Αργύρης Καστανιώτης: «Έχει συμβεί να απορρίψουμε κείμενα που έγιναν εμπορικές επιτυχίες όταν κυκλοφόρησαν αλλά σήμερα έχουν ξεχαστεί»

Ξεκινήσαμε αυτή τη σειρά των συνεντεύξεων με εκδότες, το φθινόπωρο του 2011 με πρώτο μας φιλοξενούμενο, τον Θανάση Καστανιώτη. Τα 12 χρόνια που μεσολάβησαν άλλαξαν σχεδόν τα πάντα, και σε όσα μας αφορούν, άλλαξε ο τρόπος που επικοινωνούμε, που ενημερωνόμαστε, που εργαζόμαστε, που διαβάζουμε. Σ’ αυτά τα χρόνια αναλάβατε το τιμόνι των Εκδόσεων Καστανιώτη. Ποια ήταν η δυσκολότερη και ποια η καλύτερη στιγμή για εσάς αυτά τα 12 χρόνια;

Από τότε μέχρι σήμερα βιώσαμε ως χώρα μια οικονομική κρίση, μια πανδημία και μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση που προέκυψε από ένα πόλεμο στη «γειτονιά» μας. Μέσα σε αυτές συνθήκες προσπαθήσαμε να προσαρμοστούμε και να οργανώσουμε τη ζωή μας, ο καθένας όπως μπορούσε. Εγώ, για παράδειγμα, έγινα γονιός και, μάλιστα, πριν από λίγες μέρες γιόρτασα την πρώτη μου δεκαετία ως πατέρας. Η δεκαετία αυτή άλλαξε όλη την κοσμοθεωρία που είχα μέχρι πρότινος, καθώς άρχισα να βλέπω και σκέφτομαι τα πάντα μέσα και από ένα γονεϊκό φίλτρο. Έτσι, αν πρέπει να θυμηθώ τη δυσκολότερη στιγμή μου από αυτή την περίοδο, θα επιστρέψω στο 2016, όταν μετά από μια επέμβαση ρουτίνας βρέθηκα στην εντατική, όπου ανησυχούσα και αγωνιούσα αποκλειστικά για την οικογένειά μου.

Εκτός από την έλευση των παιδιών μου, έζησα και στη δουλειά μου κάποιες ξεχωριστές στιγμές. Αν πρέπει να διαλέξω μία, αυτή θα ήταν η μεγάλη γιορτή της επετείου των πενήντα χρόνων των Εκδόσεων Καστανιώτη, το 2018 στο Μουσείο Μπενάκη, όπου μας δόθηκε η ευκαιρία να τιμήσουμε τους συγγραφείς που δημιούργησαν το αποτύπωμα των εκδόσεών μας και να παρουσιάσουμε μια συλλεκτική σειρά με πενήντα βιβλία-ορόσημα της ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας. Όλα τα εξώφυλλα της σειράς εκείνης ήταν έργα Ελλήνων φωτογράφων εμπνευσμένα από τα βιβλία. Οι φωτογραφίες των εξωφύλλων παρουσιάστηκαν τότε σε μια διαδραστική έκθεση, όπου ο επισκέπτης μέσω της επαφής με τα βιβλία ανακάλυπτε τον δημιουργό της κάθε φωτογραφίας.

Η δεκαετία αυτή άλλαξε όλη την κοσμοθεωρία που είχα μέχρι πρότινος, καθώς άρχισα να βλέπω και σκέφτομαι τα πάντα μέσα και από ένα γονεϊκό φίλτρο.

