«Η βίβλος της Ιώβ» της Ελένης Πριοβόλου (προδημοσίευση)

Εάν άκουγα μόνο τις λαλιές των πουλιών και μου έδιναν ανάσες οι μυρουδιές του περιβολιού, εάν με νανούριζε ο αέρας που φέρνει η Προποντίδα –κάτι σαν αντίλαλος μακρινός από το τραγούδι των Σειρήνων–, η παραμονή μου στο θεραπευτήριο θα γινόταν πιο υποφερτή. Όμως οι μέρες και οι νύχτες μου ταράσσονται από τις οιμωγές και τις κραυγές των φρενοβλαβών και επιληπτικών γυναικών. Η πτέρυγά τους γειτονεύει με τους θαλάμους των βαρέως νοσούντων, όπως θεωρούμαι και εγώ. Από την άλλη πλευρά, φτάνουν στην ακοή μου τα σουρσίματα των ποδιών από τους «ήσυχους εργαζομένους», αλλά ομοίως φρενοβλαβείς. Οι δεύτεροι είναι κυρίως άνδρες. Οι ήχοι τους αντιβοούν μέσα στ’ αυτιά μου και οι κινήσεις τους στοιχειώνουν την όρασή μου. Μοιάζουν με άυλες υπάρξεις κινούμενες όχι με τη δύναμη της θελήσεως, αλλά από κάποια εξωλογική πνοή ή από τον αγέρα.

Εάν ξεπεράσω τούτη τη δοκιμασία –πάντα η ελπίδα πεθαίνει τελευταία–, θα οφείλεται σε θαύμα. Κρυφάκουσα τη γνωμάτευση του θεράποντος ιατρού μου και ήταν σαφής: «Ο στόμαχος έχει υποστεί ανήκεστον βλάβην». Την είπε στον αδελφό μου τον Ζαννή, ο οποίος βρίσκεται καθημερινά στο πλευρό μου, παρά την πολύωρη διδασκαλία του στη Μεγάλη του Γένους Σχολή και την εκπόνηση της διατριβής του με θέμα τη Μεσαιωνική Ιστορία. Πόσο τον συμπονώ τον Ζαννή μου! Είναι και αυτός καταβεβλημένος λόγω της εύθραυστης υγείας του. Του συνέστησα να λιγοστέψει τις επισκέψεις του σ’ εμένα και να αναπαύεται περισσότερο, αλλά αυτός μού παραστέκεται από υπέρμετρη αδελφική αγάπη και όχι από χρέος. Θαρρεί πως αν είναι δίπλα μου, θα εμποδίσει τον «πανδοχέα της αβύσσου» να με πλησιάσει. Γελώ μέσα μου επειδή μ’ έχει κάνει να πιστεύω κι εγώ το ίδιο. Η δύναμη της αγάπης δυναμώνει την πίστη στο ανέφικτο.

Ο Ζαννής και εγώ απομείναμε από την οικογένειά μας. Η αδελφή μας –η ακριβή μας Κατίνα– έφυγε από κοντά μας νεαρότατη. Μα και οι γονείς μας δεν έζησαν μέχρι το βαθύ γήρας. Σύντομα ο αδελφός μου θα είναι ο τελευταίος εν ζωή, για να συλλέξει τα τιμαλφή μου και να τα παραδώσει στην ιστορική μνήμη μέσω των μελλοντικών λογοκριτών. Μπορεί και να μη συμβεί αυτό. Όταν αναχωρήσω ως φυσική παρουσία από την επικαιρότητα, ίσως η Ιστορία να με σβήσει. Και πόσο με τρομάζει η έννοια της λήθης. Είναι σαν να μην υπήρξα ποτέ, ή ό,τι έπραξα να ήταν εντελώς ανώφελο.

