prodimosieysi koutsourelis

Προδημοσίευση από τον Πρόλογο του βιβλίου «1821-2021: Η Ελλάς των Ελλήνων. Δύο αιώνες εθνικά δεινά στον καθρέφτη της ποίησης, Μια παράκαιρη ανθολογία του Κώστα Κουτσουρέλη», το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Gutenberg.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η «ΑΛΛΗ» ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

Αγριεύει ο τόπος μου
Σε αποκρούω Ελλάδα
ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΟΥΖΟΣ

Στους «λαμπρούς εορτασμούς» δεν είθισται να αναλογιζόμαστε τα δεινά του παρελθόντος. Πράγμα κατανοητό, οι επέτειοι είναι περισσότερο αφορμές επιβεβαίωσης του παρόντος. Στην ιστορία οι εορτάζοντες αναδιφούμε, αν καν, για να τονώσουμε την αυτοπεποίθησή μας. Νίλες, κουσούρια εθνικά, πολιτικές αχρειότητες, κοινωνικές παθογένειες και κακοδαιμονίες, όλα αυτά ερμηνεύονται ως φαινόμενα δυσάρεστα βέβαια, που όμως μέσες άκρες ξεπεράστηκαν. Που πάνω τους δοκιμάστηκε, αλλά και επιβραβεύθηκε η συλλογική μας αντοχή. Και που πάντως δεν αποτελούν λεκέ ενοχικό στην αυτοκατανόησή μας, δεν μπορούν να σκοτίσουν την ευφρόσυνή μας διάθεση.    

Η λογοτεχνία, ειδικά η ποίηση, από πανηγύρεις εθνικές κάτι ξέρει. Και έχει κατηγορηθεί συχνά ότι η έφεσή της αυτή στις επευφημίες και στις πομπές, στον εγκωμιασμό των εθνικών κατορθωμάτων, στις θριαμβολογίες, την τυφλώνει. Ο παραπανίσιος πατριωτισμός, διαβάζουμε, η ελληνολατρία τόσων και τόσων μεγάλων μας ποιητών, όχι λίγες φορές τους καταδίκασε σε ρόλο φερέφωνου, σε παραπαίδι των μηχανισμών της σωβινιστικής χρηστομάθειας, σε ντεκόρ λεκτικό κατάλληλο μόνο για δεκάρικους γυμνασιαρχικούς και στρατιωτικές παρελάσεις. Εθνική ποίηση, ακούμε, σημαίνει εθνική ιδεολογία, ένα μείγμα δηλαδή από ευσεβείς πόθους, κακοφωτισμένες αλήθειες και αστραφτερά ψέμματα.

Τώρα, για όποιον εκλαμβάνει ως ποίηση εθνική τις σχολικές απαγγελίες των μεταπολεμικών, άντε και των πρώτων μεταπολιτευτικών δεκαετιών, αυτή η πίστη είναι βολική και δεν της λείπει ολότελα το έρεισμα. Για όποιον όμως θα ’θελε να ’χει, επαφή ουσιαστική μαζί τους, τα κείμενα του επιφυλλάσσουν εκπλήξεις. Διότι δεν υπάρχει αρνητική πλευρά του εθνικού μας βίου των δύο τελευταίων εκατονταετιών, αυτών που έχουν στην αφετηρία τους τον Αγώνα και την Aνεξαρτησία, που να μην την έχει καυτηριάσει επίμονα η νεοελληνική ποίηση. Που να μην την έχει μεγεθύνει, κάποτε σε βαθμό γκροτέσκο, κάτω από τον εταστικό της φακό. Που να μην την έχει εκθέσει επιδεικτικά στο προσκήνιο. 

Διότι δεν υπάρχει αρνητική πλευρά του εθνικού μας βίου των δύο τελευταίων εκατονταετιών, αυτών που έχουν στην αφετηρία τους τον Αγώνα και την Aνεξαρτησία, που να μην την έχει καυτηριάσει επίμονα η νεοελληνική ποίηση.

