Έλενα Μπολονάση: «Τα παραμύθια είναι οι πρώτες ιστορίες μέσα από τις οποίες ερχόμαστε σε επαφή με το κακό»

Από τον τίτλο και μόνο του μυθιστορήματος της Έλενας Μπολονάση, Μια φορά κι ένας φόνος, ο αναγνώστης συμπεραίνει πως πρόκειται να διαβάσει ένα μυθιστόρημα όπου τα παιδικά παραμύθια μεταπλάθονται, ρέποντας προς κάτι σκοτεινό. Πράγματι, πρόκειται για μια ιστορία που εντάσσεται στο είδος της αστυνομικής λογοτεχνίας, με έναν κατά συρροήν δολοφόνο που σκοτώνει τα θύματα του «ξαναγράφοντας» κάθε φορά το τέλος ενός κλασικού παραμυθιού. 

Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι πως από τις πρώτες κιόλας σελίδες ακούμε τη φωνή του δολοφόνου, καθώς σχεδιάζει τα βήματά του. Στο κατόπι του βρίσκεται ο αστυνόμος Πετρίδης και η ομάδα του, που φαίνονται αποφασισμένοι να τον πιάσουν.

Μιλήσαμε με τη συγγραφέα και εγκληματολόγο για το μυθιστόρημά της, τους ήρωες και την αφήγησή της, το τρόπο που η επιστημονική της κατάρτιση επηρεάζει τη γραφή της.

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε την ιστορία σας; Τι προσφέρει το εύρημα του δολοφόνου-παραμυθά;

Τα παραμύθια είναι οι πρώτες ιστορίες μέσα από τις οποίες ερχόμαστε σε επαφή με το κακό. Περιέχουν φόβο, βία και απειλή, αλλά ταυτόχρονα μας διδάσκουν ότι, όσο σκοτεινή κι αν είναι η διαδρομή, στο τέλος η δικαιοσύνη θα αποκατασταθεί και το καλό θα θριαμβεύσει. Ήθελα να γράψω μια ιστορία που να συνομιλεί με αυτή την υπόσχεση και να δοκιμάζει τα όριά της.

Ο «παραμυθάς» δεν μπορεί να κοιμηθεί τα βράδια, γιατί στη δική του ζωή δεν ήρθε ποτέ το ευτυχισμένο τέλος που περίμενε διαβάζοντας παιδικά παραμύθια. Ως ενήλικας πια, έχει συνειδητοποιήσει ότι το «ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα» δεν είναι παρά μια παρηγορητική ψευδαίσθηση που μας επιτρέπει να πιστεύουμε ότι στο τέλος η τάξη πάντα αποκαθίσταται. Μέσα από την ιστορία του «παραμυθά», φωτίζονται οι γκρίζες ζώνες της πραγματικότητας. Ακόμα και η πιο τέλεια εικόνα μπορεί να κρύβει σκοτεινά μυστικά, βία, κακοποίηση, εκμετάλλευση. Τα περισσότερα εγκλήματα συμβαίνουν πίσω από κλειστές πόρτες.

Ο δολοφόνος που «ξαναγράφει» τα παραμύθια δημιουργεί μια άμεση συναισθηματική σύνδεση με τις ιστορίες της παιδικής μας ηλικίας και ταυτόχρονα φέρνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με τη βίαιη διάψευσή τους. Σύντομα αντιλαμβάνεται πως δεν πρόκειται για ιστορίες που συνέβησαν «μια φορά κι έναν καιρό», αλλά για ιστορίες που εκτυλίσσονται στο σήμερα, δίπλα μας.

