dorina360

Στον Κώστα Κατσουλάρη

Η Ντορίνα Παπαλιού είχε ήδη συγγράψει τέσσερα βιβλία για παιδιά και μια μελέτη για τον Καραγκιόζη όταν εισήλθε για πρώτη φορά, το 2007, με το μυθιστόρημα Γκάτερ, στη λογοτεχνία για ενηλίκους, προκαλώντας θετικές εντυπώσεις. Έξι χρόνια μετά, κι αφού έχει μεσολαβήσει ένα ακόμη βιβλίο για παιδιά, επιστρέφει με το ογκώδες και ιδιαίτερα φιλόδοξο μυθιστόρημα Το απαραίτητο φως, επιχειρώντας μια αναψηλάφηση των χρόνων της Κατοχής.

Η άκρη του νήματος που θα ενώσει το χθες με το σήμερα είναι ένας πίνακας που κλάπηκε στα χρόνια εκείνα (ενδεχομένως από τους Ναζί) και ο οποίος γίνεται όλο και πιο σημαντικός ώστε να καταφέρει η ηρωίδα, ανθρωπολόγος με σπουδές στο εξωτερικό, να ανακαλύψει τα χαμένα κομμάτια του προσωπιικού της καθώς και του συλλογικού παζλ. Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε δυο μεγάλες ροές αφήγησης, μια στο παρόν, με τη Λουίζα Λασκαράτου να ερευνά σε αρχεία και μαρτυρίες για τις συνθήκες του θανάτου της μητέρας του πατέρα της, της συνονόματης ζωγράφου Λουίζ Λασκαράτου, και μια στο παρελθόν, μέσα από το βλέμμα της ίδιας της ζωγράφου. 

Θα ξεκινήσω από το πλέον προφανές: Μυθιστόρημα 630 πυκνών σελίδων. Γιατί τόσο μεγάλο βιβλίο; Δεν φοβηθήκατε ότι βάζετε ένα επιπλέον εμπόδιο ανάμεσα σε μια σχετικά νέα συγγραφέα και ένα κοινό που θέλγεται κυρίως από πιο ανάλαφρα αναγνώσματα;

Το μέγεθος ενός βιβλίου δεν έχει να κάνει με το αν η συγγραφέας είναι νέα ή παλιά, αλλά με το ύφος και το θέμα του. Το Απαραίτητο Φως υπηρετεί ένα είδος λογοτεχνίας που θέλει να στήνει ένα ζωντανό κόσμο, και να αφήνει τους ήρωες, και τους αναγνώστες, να ζουν μέσα σε αυτόν. Σε μια τέτοια περιπέτεια, το μέγεθος μπορεί να είναι προτέρημα, και όχι εμπόδιο. Όσο αγαπάς τον κόσμο ενός βιβλίου, και ταυτίζεσαι με αυτόν, τόσο περισσότερο τον θέλεις.

Καταπιάνεστε, όπως πολλοί συγγραφείς εσχάτως, με τη σκοτεινή περίοδο της Κατοχής, με όλες τις πολιτικές προεκτάσεις που συνεπάγεται. Γιατί να μην διαβάσουμε τους ιστορικούς, ώστε να ενημερωθούμε για την περίοδο αυτή από τους πλέον αρμόδιους; Τι μας δίνει ένα μυθιστόρημα –ας κάνουμε την παραδοχή: ένα καλό μυθιστόρημα– που δεν μπορεί να μας δώσει μια καλή ιστορική μελέτη; 