Ένα από τα επιτεύγματα των Εκδόσεων Καστανιώτη, μέσα στα χρόνια, είναι η ισορροπία στα είδη των βιβλίων που θα συναντήσουμε στον κατάλογό σας. Κλασική λογοτεχνία, σύγχρονες φωνές απ’ όλον τον κόσμο, βραβευμένα βιβλία με Νόμπελ, μπεστ σέλερ λογοτεχνίας αλλά και non fiction, φιλοσοφία, λευκώματα, παιδικά βιβλία. Ποιος είναι ο κοινός τόπος όπου συναντώνται όλα σας τα βιβλία; Υπάρχει κάποιο νήμα, κάποια φιλοσοφία που «παραλάβατε» από τον πατέρα σας και συνεχίζετε εσείς;

Όσα αναφέρετε παραπάνω είναι αυτά που χαρακτηρίζουν έναν Εκδότη. Τα κείμενα που θα προτείνει στο αναγνωστικό κοινό, οι συνεργάτες που θα επιλέξει για να τα επιμεληθούν και ο τρόπος που θα τα παρουσιάσει διαμορφώνουν και την ταυτότητά του. Και αυτά είναι που κάνουν έναν Εκδότη να διαφέρει από έναν παραγωγό βιβλίων.

Πριν από 12 χρόνια, το e-book έκανε τα πρώτα του δειλά βήματα και στην Ελλάδα, και μάλιστα ήσασταν από τους πρώτους εκδότες που το στήριξαν, φροντίζοντας να εκδίδονται σε e-book όλες οι νέες σας εκδόσεις αλλά και μέρος του παλαιότερου καταλόγου σας. Σήμερα, ποια είναι η θέση των e-books, αν συνυπολογίσουμε τα audio-books και τα podcasts; Πιστεύετε ότι έχει χαθεί το ενδιαφέρον των βιβλιόφιλων για την ανάγνωση μέσω ενός tablet ή κάποιας ανάλογης συσκευής;

Για την ακρίβεια, ήμασταν οι πρώτοι που τοποθετήσαμε τις συσκευές ανάγνωσης στα βιβλιοπωλεία. Η συσκευή ανάγνωσης, ο «ψηφιακός αναγνώστης» (ελληνική μετάφραση του e-reader) με την οθόνη που προσομοιάζει στο τυπωμένο χαρτί, είναι το τεχνούργημα που άνοιξε αυτή την αγορά παγκοσμίως. Στην Ελλάδα τα e-books δεν έχουν βρει τη θέση που τους αναλογεί στην αγορά. Έχω την αίσθηση, όμως, πως οι νέες οικονομικές συνθήκες παγκοσμίως θα αναγκάσουν τον κλάδο να επικεντρωθεί και σε αυτό το μέσο. Το ενδιαφέρον των αναγνωστών που επιθυμούν να έχουν πρόσβαση στην ψηφιακή έκδοση παραμένει αμείωτο.

Στην Ελλάδα τα e-books δεν έχουν βρει τη θέση που τους αναλογεί στην αγορά. [...] Το ενδιαφέρον των αναγνωστών που επιθυμούν να έχουν πρόσβαση στην ψηφιακή έκδοση παραμένει αμείωτο.

Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και των συσκευών που θα χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία ΑΙ, θα μπορούσε να επηρεάσει με κάποιον τρόπο την παραδοσιακή σχέση αναγνώστη-βιβλίου;

Παραδοσιακά το βιβλίο υπήρξε ο συνδετικός κρίκος για την σχέση αναγνώστη και δημιουργού. Πριν από την έλευση της τυπογραφίας αυτή η σχέση ήταν προφορική. Το βιβλίο έδωσε τη δυνατότητα στον πομπό να παραδώσει το «μήνυμα» στον δέκτη ασύγχρονα και παράλληλα αυτό το μήνυμα να «εντυπωθεί» ώστε να μπορεί να ανατρέχει ο ίδιος αλλά και άλλοι αναγνώστες. Η τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται σε ό,τι έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος μέχρι σήμερα, ώστε να προσεγγίζει με μαθηματικό τρόπο αυτό που της ζητείται. Πριν τοποθετηθώ, ας δούμε πώς απαντάει το Chat GPT στην ίδια ερώτηση:

“Σίγουρα, η τεχνητή νοημοσύνη και οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούν AI έχουν ήδη αρχίσει να επηρεάζουν τη σχέση αναγνώστη-βιβλίου, και αυτό είναι κάτι που αναμένεται να συνεχιστεί και να εξελιχθεί στο μέλλον.

Καταρχάς, η τεχνητή νοημοσύνη έχει δημιουργήσει νέους τρόπους ανάγνωσης και πρόσβασης σε βιβλία. Από την αυτοματοποιημένη σύσταση βιβλίων με βάση τα προηγούμενα αναγνωστικά ενδιαφέροντα του χρήστη, μέχρι τη χρήση AI για τη δημιουργία αυτόματων περιλήψεων ή αναλύσεων βιβλίων.

Στη συνέχεια, υπάρχει η πτυχή της δημιουργίας περιεχομένου. Οι AI τώρα μπορούν να γράψουν κείμενα, άρθρα και ακόμα και ολόκληρα βιβλία. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την αγορά των βιβλίων και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ανάγνωση και την παραγωγή λογοτεχνίας.

Επίσης, με τη χρήση AI, μπορούμε να δημιουργήσουμε πιο εξατομικευμένες και διαδραστικές εμπειρίες ανάγνωσης. Από την προσαρμογή της ιστορίας βάσει των προτιμήσεων του αναγνώστη, μέχρι την ενσωμάτωση εικονικής ή επαυξημένης πραγματικότητας για να κάνουμε την εμπειρία ανάγνωσης πιο εμπλουτισμένη και απολαυστική.

Ωστόσο, παρά τις σημαντικές αυτές εξελίξεις, είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι το παραδοσιακό βιβλίο διατηρεί την ιδιαίτερη θέση του στην καρδιά πολλών αναγνωστών. Η φυσική αίσθηση ενός βιβλίου, η μυρωδιά των σελίδων, το αίσθημα της προόδου καθώς γυρίζουμε τις σελίδες – αυτά είναι στοιχεία που δεν μπορούν να αντικατασταθούν από την τεχνολογία”.

Θα μπορούσα να βασιστώ στην απάντηση του Chat GPT, να την επιμεληθώ και να την περάσω ως δική μου, αλλά δεν θα ήταν η αλήθεια από πολλές απόψεις. Είναι αλήθεια πάντως πως η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράψει ένα απλό «ρομάντζο» χωρίς να αντιληφθεί ο αναγνώστης ότι πρόκειται περί αυτοματοποιημένου κατασκευάσματος, αφού αυτού του είδους τα κείμενα φημίζονται για την κοινή δομή και πλοκή. Αλλά πριν γραφτούν βιβλία που έχουν χαρακτηριστεί ριζοσπαστικά για την λογοτεχνία, όπως το Τούνελ του Γουίλιαμ Γκας, ήταν δύσκολο ακόμα και για έναν άνθρωπο να συλλάβει απόλυτα με την πρώτη ανάγνωση αυτό που πήρε στον Γκας είκοσι έξι χρόνια για να γράψει, γι’ αυτό θεωρώ δύσκολο με την τεχνολογία που έχουμε στην διάθεσή μας σήμερα να παραχθεί αυτόματα από το μηδέν ένα κείμενο εφάμιλλο του Τούνελ. Μπορείτε να με ρωτήσετε ξανά όταν εξαπλωθούν οι κβαντικοί υπολογιστές που, από λειτουργικής άποψης, πλησιάζουν ένα βήμα ακόμα στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια ανοδική τάση όλων των παραμέτρων στον χώρο του βιβλίου. Περισσότερες νέες εκδόσεις, περισσότεροι συγγραφείς, περισσότεροι μικροί εκδοτικοί οίκοι. Αισθανθήκατε ποτέ απειλή ή αβεβαιότητα από την τροπή που παίρνουν τα γεγονότα, για το μέλλον των εκδόσεων; Κάνατε κάποιες διορθωτικές κινήσεις; Προσαρμόσατε τον αριθμό ή το είδος των εκδόσεων προς δημοφιλείς θεματολογίες; [οικονομία, κοινωνία, αρχαίος ελληνικός πολιτισμός: στα χρόνια της κρίσης, ιστορία, λογοτεχνία, αυτοβοήθεια, ψυχολογία, εκλαϊκευμένη ιατρική: στα χρόνια της πανδημίας].

