ούτε έπαιξα, ούτε έχα­σα, ούτε κατέβηκα σε καμιά αρένα, παλεύω χρόνια με τον Λόγο, αυτός είναι η θρησκεία μου, το ήθος μου, η παρηγοριά και το όπλο μου. Εν αρχή ην ο Λόγος και ο Λόγος αυ­τός δεν αλλοιώνεται». Συνειδητοποιώ καθώς περνούν τα χρόνια ότι ο Λόγος είναι η αρχή αλλά και το τέλος, είναι η κραυγή, «το πιο άμεσο σύμβολο της ανθρώπινης ύπαρξης» κατά τον Φράνσις Μπέικον. Τα 40 Γράμματα Πένθους είναι η δική μου προσωπική κραυγή. «Γράφοντας καταργεί κανείς όλες τις λογοκρισίες» λέει ο Ζαν Ζενέ.  

Ο δρόμος προς την έκδοση για τους νέους συγγραφείς συνήθως δεν είναι σπαρμένος με ροδοπέταλα. Ποια είναι η δική σας ιστορία;

Η δική μου ιστορία είναι απλούστατη. Όπως θα έχετε καταλάβει, δεν είμαι «πρωτάρα». Αυτό είναι το πρώτο μου βιβλίο γραμμένο στα ελληνικά. Ένα μεσημέρι, στο Παρίσι, στο καφενείο του βιβλιοπωλείου «Shakespeare & Company», με θέα την πολύ πρόσφατα τότε «καμένη εκκλησία» (Notre-Dame) πίναμε καφέ με την   υπεύθυνη του εκδοτικού προγραμματισμού του Εξάντα. Πολύ δειλά της μίλησα γι’ αυτό που ετοίμαζα. «Να μου το στείλεις, μην το αμελήσεις», μου λέει. Στις αρχές του Σεπτέμβρη το έστειλα και σε μια εβδομάδα έφτασε η απάντηση: «Το βγάζουμε». Την ευχαριστώ. 

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.


alt40 γράμματα πένθους
Επιστολική κομεντί
Μαριέλ Νικόδημος
Εξάντας 2019
Σελ. 232, τιμή εκδότη €12,00

 

alt

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Έγραφα τις νύχτες, σαν να έβλεπα ταινία»

«Έγραφα τις νύχτες, σαν να έβλεπα ταινία»

Ο Γεράσιμος Μπέκας ανήκει στους λίγους εκείνους συγγραφείς που έκαναν το πρώτο τους βήμα στο εξωτερικό και το βιβλίο τους «επιστρέφει» στην Ελλάδα εισαγόμενο. Κι αυτό δεν θα μπορούσε παρά να είναι εκδεικτικό της ιδιαίτερης δυναμικής του. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Επιδιώκω την εξέλιξη ακόμα κι αν απαιτεί την οπισθοβασία»

«Επιδιώκω την εξέλιξη ακόμα κι αν απαιτεί την οπισθοβασία»

Ομολογώ ότι το όνομα και τη δουλειά –πρώτη ποιητική συλλογή– του Θανάση Γαλανάκη «Τα καναρίνια» (εκδ. Σμίλη), τα έμαθα πολύ πρόσφατα μέσα από ένα διθυραμβικό κείμενο του Κώστα Κουτσουρέλη, που είχαμε τη χαρά να φιλοξενήσουμε στην Book Press. Ο Κουτσουρέλης δεν είναι από τους ποιητές/κριτικούς που ξοδεύουν αλόγιστα λ...

«Ο αναγνώστης νιώθει σαν να βλέπει ταινία»

«Ο αναγνώστης νιώθει σαν να βλέπει ταινία»

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης

Ο Νίκος Γονίδης μας συστήνεται με ένα ευσύνοπτο αστυνομικό μυθιστόρημα, με τον τίτλο «Δώδεκα χτύποι» (εκδ. Βακχικόν), που επενδύει πολλά στην ταχύτητα, στις εναλλαγέ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου με... προφυλάξεις

Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου με... προφυλάξεις

Λόγω της πανδημίας του COVID-19 και των σχετικών μέτρων που έχουν ληφθεί από την Πολιτεία, το Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, ως διοργανώτρια αρχή, έχει μεριμνήσει για την εφαρμογή ειδικών μέτρων στους χώρους των φετινών εκδηλώσεών του, ώστε να διασφαλιστεί η υγεία όλων όσοι θα παρευρεθούν σε αυτές (θεατές, καλλιτέ...

Το εμπόδιο

Το εμπόδιο

Οι καμπάνες της Κυριακής ηχούσαν ακόμα, όταν το λεωφορείο μπήκε στο σταθμό. Ο κόσμος τον προσπερνούσε αδιάφορα, συζητώντας ζωηρά και σέρνοντας βαλίτσες κατά μήκος των διαδρόμων, ενώ μερικά παιδιά έτρεχαν εδώ κι εκεί, τραβώντας ανυπόμονα τους γονείς τους από το χέρι.

Διήγημα της Ηρώς Κάπα

...
«Μεγάλο σινεμά, μικρές οθόνες» από το Ίδρυμα Ωνάση

«Μεγάλο σινεμά, μικρές οθόνες» από το Ίδρυμα Ωνάση

Οι υπότροφοι του Ιδρύματος Ωνάση μάς πάνε κινηματογράφο. Από τα φεστιβάλ του κόσμου, στις οθόνες μας. Από τις 9 έως τις 15 Ιουλίου. 

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης

Το πρόγραμμα Μεγάλο Σινεμά Μικρές Οθόνες συνεχίζει τις ψ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...
Katherine Anne Porter: «Το πλοίο των τρελών»

Katherine Anne Porter: «Το πλοίο των τρελών»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Katharine Anne Porter «Το πλοίο των τρελών» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), που κυκλοφορεί στις 3 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σχεδόν όλοι όσοι βρίσκ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΦΑΚΕΛΟΙ