Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Μιχάλης Πιτένης, με αφορμή το βιβλίο του «Γιαλάν Ντουνιάς» (εκδ. Γράφημα).
Επιμέλεια: Book Press
Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το μυθιστόρημά σας Γιαλάν Ντουνιάς; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα;
Η πόλη μου, η Κοζάνη. Οι μνήμες που μου κληροδότησαν οι δικοί μου άνθρωποι, οι συγγενείς, οι φίλοι, οι γνωστοί. Οι ήχοι, οι φωνές , οι μυρωδιές, οι σχέσεις, οι συμπεριφορές, οι αντιλήψεις, οι αναμνήσεις ενός κόσμου που έπαψε εδώ και χρόνια να υπάρχει, που εξελίχτηκε, μεταλλάχτηκε. Η ανάγκη μου, τελικά, να αποδώσω έναν ελάχιστο φόρο τιμής σ’ αυτούς που έφυγαν και σ’ όσα χάθηκαν. Πολλές φορές σκέφτομαι ότι το μυθιστόρημα αυτό το κουβαλάω μέσα μου από την μέρα που έγραψα την πρώτη μου λέξη. Απλώς τώρα ήρθε η ώρα να το ολοκληρώσω.
Ανάμεσα στην ιστορική έρευνα και την επινόηση, πού γέρνει η πλάστιγγα;
Πάντοτε με ενδιαφέρει το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται και δρουν οι ήρωες του κάθε βιβλίου μου να είναι όσο γίνεται πιο ακριβές, όταν αυτό που αφηγούμαι εξελίσσεται σε παρελθόντα χρόνο. Η ιστορική έρευνα που κάνω με βοηθάει να διαμορφώσω το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα αναπτυχθεί η όποια επινόηση μου, χωρίς η μία να περιορίζει την άλλη. Σίγουρα όμως, η ιστορική έρευνα καθορίζει τα χαρακτηριστικά της επινόησης. Γι’ αυτό, θα έλεγα πως μεταξύ τους υπάρχει πάντα μια σχετική ισορροπία.
Οι φυσικοί ομιλητές του κοζανίτικου ιδιώματος μειώνονται μέρα με τη μέρα, όπως είναι λογικό και επόμενο. Κάποια στοιχεία του παραμένουν αφού υπάρχουν πολλοί νέοι άνθρωποι που προσπαθούν χρησιμοποιώντας τα στην καθημερινή τους γλώσσα να τα διατηρήσουν.
Ο τίτλος του βιβλίου Γιαλάν Ντουνιάς είναι δάνειο μιας φράσης από το κοζανίτικο ιδίωμα που κάποτε κυριαρχούσε στις συνομιλίες των κατοίκων. Εξακολουθεί να παραμένει ζωντανό αυτό το ιδίωμα ή έχει σβήσει;
Οι φυσικοί ομιλητές του κοζανίτικου ιδιώματος μειώνονται μέρα με τη μέρα, όπως είναι λογικό και επόμενο. Κάποια στοιχεία του παραμένουν αφού υπάρχουν πολλοί νέοι άνθρωποι που προσπαθούν χρησιμοποιώντας τα στην καθημερινή τους γλώσσα να τα διατηρήσουν. Ωστόσο, πολλές εκφράσεις αλλά και λέξεις του λησμονήθηκαν. Στο μυθιστόρημα επέλεξα οι ήρωες που ζουν το 1960 να χρησιμοποιούν το ιδίωμα, (σ. σ. με τις απαραίτητες επεξηγήσεις όπου χρειάζεται), κάτι που πιστεύω ότι τους κάνει πιο αληθινούς, αυθεντικούς. Η γλώσσα ενός τόπου εκτός από κώδικας επικοινωνίας είναι και βασικό στοιχείο της ταυτότητας τους και αυτό το στοιχείο ήθελα να υπάρχει στο βιβλίο.