Θα αναφερθώ στην απάντηση που δίνει στο ερώτημα ο Αριστοτέλης, ότι η ποίηση, όρος που περιλάμβανε στην εποχή του και τις έντεχνες αφηγήσεις, πηγαίνει πιο βαθειά από την Ιστορία, κι αυτό γιατί εξετάζει τα γενικότερα θέματα, τα "καθόλου" και όχι τις συγκεκριμένες συνθήκες. Στις μέρες μας θα έλεγα απλώς ότι το μυθιστόρημα και η Ιστορία κάνουν άλλη δουλειά. Η Ιστορία θέλει να μας δείξει τι έγινε, και να μας κάνει να καταλάβουμε τις αιτίες. Ένα μυθιστόρημα, αντίθετα, αντιμετωπίζει μια ιστορική εποχή ως αφηγηματική ευκαιρία, μια ευκαιρία που εμπλέκει τους ήρωες σε καταστάσεις ενδιαφέρουσες και σε αντιδράσεις συχνά έντονες. Αλλά, τελικά, το μυθιστόρημα μιλάει για τους ανθρώπους. Η εποχή είναι ένα ψυχικό και κοινωνικό σκηνικό. Έτσι κι αλλιώς, πάντως, ένας συγγραφέας δεν επιλέγει μια εποχή με αφηρημένους κανόνες, αλλά γιατί τον θέλγει η ανθρώπινη ατμόσφαιρά της, πράγμα που εμένα μου συνέβη με την περίοδο στην οποία κινούνται οι ήρωές μου. 

Με ποιο τρόπο, ποια μέθοδο, ερευνήσατε για γεγονότα και καταστάσεις εκείνης της εποχής; Χωρίς να υποστηρίζω ότι πρέπει οπωσδήποτε να γράφει κανείς για πράγματα που έχει «βιώσει», πώς όμως γράφει κανείς για πράγματα που δεν έχει βιώσει – είναι μια προβληματική που με απασχολεί, αν θέλετε, κι ως συγγραφέα. Εσείς πώς το αντιμετωπίσατε αυτό το πρόβλημα στην προσέγγιση της βασικής σας ηρωίδας του παρελθόντος;

Kαταρχάς, είναι μια εποχή για την οποία διαβάζω από πολλά χρόνια, από τότε που σπούδαζα Ιστορία στο πανεπιστήμιο, πριν υπάρξει καν η πρόθεση να γράψω το συγκεκριμένο βιβλίο. Έπειτα, όταν άρχισε να διαμορφώνεται ο μύθος του στο νου μου, διάβασα και πολύ πιο ειδικά πράγματα, και για στοιχεία αλλά και για να καταλάβω την κοινωνική και την ψυχολογική ατμόσφαιρα της εποχής. Επίσης, έχω την τύχη να ξέρω, και να έχω κουβεντιάσει, με ανθρώπους που έζησαν εκείνα τα χρόνια, με βιώματα παρόμοια με των ηρώων μου, αλλά και αρκετούς ιστορικούς μελετητές της περιόδου, που έχουν ερευνήσει κάποιες από τις καταστάσεις που περιγράφω. Από εκεί και πέρα, ο τρόπος που γράφει ένας συγγραφέας για μια εποχή που δεν την έχει ζήσει ­–πράγμα πολύ συνηθισμένο βέβαια– είναι με την κοινή ανθρώπινη εμπειρία, με τη δυνατότητα που έχουμε, ως άνθρωποι, να καταλαβαίνουμε και να ταυτιζόμαστε με άλλους ανθρώπους, έστω κι αν ανήκουν σε άλλους καιρούς. Ένα μυθιστόρημα άλλωστε δεν είναι ανθρωπολογική ή ιστορική μελέτη. Ο σκοπός του δηλαδή δεν είναι να αναδείξει τη διαφορετικότητα μιας άλλης εποχής, αλλά την ανθρώπινη ιστορία που κινείται μέσα σε αυτήν. Ταυτίζεσαι με τους ήρωες βάσει των κοινών ανθρώπινων βιωμάτων, των δικών τους και των δικών σου. Αυτά είναι το κλειδί που τους ξεκλειδώνει, για τον συγγραφέα και τον αναγνώστη. Ο έρωτας, ο φθόνος, η αγάπη της δημιουργίας, η αγωνία του θανάτου, υπάρχουν σε κάθε εποχή.

Σε συσχετισμό με την παραπάνω ερώτηση: τίθεται το θέμα της «ιδεολογικής ανάγνωσης» της Ιστορίας. Υπάρχει και στο βιβλίο σας –χωρίς να θέλω να την χαρακτηρίσω– μια συγκεκριμένη ανάγνωση των πεπραγμένων των οργανώσεων, των κομμάτων και άλλων παραγόντων εκείνης της εποχής. Πώς αντιλαμβάνεστε το βάρος και την ευθύνη μιας τέτοιας «φόρτισης», ως συγγραφέας; Σας απασχόλησε αυτό το θέμα, ή απλώς αφήσατε τα πιστεύω σας να σας καθοδηγήσουν;

Δεν υπάρχει καμία ανάγνωση καμίας ιστορίας, αληθινής ή φανταστικής, τωρινής ή παλιάς, που δεν ξεκινάει σε κάποιο βαθμό και από την τοποθέτηση, πέστε τη αν θέλετε την προκατάληψη, του αφηγητή. Αυτό συμβαίνει με εσάς, με εμένα, και με κάθε συγγραφέα. Στο Απαραίτητο Φως εγώ δεν επιχειρώ μια ιδεολογική ανάγνωση της ιστορίας, με τον όρο που συνήθως δίνεται σε αυτή την έννοια. Προσπαθώ όμως να πω την ιστορία μου μέσα από τους χαρακτήρες της, αναπαριστώντας τις πολλαπλές οπτικές που ορίζουν οι δικές τους ματιές, που μπορεί να είναι και ιδεολογικές. Στο βιβλίο μου άρα δεν υπάρχει απλώς μια συγκεκριμένη ιδεολογική ανάγνωση, υπάρχουν πολλές: αυτές των χαρακτήρων μου. Όταν ο ήρωάς σου είναι σίριαλ κίλερ, δεν σημαίνει ότι μπαίνοντας στο νου του δικαιολογείς τις πράξεις του, ή επιχειρηματολογείς υπέρ των κατά συρροήν δολοφονιών. Παρ' όλα αυτά, για να τον καταλάβεις πρέπει να προσπαθήσεις να αναπαραστήσεις τις ιδέες του, το πώς σκέφτεται. Ταυτόχρονα, όμως, μπορεί να υπάρχει και η ματιά του αστυνόμου, του διώκτη του, ή και των θυμάτων του, που είναι διαμετρικά αντίθετες. Αυτή η δραματικότητα της σύγκρουσης των απόψεων είναι που δίνει το ενδιαφέρον μιας ιστορίας, για μένα. Μου αρέσει στη λογοτεχνία που διαβάζω, και θέλω να την ακολουθήσω σε αυτή που γράφω.

Όλο το βιβλίο είναι γραμμένο σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, που έχει την τάση να μεταπηδά από τη μια οπτική γωνία στην άλλη. Για παράδειγμα, μέσα στο ίδιο κεφάλαιο, ο αναγνώστης παρακολουθεί πότε τις σκέψεις της ηρωίδας και πότε τις σκέψεις του Πέτρου, του έτερου ήρωα στο αφηγηματικό παρόν. Ορισμένοι κριτικοί θεωρούν ότι αυτού του είδους η «διαφάνεια» προσιδιάζει σε πιο ελαφρά αναγνώσματα, γιατί κάνει πιο εύκολη τη «δουλειά» του αναγνώστη. Είναι κάτι που σας απασχόλησε; Με βάση ποια κριτήρια, αν υπήρχαν, πήρατε τις αποφάσεις σας ως συγγραφέας;

Ενδιαφέρον ερώτημα. Ίσως οι συγκεκριμένοι κριτικοί που αναφέρετε να πιστεύουν ότι ο αναγνώστης πρέπει να δυσκολεύεται και να βρίσκουν ελαφρύ ανάγνωσμα αυτό που δεν ζορίζει τον αναγνώστη. Ελάχιστους αναγνώστες θα βρείτε όμως, έστω και τους πιο επαρκείς και φανατικούς, που να αποζητούν στα διαβάσματά τους επί τούτου τη δυσκολία. Οι περισσότεροι αποζητούν την ταύτιση, τη βύθιση, την πειστική ανάπλαση ενός άλλου κόσμου. Στο Απαραίτητο Φως κινούμαι ανάμεσα σε δυο ύφη: στη μια εποχή που αφηγείται, παρακολουθώ τα γεγονότα αποκλειστικά μέσα από μια ηρωίδα. Αντίθετα, στην άλλη εποχή, ακολουθώ τη συχνά αποκαλούμενη τεχνική του "παντογνώστη αφηγητή" (που έχει και αυτή τις παραλλαγές και τις διαβαθμίσεις της), δηλαδή αυτή που μπαινοβγαίνει στις συνειδήσεις διαφόρων χαρακτήρων. Η τεχνική αυτή χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο ποσοστό των μυθιστορημάτων που έχουν γραφτεί σε όλες τις παραδόσεις – των καλών αλλά και των κακών, των αριστουργημάτων, των μετριοτήτων και των ανοσιουργημάτων. Και σίγουρα υπάρχουν κριτικοί, και πολύ μεγάλοι κριτικοί, όπως για παράδειγμα ο George Steiner ή ο Wayne Booth, που έχουν εκφραστεί με το μεγαλύτερο θαυμασμό για μυθιστορήματα γραμμένα από τη σκοπιά του "παντογνώστη αφηγητή". Δεν είναι εκεί το θέμα. Για μένα δεν είναι το ύφος που καθιστά ένα βιβλίο περισσότερο ή λιγότερο αξιόλογο, όσο το πώς το χειρίζεσαι. Το ύφος είναι μια στρατηγική επιλογή του συγγραφέα, όπως είναι και το αν θέλει να δυσκολέψει ή όχι τον αναγνώστη. Εγώ δεν πιστεύω ότι η δυσκολία είναι αναγκαστικό χαρακτηριστικό της λογοτεχνίας και δεν θέλω να δυσκολέψω κανέναν. Το πόσο καλά ή κακά γράφεις, από εκεί και πέρα, είναι δικό σου θέμα, του κάθε συγγραφέα, και δική σου ευθύνη, δεν μπορεί να το χρεώσεις σε αφηρημένα σχήματα.

 

phos-papaliouΤο απαραίτητο φως
Ντορίνα Παπαλιού
Ίκαρος 2013
Σελ. 632, τιμή: €

politeia-link

 

 

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΝΤΟΡΙΝΑΣ ΠΑΠΑΛΙΟΥ

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Άρτεμις Σκουμπουρδή: «Στην Αθήνα δοξάζεται η διαχρονία»

Άρτεμις Σκουμπουρδή: «Στην Αθήνα δοξάζεται η διαχρονία»

Συνέντευξη με την αθηναιογράφο Άρτεμη Σκουμπουρδή με αφορμή τα βιβλία της «Μοναστηράκι - Πλάκα: Οι γειτονιές των θεών» και «Ψυρρή: η γειτονιά των ηρώων – Οι Αθηναίοι στην εξέγερση του ΄21» (εκδ. Πατάκη).

Της Μαρίας Καλιόρη

Μια συνομιλία με την –ιστορικ...

5 λεπτά με τον Ντίνο Οικονόμου

5 λεπτά με τον Ντίνο Οικονόμου

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Ντίνος Οικονόμου, με αφορμή το μυθιστόρημα «Τα στειρωμένα νερά», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας;

...
5 λεπτά με την Τασούλα Τσιλιμένη

5 λεπτά με την Τασούλα Τσιλιμένη

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, η Τασούλα Τσιλιμένη, με αφορμή τον τόμο «Παραβατικότητα στο παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο – Στερεότυπα, ανατροπές και προτάσεις για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των αναγνωστών», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ροπή.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Για τη μυθιστορηματική βιογραφία του Jack Fairweather «Ο εθελοντής – Η αληθινή ιστορία του ήρωα της αντίστασης που διείσδυσε στο Άουσβιτς» (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, ο ήρωας του βιβλίου Βιτόλντ Πιλέτσκι σε μια φωτογραφία ντοκουμέντο από το 1941, κατά την εισαγωγή του στο στρα...

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Για το τελευταίο βιβλίο της Κατερίνας Ζαρόκωστα, η οποία έφυγε χθες από τη ζωή στα εβδομήντα της χρόνια, τη συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη).

Της Έλενας Χουζούρη

Τρία χρόνια μετά το μυθιστόρημά της Οι αδελφές Ραζή ...

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Έφυγε από τη ζωή η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα στα εβδομήντα της χρόνια. Τελευταίο της βιβλίο, που εκδόθηκε λίγο καιρό πριν, ήταν η συλλογή με αυτοβιογραφικά διηγήματα «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη)

Σπούδασε Γαλλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Κοινων...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020. Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