Το βιβλίο παγκοσμίως παραμένει σε μέγεθος η μεγαλύτερη βιομηχανία από αυτές που συγκαταλέγονται στα «θεάματα». Ακόμα και οι περισσότερες τηλεοπτικές και κινηματογραφικές επιτυχίες βασίζονται σε κάποιο βιβλίο. Έχει ιδιαίτερη σημασία το ότι την περίοδο της πανδημίας ο κόσμος στράφηκε στα κλασικά κείμενα για να μπορέσει να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στη νέα πραγματικότητα. Τη λίστα ενός εκδότη διαχρονικά την διαμορφώνει και η επικαιρότητα αφού πάντα ο εκδότης αναζητά τα κείμενα που καταπιάνονται με τα σύγχρονα οικουμενικά προβλήματα του ανθρώπου. Η καλή λογοτεχνία είναι αυτή που έχει πολλαπλά στρώματα και συνδυάζει τις θεματολογίες που αναφέρετε και γι' αυτό και παραμένουμε πιστοί στο είδος εκδίδοντας τους σημαντικότερους δημιουργούς απ’ όλο τον κόσμο.

Έχει ιδιαίτερη σημασία το ότι την περίοδο της πανδημίας ο κόσμος στράφηκε στα κλασικά κείμενα για να μπορέσει να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στη νέα πραγματικότητα.

Η προηγούμενη γενιά των εκδοτών φημιζόταν, εκτός των άλλων, και για τις προσωπικές σχέσεις που ανέπτυσσαν με τους συγγραφείς τους, για πολλούς από τους οποίους ο εκδοτικός οίκος ήταν σαν ένα δεύτερο σπίτι τους και στο γραφείο του εκδότη έβρισκαν ένα γονεϊκό πρότυπο [πατέρας, αδελφός, φίλος καρδιάς]. Ποια είναι η σχέση η δική σας με τους συγγραφείς σας, παλαιότερους αλλά και νέους;

Είμαι κι εγώ μαζί με τον πατέρα μου ο εκδότης τους, γιατί και οι συγγραφείς με αγκάλιασαν ως εκδότη τους.

Σε εκδοτικούς οίκους όπως ο Καστανιώτης, με κατάλογο τεράστιο και πολυσυλλεκτικό όπως σημείωσα και πιο πάνω, βασικός πυλώνας και στοιχείο ταυτότητας είναι η ελληνική λογοτεχνία. Διαβάζετε χειρόγραφα συγγραφέων, αναζητάτε νέες φωνές; Ποια είναι εκείνα τα στοιχεία, που θα πρέπει να διαθέτει ένα χειρόγραφο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα, ώστε να το εκδώσετε;

Παραλαμβάνουμε περί τα δύο χιλιάδες χειρόγραφα ετησίως και τα μελετάμε προσεχτικά, αναζητώντας κείμενα με τα χαρακτηριστικά που αναφέραμε και παραπάνω. Δεν είναι τυχαίο πως κατά γενική ομολογία μια μεγάλη μερίδα σύγχρονων Ελλήνων λογοτεχνών ξεκίνησαν ή γνωρίστηκαν ουσιαστικά με το κοινό τους με τη φροντίδα μας. Η Ιωάννα Μπουραζοπούλου, ο Νίκος Α. Μάντης και ο Νίκος Χρυσός, πολυβραβευμένοι πλέον αλλά και μεταφρασμένοι στο εξωτερικό σύγχρονοι Έλληνες λογοτέχνες, είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα. 