Τι ρόλο παίζει ο τόπος (η πόλη) στην εξέλιξη της πλοκής;
Βασικό. Οι άνθρωποι που πρωταγωνιστούν στο βιβλίο είναι γνήσια τέκνα της πόλης. Ο τρόπος που ζουν, το πώς συμπεριφέρονται, πώς σκέφτονται και πώς αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλο, είναι απόρροια του περιβάλλοντος τους. Ένα περιβάλλον που άλλες φορές φαντάζει οικείο και ζεστό και άλλες κρύο και σκληρό, όμοιο με τον τόπο όπου είναι χτισμένη η πόλη.
Η πλοκή ή οι χαρακτήρες θεωρείτε ότι είναι ο οδηγός σας όταν γράφετε; Πού ρίχνετε μεγαλύτερο βάρος;
Ξεκινάω πάντα απ’ την πλοκή, που για μένα λειτουργεί σαν ένας οδικός χάρτης. Ένας χάρτης που έχει πάντα αρχή, αλλά όχι και τέλος. Μόλις χαράξω αυτό το χάρτη πασχίζω να βρω και τους κατάλληλους χαρακτήρες που θα τον περπατήσουν. Ουσιαστικά είναι αλληλένδετα. Καθώς εξελίσσεται η πλοκή, απλώνουν, ανοίγουν και αποκαλύπτονται οι χαρακτήρες. Πολλές φορές συνειδητοποιώ ότι παρόλο που εγώ χάραξα την αρχική πορεία, σταδιακά το τιμόνι έχει περάσει στους πρωταγωνιστές μου που αποζητούν την ελευθερία τους και καταφέρνουν τελικά να την κερδίσουν. Δίνω μεγάλη βαρύτητα στην πλοκή, στη διαδρομή της ιστορίας που αφηγούμαι, αλλά με γοητεύει εξίσου και η ιδέα πως όλο αυτό το ταξίδι μπορεί να αφορά την εσωτερική διαδρομή ενός χαρακτήρα.
Κάποιοι λένε, «το μεγάλο μυθιστόρημα, χρειάζεται μεγάλο θέμα». Τι πιστεύετε;
Αν ίσχυε αυτό, πιστεύω πως, θα είχαν γραφτεί μέχρι σήμερα λίγα μυθιστορήματα. Γνώμη μου είναι πως το «μεγάλο θέμα» το κάνει ο τρόπος με τον οποίο θα γραφτεί ένα μυθιστόρημα. Το πώς θα το διαχειριστεί και θα το αναπτύξει ο συγγραφέας του. Υπάρχει περίπτωση από ένα απλό, συνηθισμένο, καθημερινό αν προτιμάτε, θέμα να προκύψει ένα σπουδαίο έργο. Προσωπικά, δεν αναζητώ ποτέ «μεγάλα θέματα», αλλά μ’ ενδιαφέρει «ΑΥΤΟΣ, ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας!». Γι’ αυτόν προσπαθώ να μιλήσω μέσα απ’ τα γραπτά μου.
Ποιο θα λέγατε ότι είναι το βαθύτερο θέμα στο δικό σας μυθιστόρημα;
Οι ανθρώπινες σχέσεις. Το πώς λειτουργούσαν και συμπεριφέρονταν οι άνθρωποι σε μια μικρή και κλειστή κοινωνία τόσο στην καθημερινότητα τους όσο και όταν προέκυψαν συγκλονιστικά γεγονότα που την ανέτρεψαν και τους έφεραν μπροστά σε πολύ δύσκολες καταστάσεις. Οι ήρωες μου δεν είναι μονοσήμαντα καλοί ή κακοί, δυνατοί ή αδύναμοι. Είναι άνθρωποι και οι άνθρωποι κάθε εποχής, είτε ζουν τη δεκαετία του 1960, είτε σήμερα, μπροστά σε αναπάντεχα γεγονότα που μπορεί να φέρουν τα πάνω κάτω αποκαλύπτουν ποιοι πραγματικά είναι. Έγραψα το Γιαλάν Ντουνιάς όχι για να κρίνω τις ανθρώπινες συμπεριφορές, αλλά για να τις κατανοήσω και γω καλύτερα, έχοντας κατά νου πάντα πως οι άνθρωποι μπορεί να έχουν πολλές και διαφορετικές πλευρές.