Έχουμε μια τριτοπρόσωπη αφήγηση, που ακολουθεί τον Πετρίδη και άλλους χαρακτήρες, και μία ακόμη, σε πρώτο πρόσωπο, που ανήκει στον δολοφόνο. Γιατί αυτός ο διαχωρισμός; Γιατί ήταν σημαντικό να ακούσουμε τη φωνή του δολοφόνου;

Η επιλογή της διπλής αφήγησης ήταν συνειδητή. Ο δολοφόνος εμφανίζεται ήδη από την πρώτη σελίδα του βιβλίου, συστήνεται στον αναγνώστη, αποκαλύπτει σταδιακά τις σκέψεις του, αλλά και το κουβάρι της ζωής του.

Έτσι δημιουργούνται δύο παράλληλες αφηγήσεις: από τη μία ο δολοφόνος και από την άλλη οι άνθρωποι που προσπαθούν να τον σταματήσουν.

Η εγκληματολογία με έχει διδάξει πως πίσω από κάθε έγκλημα υπάρχει μια σύνθετη ανθρώπινη ιστορία. Ήθελα ο αναγνώστης να ακολουθήσει τη διαδρομή προς το έγκλημα μέσα από τη φωνή του ίδιου του δολοφόνου. Όχι για να τον δικαιολογήσει, αλλά για να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και όλους τους παράγοντες που τον οδήγησαν στους φόνους. Ταυτόχρονα με την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ο αναγνώστης παρακολουθεί την ομάδα του αστυνόμου Πετρίδη και όλη την πορεία της έρευνας. Έτσι δημιουργούνται δύο παράλληλες αφηγήσεις: από τη μία ο δολοφόνος και από την άλλη οι άνθρωποι που προσπαθούν να τον σταματήσουν.

Συναντάμε τον Πετρίδη στις πρώτες σελίδες, στο σημείο όπου δολοφονήθηκε ο κτηνοτρόφος Στάθης Παππάς. Σύντομα μαθαίνουμε περισσότερα για το παρελθόν και τη ζωή του, και τον ακολουθούμε καθώς εξιχνιάζει την υπόθεση. Σε ποια χαρακτηριστικά του ήρωά σας εστιάσατε περισσότερο για να του δώσετε σάρκα και οστά; Πώς διαφέρει από άλλους εμβληματικούς ήρωες της αστυνομικής μυθοπλασίας;

Από την πρώτη στιγμή που δημιούργησα τον αστυνόμο Πετρίδη, ήθελα να αναδειχθούν όλες οι ανθρώπινες πλευρές του. Είναι ένας ήρωας που δεν παρουσιάζεται ως αυθεντία, αλλά έχει τρωτά σημεία κι αδυναμίες, που σχετίζονται με την προσωπική του ζωή και τις οικογενειακές του σχέσεις. Ενσκήπτει με ευαισθησία στα προβλήματα των ανθρώπων γύρω του και επιδιώκει σταθερά να διατηρεί ένα κλίμα συνεργασίας και ομαδικότητας με όσους πλαισιώνουν την ομάδα του.

Τα βιβλία μου γράφονται παράλληλα με τη διδασκαλία της εγκληματολογίας και θεωρώ ότι θα μου ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να χτίσω χαρακτήρες, να σχηματίσω το ψυχολογικό προφίλ ενός θύτη ή ενός θύματος χωρίς την εμβάθυνση που μου προσφέρει η επιστήμη.

Είναι απόλυτα αφοσιωμένος στο έργο του. Πέφτει, σηκώνεται και συνεχίζει μέχρι να φτάσει στην αλήθεια. Αυτό που ίσως τον ξεχωρίζει είναι ότι δεν προσπαθεί να επιβληθεί ή να εντυπωσιάσει. Είναι ο χαρακτήρας που περισσότερο ακούει, παρά βιάζεται να μιλήσει, δείχνοντας σεβασμό σε όλους.