Το πράγμα πάει σε μάκρος, τι να πρωτοαναφερθεί εδώ; Το αλληλοφάγωμα και η διχόνοια με τα παράγωγά τους, τους διχασμούς και τους εμφυλίους; Η χρόνια υποτέλεια στους ξένους που πάει χέρι χέρι με τους λεονταρισμούς και τις υπερπατριωτικές κορώνες; Οι ήττες και οι πολεμικοί διασυρμοί; Η κωμωδία της μοναρχίας και των δικτατορικών καθεστώτων; Η λεηλασία του δημόσιου κορβανά από τα κόμματα και την πελατεία τους; Οι τόσες χρεοκοπίες; Η έφεση προς τις ρωμαϊκές φιέστες και τα ανούσια θεάματα; Ο δίδυμος αυταρχισμός της δεξιάς εθνικοφροσύνης και του αριστερού σταλινισμού; «Τα ψεύτικα τα λόγια τα μεγάλα» των δημοκόπων και η πειθήνια συμμόρφωση του όχλου;

Και, φυσικά, σε όλα αυτά πρέπει να προστεθούν τόσα και τόσα ακόμη: η αρχαιολαγνεία και ο λογιωτατισμός· η ξενομανία και ο πιθηκισμός· η αναξιότητα των ταγών μας αλλά και η αχαριστία των πολλών προς αυτούς που προσέφεραν· η μόνιμη φτώχεια και η διαχρονική αιμορραγία της μετανάστευσης· η μιζέρια και οι κλειστοί ορίζοντες της επαρχίας· οι πικροί τόποι της πολιτικής εξορίας· η αναίδεια και ο αρχοντοχωριατισμός της Αθήνας· η λεηλασία της φύσης, η καταστροφή των πόλεων, η ερήμωση της υπαίθρου, η χυδαιότητα του εκτουρισμού και ο νεοπλουτίστικος καταναλωτισμός.

Από τον «ποσαπαίρνη και τον θεσιθήρα» του Παλαμά ως τον καταφερτζή «επιστάτη των εθνικών οικοδομών» του Σούτσου, από τον τενεκέ σοφολογιώτατο ως τον ποετάστρο που καβάλησε το καλάμι, από τον λαοκόλακα πολιτευτή ώς τον υποκριτή κληρικό, από τον σπαγγοραμμένο μεγιστάνα ως τον εκμεταλλευτή τοκογλύφο, από τον παρανοϊκό γραφειοκράτη ως τον αργυρώνητο δικαστή, δεν υπάρχει ανθρωπότυπος αναγνωρίσιμος νεοελληνικός, φιγούρα χαρακτηριστική της συλλογικής μας ζωής που να μη περιγράφεται με μεγάλη ακρίβεια από τους ποιητές μας, που να μη μπαίνει επίμονα, σαρκαστικά, στο στόχαστρό τους.

Η κουταμάρα και η διαφθορά δεν είναι μονοπώλιο κανενός έθνους. Ακόμη και ιστορικά παθήματα που μας φαντάζουν ιδιαζόντως ελληνικά, έχουν το ανάλογό τους στη διαδρομή άλλων λαών, έχουν και μια διάσταση υπερτοπική και υπερχρονική.

Γιατί και ο Έλληνας ως ιδιώτης, η ατομική συμπεριφορά του μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, δεν μένει στο απυρόβλητο. Και όχι μόνο όταν είναι εξόφθαλμα άξιος της μοίρας του. Πολλά είναι τα ποιήματα που μυκτηρίζουν την ανοησία του καθημερινού βίου, τη ζωή που κυλά και χάνεται θύμα του σαρκοβόρου ωράριου και της γραφειοκρατίας, την παθητικότητα, την αποχαύνωση, τον εκφαυλισμό των μαζών.

Φυσικά, δεν είναι όλες αυτές οι συμπεριφορές, όλες αυτές οι καταστάσεις, φαινόμενα κατ’ αποκλειστικότητα νεοελληνικά. Η κουταμάρα και η διαφθορά δεν είναι μονοπώλιο κανενός έθνους. Ακόμη και ιστορικά παθήματα που μας φαντάζουν ιδιαζόντως ελληνικά, έχουν το ανάλογό τους στη διαδρομή άλλων λαών, έχουν και μια διάσταση υπερτοπική και υπερχρονική. Ωστόσο η εμμονή των ποιητών μας σ’ αυτά πείθουν ότι έχουμε εδώ να κάνουμε με συμπεριφορές επίμονες, με καταστάσεις πάγιες, με σταθερές κατά κάποιον τρόπο του εθνικού μας χαρακτήρα. Ειδάλλως πώς να εξηγηθεί ότι εδώ και ενάμιση αιώνα περίπου εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας στο πορτραίτο του Ρωμιού που φιλοτέχνησε τον καιρό του ο Γεώργιος Σουρής;

«Ψυχή μου! τι λιακάδα! τι ουρανός ! τι φύσις !
αχνίζει εμπροστά μου ο καϊμακλής καφές,
κι εγώ κατεμπνευσμένος για όλα φέρνω κρίσεις,
και μόνος μου τις βρίσκω μεγάλες και σοφές.

Βρίζω Εγγλέζους, Ρώσους, και όποιους άλλους θέλω,
και στρίβω το μουστάκι μ᾿ αγέρωχο πολύ,
και μέσα στο θυμό μου κατά διαόλου στέλλω
τον ίδιον εαυτό μου, και γίνομαι σκυλί.

Φέρνω τον νουν στον Διάκο και εις τον Καραΐσκο,
κατενθουσιασμένος τα γένια μου μαδώ,
τον Έλληνα εις όλα ανώτερο τον βρίσκω,
κι απάνω στην καρέκλα χαρούμενος πηδώ».

~ . ~

Σ’ ένα του ποίημα, ο Γέητς ψέγει τον εαυτό του γιατί αποτόλμησε κάποτε να μεμφθεί τον ιρλανδικό λαό για τις επιλογές του. Εδώ σε μας, ήδη από τον καιρό του Σολωμού και του επιγράμματός του για τους «ευκολοπίστευτους» συντοπίτες του, παρόμοιους ενδοιασμούς δεν συναντάμε. Οι σημαντικότεροι ποιητές μας στάθηκαν ανέκαθεν πολύ σκληροί, όχι μόνο με το κεφάλι του ψαριού, αλλά με το ψάρι ολόκληρο. Ιδίως με τη σάτιρα ζήτησαν να φρονηματίσουν τον λαό, να τον ξυπνήσουν από την ακηδία και την παραίτηση. Συχνά έπιασαν το μαστίγιο. Ο Κώστας Καρυωτάκης, λ.χ., την επαύριο της Μικρασιαστικής Καταστροφής:

«Μικράν, μικράν, κατάπτυστον
ψυχήν έχουν αι μάζαι,
ιδιοτελή καρδίαν,
και παρειάν αναίσθητον
εις τους κολάφους».

Ή ο Κώστας Βάρναλης όταν σαρκάζει τον «Καλό λαό» και την μοιραία του αδράνεια.

«Το μάθημα, που δώσαμε
για πάντα θα φωτίζει.
Μελίσσι ο λαός και θα χιμά
σ’ όποιον τον ερεθίζει.
Μια μονάχα υπάρχει αλήθεια:
Μαχμουρλίκι και Συνήθεια!»

KOUTSOURELHS COVERΉ, πάνω απ’ όλους, ο ποιητής των Σατιρικών γυμνασμάτων τις παραμονές της ανορθωτικής προσπάθειας του Ελευθέριου Βενιζέλου:

«Και για μούντζα ο λαός και για λιβάνι.
Ο λαός είναι τίποτε και είν’ όλα,
είναι του εκδικητή το γιαταγάνι

κι είν’ η μαϊμού η ξαδιάντροπη, η μαριόλα»

Σε αντίθεση με τους γαλίφικους ύμνους που του ψέλνει συχνά πυκνά η επίσημη πολιτική, στο κάτοπτρο της ελληνικής ποίησης ο λαός είναι και τα δύο αυτά: μεγαλειώδης στις υψηλές του στιγμές και ουτιδανός όταν κατρακυλά. Όπως κάθε ανθρώπινο υποκείμενο, ατομικό ή συλλογικό, ο λαός είναι ικανός για το καλύτερο και για το χειρότερο. Και είναι αυτή ακριβώς η ταλάντευσή του από την αρετή στην αναξιότητα που δίνει νόημα στη μομφή και τον ψόγο του ποιητή. Διότι πίσω από την σκληρή επίκριση, τον σαρκασμό, τη χλεύη ακόμη, δεν βρίσκεται ούτε ο κυνισμός ούτε το μεταμοντέρνο χάζι εμπρός στο ανθρώπινο τσίρκο. Αλλά η πίστη ότι η λέξη παρακινεί, ότι η λογοτεχνία διδάσκει και νουθετεί, ότι ο ποιητής είναι πρώτα απ’ όλα πολίτης, ότι έχει λόγο ελεγκτικό για τις πράξεις και παραλείψεις μιας κοινωνίας.

Αν θέλουμε λοιπόν να δώσουμε στον όρο εθνική ποίηση νόημα πραγματικό, σ’ αυτές τις λειτουργίες της θα πρέπει να στραφούμε. Διότι η δική μας εθνική ποίηση, πιστή πράγματι στη σολωμική επιταγή ότι εθνικό είναι το αληθές, στο πολυτιμότερο τμήμα της υπήρξε φιλαλήθης. Η ανθολογία που ο αναγνώστης κρατάει στα χέρια του, μια πλατιά επιλογή από την ποιητική παραγωγή δύο αιώνων, το αποδεικνύει.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ένα ποίημα του Χρήστου Σακελλαρίδη

Ένα ποίημα του Χρήστου Σακελλαρίδη

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, o Χρήστος Σακελλαρίδης.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Κόκκοι

στα χέρια της ακτής καταλήγει ο ορίζοντας

...
Η κόμισσα του αίματος, της Αλεχάντρα Πισαρνίκ (προδημοσίευση)

Η κόμισσα του αίματος, της Αλεχάντρα Πισαρνίκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπασμάτων από την ποιητική συλλογή της Alejandra Pizarnik (1936-1972) «Η κόμισσα του αίματος» (μτφρ. Σοφία Χρυσαφοπούλου, Θάνος Καραγιαννόπουλος), εικονογραφημέη από τον Santiago Caruso, που θα βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία την 1η Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: ...

Ένα ποίημα του Νίκου Βουτυρόπουλου

Ένα ποίημα του Νίκου Βουτυρόπουλου

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, o Νίκος Βουτυρόπουλος.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Μασκαράτα

α΄

Να φεύγω θέλω και να ξανάρχομαι
να μείνω πού; αδειάσαν τα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσι...

«Γενικά συμπτώματα», του Τάκη Καμπύλη (κριτική)

«Γενικά συμπτώματα», του Τάκη Καμπύλη (κριτική)

Για τη νουβέλα του Τάκη Καμπύλη «Γενικά συμπτώματα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Το βιβλίο κακώς ονομάζεται «νουβέλα». Όχι μόνο επειδή οι 179 σελίδες του ξεπερνούν κατά πολύ το όριο πάνω από το οποίο αρχίζει η επικράτεια του μυθισ...

Βραβεία Εταιρείας Συγγραφέων 2021: Απονεμήθηκαν στους Σπ. Γούλα και Γ. Μπαλαμπανίδη

Βραβεία Εταιρείας Συγγραφέων 2021: Απονεμήθηκαν στους Σπ. Γούλα και Γ. Μπαλαμπανίδη

Απονεμήθηκαν τα Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2021 για βιβλία πρωτοεμφανιζόμενων στην ποίηση και την πεζογραφία που εκδόθηκαν το 2020. Η τελετή έγινε στο Μέγαρο Μουσικής. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