Οι ειδικοί με έχουν «αποφασισμένη», αλλά δίνουν τον αγώνα τους μέχρις εσχάτων, για να επιτελέσουν το θαύμα τους μέσω της επιστήμης. Περνώ τις μέρες μου στο νοσοκομείο μ’ ένα τετράδιο, τα επιστολόχαρτά μου και την πένα μου. Από πολύ νεαρή ηλικία, όταν ανακάλυψα ότι μπορούσα να σκαρώνω ιστορίες και μυθεύματα, οι λέξεις έγιναν ο επιούσιος άρτος μου. Οι λέξεις είναι τα βέλη της φαρέτρας μου. Άλλον τρόπο να μάχομαι δεν βρήκα πιο αποτελεσματικό, τόσο για τους άλλους όσο και για τον ίδιο μου τον εαυτό. Δεν γνωρίζω να σε ειπώ αν η τέχνη μου έσωσε κάποιαν ή κάποιον, σίγουρα όμως αισθάνομαι ότι αψήλωσε το ηθικό μου ανάστημα. Όταν απιθώνω μια λέξη πάνω στο χαρτί, νιώθω σαν να δημιουργώ μία οντότητα. Και τούτη η χάρις είναι πλήρης πνεύματος αγίου. Εντούτοις, τις αφόρητες ημέρες της νοσηλείας μου, αδυνατώ να γράψω έστω και μιαν αράδα. Τα δάχτυλά μου δεν έχουν δύναμη να κρατήσουν την πένα. Αλλά δεν ημπορώ δίχως τη μυρουδιά της μελάνης και του χαρτιού. Φέρω το χαρτί και το μελανοδοχείο στη μύτη μου και παίρνω ζωογόνες ανάσες. Ίσως, με τα φάρμακα που μου χορηγούν, δυναμώσω έστω και προσωρινά και καταφέρω να συνθέσω το κύκνειο άσμα μου.

Δεν είμαι τόσο αστόχαστη ώστε να συγγράψω μια αυτοβιογραφία, αν και ζήλεψα πολύ –δεν σου κρύβω– το βιβλίο που έγραψες εσύ για τη ζωή σου, Γεωργία Σάνδη. Το έχω εδώ στο πλάι μου και νιώθω τον παλμό σου. Αν έγραφα εγώ ένα τέτοιο ανάγνωσμα, θα ήμουν αναγκασμένη να υποστώ τον διασυρμό από τους φανατισμένους θρησκόληπτους, αλλά και από τους κυρίαρχους ιδεοληπτικούς του Τύπου και της κριτικής. Όσο για το κράτος της Εκκλησίας μας, αυτό θα δρούσε εναντίον μου υστερόβουλα και εν τέλει θα με έσερνε στο Εκκλησιαστικό Δικαστήριο. Δεν παραλείπω να προσθέσω τις μιρμιρλούδες των σαλονιών και των βεγγέρων, που άλλο δεν κάνουν από το να μιρμιρούν για να διασκεδάσουν την πλήξη τους. Και όλος ο σαματάς δεν θα προέκυπτε επειδή θα εξέδιδα μια αυτοβιογραφία, αλλά επειδή θα κατέγραφα σε αυτήν τα γεγονότα αντικειμενικά. Θα φοβούνταν μη βγάλω τα άπλυτά τους στη φόρα. Διότι, φυσικά, δεν θα μπορούσα να αποκρύψω τα τω όντι συμβαίνοντα, με τα πραγματικά ονόματα και τις αληθινές καταστάσεις. Έτσι, στη συγγραφική μου πορεία, προτίμησα να υποδύομαι ρόλους μέσω των ηρωίδων μου, για να στηλιτεύω τα κακώς κείμενα, μα και να εξαίρω τα καλώς κείμενα πίσω από μάσκες. Η μυθοπλασία βοηθάει να αποφεύγεις υφάλους και σκοπέλους και να μεταπλάθεις την πραγματικότητα σε τέχνη.

Αγαπημένη συγγράφισσα. Αδελφή ψυχή. Πόσο θα ήθελα να είχαμε συντύχει εκείνους τους καιρούς. Εσύ να μιλάς κι εγώ να ταξιδεύω στους ανοιχτούς σου ορίζοντες. Να είχα παρευρεθεί στα σαλόνια σου και να ήμουν αναπόσπαστο κομμάτι της τρικυμιώδους ζωής σου. Μα και σαν δεν έγινε τούτο, συντελείται μέσα από τις αναγνώσεις των έργων σου. Γιατί, τι είναι τα βιβλία μας, οι επιστολές και τα γραπτά μας, παρά το βάθος της ψυχής μας! Ο νους και το πνεύμα μας! Ακόμα και αν δεν είσαι εδώ με υπόσταση υλική, βρίσκεσαι με την πνευματική σου παρουσία. Πόσο ταιριάζουμε να ξέρεις! Διαβάζω στο βιβλίο σου πως δεν επιθύμησες παλάτια, άμαξες, κοσμήματα, πλούτο και έργα τέχνης. Σου αρκούσε μόνο να τα βλέπεις και να θαυμάζεις την ανθρώπινη ευφυΐα που κατασκευάζει έργα ύψιστης τεχνουργίας. Ακριβώς αυτό σκεπτόμουν κι εγώ όταν έμπαινα στα λαμπρά μέγαρα των πλουσίων όπου εργάστηκα ως οικοδιδασκάλισσα. Είδα τον πλούτο και την ομορφιά της τέχνης μα δεν ηθέλησα να τον κατέχω. Δεν γνώριζα τη διαχείρισή του, και θεωρούσα τόσο μάταιο να ξοδιάζει ο άνθρωπος τον χρόνο του στην απόκτηση αγαθών. Φαίνεται απλοϊκή η σκέψη, αλλά με εκφράζει απολύτως η λαϊκή έκφραση «στον τάφο παίρνουμε μόνο το σαρκίο μας». Είθε να το φιλοσοφούσαν και οι άρπαγες που συσσωρεύουν αμύθητα πλούτη, θαρρώντας πως θα μείνουν αθάνατοι.

Φιλτάτη Γεωργία, δεν ορίζουμε εμείς πού και πότε θα γεννηθούμε και με ποιους θα συμπορευτούμε. Αν βγω όμως από εδώ μέσα, υπολογίζω να καταγράψω τις εμπειρίες μου από τον κόσμο όπου περπάτησα. Για την ώρα, αποθησαυρίζω από το κιβώτιο της μνήμης τα ουσιώδη, ψάχνοντας για την αλήθεια, που μπορεί να είναι περιπλεγμένη, καθώς η μνήμη στο βάθος του χρόνου παραποιεί τα γεγονότα, ωσάν να περνούν όλα από εκείνον τον μαγικό σωλήνα με τους φακούς. Είχα την τύχη να κοιτάξω μέσα του όταν κάποιος αγύρτης το προέβαλλε σαν αποτέλεσμα μαγείας, την εποχή που βρισκόμουν στο Βουκουρέστι. Ο τότε εργοδότης μου μου είπε το όνομα του μαγικού σωλήνα. Καλειδοσκόπιο. Στη μακρινή Αμερική είναι πασίγνωστο. Εγώ έμεινα στα συστατικά στοιχεία της λέξης. Καλός. Είδος. Σκοπώ. Και επιβεβαίωσα πόσο τρανή είναι η γλώσσα του γένους μας. Φτάνει ως την Αμερική. Πώς λοιπόν να μην της αφιερωθώ; Αν και θαρρώ πως είναι πολύ δύσκολο να αφηγηθώ τον συναισθηματικό μου βίο ή τον εσωτερικό μου κόσμο. Αν τα καταφέρω, τούτο θα είναι θαυμάσιο και ωφέλιμη μαθητεία για τον αναγνώστη, ακόμα και αν διαφωνήσει μαζί μου ή με αντιπαθήσει. Παίρνω παράδειγμα από την ιδική σου κατάθεση και αναρωτιέμαι πόσο δυσκολεύτηκες κι εσύ να το κάνεις. Όμως το έχεις πετύχει, και γι’ αυτό σε ζηλεύω, χωρίς να σε φθονώ.

Το νοσοκομείο τούτο είχε καταστραφεί ολοσχερώς σ’ εκείνο το ταρακούνημα του 1894, όπου η Πόλη σείστηκε ωσάν να βάλθηκαν τα έγκατα της γης να την ξεθεμελιώσουν. Πώς σώθηκαν τα ξύλινα σπίτια μας! Ήταν που προβλέψαμε να τα στήσουμε μεριμνώντας για τους σεισμούς. Όχι όμως και για τις πυρκαγιές. Τα ξύλινα σπίτια λαμπαδιάζουν αμέσως στις πυρκαγιές, που ξεσπούν στην Πόλη κάθε λίγο και λιγάκι. Πάντως, σ’ εκείνον τον σεισμό –θυμάμαι, βρισκόμουν σε συγγραφικό οίστρο–, το σπίτι μας χόρευε σαν να ήταν πάνω σε κύμα.

Η νοσοκόμα μου, η Μαργαρίτα, βάζει την πλάτη της αντιστύλι για να μπορώ να κρατώ και καμιά σημείωση, αν και ο θεράπων απαγορεύει να κουράζομαι σωματικά και πνευματικά. Μα αν αφήσω τελείως την πένα, θα αποθάνω παραχρήμα. Πώς γίνεται να μην το καταλαβαίνει αυτό ένας γιατρός; Η Μαργαρίτα δεν είναι μια τυπική νοσοκόμα. Είναι ο φύλακας άγγελός μου. Σαν τέτοια τη γνώρισα πριν από μερικά χρόνια που νοσηλεύτηκα ξανά για μερικές ημέρες στο Νοσοκομείο Μπαλουκλί, όταν σωριάστηκα ξαφνικά στο πάτωμα από την κόπωση και την αδυναμία. Θα ήταν γύρω στα 1899. Μόλις είχα επιστρέψει από τη Σηλυβρία κι ετοιμαζόμουν να πάρω τον δρόμο της εξορίας για το Βουκουρέστι. Θυμάμαι την αγγελική μορφή της νεαράς, τότε, Μαργαρίτας με τα βαθυγάλανα μάτια, να με ποτίζει τα φάρμακα και τα δυναμωτικά. Απαλά το χεράκι της έβαζε κάτω από το δέρμα μου τη σύριγγα της ένεσης και δεν ένιωθα πόνο. Απλώς αισθανόμουν ένα τσίμπημα, όπως τότε, μικρή, που με τσίμπησε μια σφήκα στα μποστάνια της Βλάγκας, στην όχθη του ποταμού Λύκου. «Αυτό είναι το τσίμπημα της μέλισσας; Σιγά το πράγμα», καμώθηκα στον πατέρα, κι εκείνος με σήκωσε ψηλά και με είπε: «Μπράβο, Αλεξάνδρα. Έχεις νταηλίκι μέσα σου, μπρε!» Αυτή την εικόνα τη φέρνω ολοκάθαρη εντός μου, επειδή δεν σου κρύβω πως μου στοίχισε. Πονούσα πολύ κι ένιωθα για μέρες κνησμό, ήθελα όμως ν’ αποδείξω ότι και τα κορίτσια, εκτός από τ’ αγόρια, μπορεί να είναι θαρραλέα και να μην κλαψουρίζουν από ένα απλό τσίμπημα κάποιου εντόμου.

Η Μαργαρίτα ήταν αναγνώστριά μου και θαύμαζε το έργο μου. Διάβαζε ανελλιπώς τα διηγήματά μου στα περιοδικά κι έγινε συνδρομήτρια των ολίγων φύλλων του Ημερολογίου των Κυριών που εκδώσαμε με τη φιλτάτη μου Χαρίκλεια Κορακίδου. Εξέφραζε τον θαυμασμό της προς εμένα με αυταπάρνηση, κι αυτό με αναζωογονούσε, όχι από κάποια υπέρμετρη ματαιοδοξία –κενοδοξία θα την έλεγα–, αλλά από την αίσθηση ότι είχα φυτέψει έναν σπόρο που βλάσταινε, άνθιζε και κάρπιζε. Μου έλεγε πως είχα ανοίξει στον νου της δρόμους, όπως και σε πολλές άλλες γυναίκες που δεν επιθυμούσαν να είναι υποχείρια της επικράτειας των ανδρών. Μέσα από τα γραπτά μου, διδάχθηκε τον τρόπο να διεκδικεί. Σπούδασε την Υγειονομία κοντά στις Αδελφές του Ελέους και βγήκε στον στίβο της εργασίας πολύ νωρίς, την εποχή που οι φίλες και συνομήλικές της το μόνο που ζητούσαν ήταν να βολευτούν σε έναν γάμο. Όμως αυτή ορφάνεψε από μικρή, και η νενέ της, που ανέλαβε την κηδεμονία της, καθώς και του αδελφού της, ήταν πια σε μεγάλη ηλικία.