Είστε δικηγόρος και εγκληματολόγος, με μεταπτυχιακό στο αντικείμενο, ενώ έχετε ασχοληθεί και με το αστυνομικό ρεπορτάζ. Πόσο σημαντική είναι για εσάς η πραγματολογική ακρίβεια; Ή μήπως είναι πιο σημαντική η φαντασία;

Είναι δύο έννοιες που αισθάνομαι ότι πρέπει να συμπορεύονται παρά να ανταγωνίζονται η μία την άλλη για το ποια θα επικρατήσει. Τα βιβλία μου γράφονται παράλληλα με τη διδασκαλία της εγκληματολογίας και θεωρώ ότι θα μου ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να χτίσω χαρακτήρες, να σχηματίσω το ψυχολογικό προφίλ ενός θύτη ή ενός θύματος χωρίς την εμβάθυνση που μου προσφέρει η επιστήμη. Ακόμα και η περιγραφή της σκηνής του εγκλήματος ή της ερευνητικής διαδικασίας οφείλει να είναι πραγματολογικά ακριβής, γιατί ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται αμέσως το επιφανειακό ή το πρόχειρο.

Η πραγματολογική ακρίβεια χτίζει την αξιοπιστία του μυθιστορηματικού κόσμου. Η φαντασία είναι εκείνη που του δίνει ψυχή, καλλιεργεί την αγωνία και παρασύρει τον αναγνώστη μέχρι την τελευταία σελίδα.

Υπάρχουν πολλές «σχολές» αστυνομικής μυθοπλασίας (whodunit, hard-boiled, crime κλπ). Σε ποια αισθάνεστε πιο κοντά;

Αισθάνομαι πιο κοντά στο κοινωνικό αστυνομικό μυθιστόρημα με στοιχεία ψυχολογικού θρίλερ. Από τότε που ξεκίνησα να γράφω, ένιωθα την ανάγκη να σκιαγραφήσω χαρακτήρες, να μιλήσω για ζητήματα που απασχολούν κι εμένα την ίδια και έχουν να κάνουν με τις ψυχολογικές και κοινωνικές διαστάσεις του εγκλήματος. Δεν θα ήθελα ο αναγνώστης να περιοριστεί στην αναζήτηση του δολοφόνου, αλλά, μέσα από την καταιγιστική δράση, το μυστήριο και τις ανατροπές, να βλέπει να ξεδιπλώνεται η πολυσύνθετη ανθρώπινη φύση και τα κίνητρα πίσω από κάθε έγκλημα. Περισσότερο από το «ποιος», να σταθεί, λοιπόν, στο «γιατί». Εκεί πιστεύω ότι αρχίζει η πραγματική ιστορία.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Έλενα Μπολονάση είναι Δικηγόρος-Εγκληματολόγος, πτυχιούχος Νομικής και Ελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, με μεταπτυχιακές σπουδές στην Εγκληματολογική-Δικαστική Ψυχολογία. Σπούδασε, επίσης, μουσική και σενάριο.

Είναι καθηγήτρια σε μεταπτυχιακά προγράμματα Δικαστικής Ψυχολογίας και διδάσκει σε ιδιωτική σχολή: «Εγκληματολογία», «Ανακριτική», «Ποινικό Δίκαιο», «Δίκαιο Ανηλίκων», «Βίαια Εγκλήματα». Έχει ασχοληθεί με τηλεοπτικό, αστυνομικό ρεπορτάζ και είναι μέλος της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας (Ε.Λ.Σ.Α.Λ.).

Έργα της: Ο λόφος του Ερνιόν (εκδ. 24γράμματα, βραβευμένο από την Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών) και Ο λύκος μένει σπίτι (εκδ. Ψυχογιός). Έχει λάβει μέρος στις συλλογές διηγημάτων Είκοσι τέσσερις αστυνομικές ιστορίες στις ράγες και Σκοτεινή νήσος (εκδ. Κύφαντα). Έχει τιμηθεί από την Ένωση Σεναριογράφων Ελλάδας με το 1ο και το 3ο βραβείο. Το σενάριο «Αντέχεις το σκοτάδι;» αποτέλεσε το επίσημο προωθητικό βίντεο του Φεστιβάλ Αστυνομικής Λογοτεχνίας Agatha 2024 και προβλήθηκε από την ΕΡΤ.