Έχει συμβεί να απορρίψετε χειρόγραφο καταξιωμένου συγγραφέα;

Έχει συμβεί να απορρίψουμε κείμενα που έγιναν εμπορικές επιτυχίες όταν κυκλοφόρησαν αλλά σήμερα έχουν ξεχαστεί από το αναγνωστικό κοινό.

Παρακολουθείτε τις εκδόσεις συναδέλφων σας; Έχετε «ζηλέψει» κάποιο βιβλίο [είτε για την τυποτεχνική του αρτιότητα, είτε γιατί «πρόλαβαν» και πήραν τα δικαιώματα];

Αντικειμενικά, ένας εκδότης δεν προλαβαίνει να έχει άποψη για το σύνολο της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ευτυχώς για εμάς υπάρχουν και άλλοι εκδότες στη χώρα, τους οποίους προσωπικά θεωρώ και αποκαλώ συναγωνιστές. 

Τα χρόνια που βρίσκεστε στο τιμόνι των εκδόσεων έχετε δώσει το στίγμα σας: ποια πιστεύετε ότι είναι εκείνα τα στοιχεία που το διαφοροποιούν;

Έχω την τύχη να βρίσκεται κοντά μου ο πατέρας μου, ο οποίος προσέχει, όπως νομίζω ότι κάνουμε όλοι οι καλοί πατεράδες, να μην επαναλάβω τα λάθη του. Παράλληλα έχοντας μεγαλώσει και σε μια άλλη εποχή, είχα πρόσβαση και άποψη για την τεχνολογία από μικρό παιδί. Δεδομένου δε ότι η τεχνολογία είναι το μόνο που άλλαξε στον κλάδο μας ριζικά τα τελευταία χρόνια, είχα σε πολλά θέματα τον πρώτο λόγο. Για παράδειγμα, το πρώτο βιβλίο που σελιδοποιήσαμε ως εκδοτικός οίκος «in-house» ήταν το 1995 Με χαρτί και με ψαλίδι του Θανάση Γεωργάρα, το οποίο σελιδοποίησα στον προσωπικό υπολογιστή μου. Αυτό ήταν και το έναυσμα για να δημιουργηθεί το δικό μας οργανωμένο ατελιέ.

Κάτι ακόμα που έχει για εμένα μεγάλη αξία είναι ότι μέσω των κοινωνικών δικτύων υπάρχει πλέον και η δυνατότητα για την άμεση καθημερινή επαφή μας με τους αναγνώστες. 

Πώς βλέπετε τις Εκδόσεις Καστανιώτη σε 10 χρόνια; Τι θα θέλατε να έχετε επιτύχει και τι να έχετε αποφύγει;

Πάντα στις Εκδόσεις Καστανιώτη είμαστε ανοικτοί σε συνέργειες με άλλους συναγωνιστές μας στον χώρο του βιβλίου, διότι βλέπουμε πώς λειτουργούν τα αντίστοιχα σχήματα του εξωτερικού και πιστεύουμε ότι έτσι θα επωφεληθούν πρωτίστως οι άνθρωποι για τους οποίους υπάρχουμε, οι συγγραφείς και οι αναγνώστες. Κι αυτό γιατί ένα συνεργατικό σχήμα μπορεί να πετύχει μια οικονομία κλίμακας, μέσω της οποίας τα βιβλία θα καταστούν ακόμα πιο προσιτά. Κάθε τέτοια συνεργασία βέβαια πρέπει να ξεκινά από ένα κοινό όραμα. Θα θέλαμε να αποφύγουμε συνεργασίες που τις επιβάλλουν οι συνθήκες, γιατί τότε το όλο εγχείρημα θα ξεκινά από λάθος βάση.

^＊ Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.