Τώρα, έξι χρόνους μετά, βρίσκομαι και πάλι στο Ελληνικό Νοσοκομείο του Βαλουκλή, στο Μπαλουκλί όπως το γνωρίζουν οι περισσότεροι. Είναι πλήρως ανακαινισμένο και καθαρό. Οι εξοπλισμοί του σύγχρονοι. Το νοσοκομείο τούτο είχε καταστραφεί ολοσχερώς σ’ εκείνο το ταρακούνημα του 1894, όπου η Πόλη σείστηκε ωσάν να βάλθηκαν τα έγκατα της γης να την ξεθεμελιώσουν. Πώς σώθηκαν τα ξύλινα σπίτια μας! Ήταν που προβλέψαμε να τα στήσουμε μεριμνώντας για τους σεισμούς. Όχι όμως και για τις πυρκαγιές. Τα ξύλινα σπίτια λαμπαδιάζουν αμέσως στις πυρκαγιές, που ξεσπούν στην Πόλη κάθε λίγο και λιγάκι. Πάντως, σ’ εκείνον τον σεισμό –θυμάμαι, βρισκόμουν σε συγγραφικό οίστρο–, το σπίτι μας χόρευε σαν να ήταν πάνω σε κύμα. Η μητέρα, ο Ζαννής και οι ψυχοκόρες μας κρύφτηκαν κάτω από τα τραπέζια με τρόμο μεν αλλά χωρίς πανικό, όπως μας είχε προπαιδεύσει ο πατέρας μας. Εγώ έμεινα στη θέση μου, θαρρώντας πως ο σεισμός συντελούνταν μέσα μου, όταν ένιωσα το χέρι του αγαπημένου μου αδελφού να με τραβάει έξω. Ο πρώτος σεισμός είχε σταματήσει και ακολούθησε ο δεύτερος, ακόμα πιο δυνατός. Βλέπαμε γύρω άλλα οικήματα να πέφτουν σαν χάρτινα, τη γη να σκίζεται και το νερό της θάλασσας να ορμάει μέσα στα κοντινά της κτίρια. Μένω με την εντύπωση πως αυτή ήταν από τις πιο τρομακτικές στιγμές της ζωής μου. Στη σκέψη μου θεμελιώθηκε η άποψη πως ο άνθρωπος είναι μηδαμινός μπροστά στους θυμούς της φύσης και οφείλει να την αφουγκράζεται, να εκπαιδεύεται στην ταπεινότητα και να κοιτά με δέος το μεγαλείο του κόσμου στον οποίο ανήκει.

Με την αρρώστια να κατατρώει τα σπλάχνα μου, έχω το προνόμιο να με φροντίζει και πάλι η Μαργαρίτα. Είναι πιο μεστή, λιγότερο παρορμητική, αλλά το ίδιο παθιασμένη με τη χειραφέτησή της. Είναι, βλέπεις, πλέον ύπανδρη με τον Γιακουμή, τον ρέμπελο μορφονιό, και έχει δύο κόρες. Και ο Γιακουμής τής βγήκε καλόκαρδος μεν, πλην μέθυσος –και «παιζομάτης», όπως τον έλεγε–, κι αυτή μαζεύει δύναμη να τον ξαποστείλει δίχως να απολογηθεί στο οικείο της περιβάλλον και στον κοινωνικό περίγυρο. Η Μαργαρίτα έχει βαρύνει κάπως, έχει χάσει το αεράτο βάδισμά της, αλλά είναι το ίδιο στοργική, χωρίς να φανερώνει μίζερη συμπόνια. Το πλέριο γαλανό των ματιών της φόρεσε με τον καιρό μια γκρίζα απόχρωση σαν φθινοπωρινή συννεφιά, και συλλογιέται πολύ τη λέξη πριν τη βγάλει από τα χείλη της. Με κολακεύει που δεν έχει λησμονήσει τις συνήθειές μου και μου φέρνει επιστολόχαρτα –ροζ και φιστικί– για να γράφω στους φίλους «αδελφούς» μου στη Σηλυβριά, ελέγχοντας μήπως έχει τελειώσει το μελάνι μου στο μελανοδοχείο. Γνωρίζει πως προτιμώ το κόκκινο ή το μαύρο μελάνι. Παλαιότερα έγραφα αποκλειστικά με μαύρο, μα τώρα χρησιμοποιώ το κόκκινο, σαν τις παπαρούνες των αιμοπτύσεων που όλο και πιο συχνά ανθίζουν στα προσκέφαλά μου.

Λίγα λόγια για το βιβλίο 

Στη σκιά του 19ου αιώνα, όπου οι φωνές των γυναικών σπάνια ακούγονται, η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου μαθαίνει από πολύ νέα να μιλά με ιστορίες. Κόρη μιας ανήσυχης και μεταβατικής εποχής, μεγαλώνει στην Κωνσταντινούπολη, ανάμεσα σε κοινωνικούς περιορισμούς, μητρικές προσδοκίες και μια ακατανίκητη έλξη για τη γραφή. Οι λέξεις της γίνονται καταφύγιο αλλά και πράξη αντίστασης. Μαχόμενη δασκάλα, οπαδός του δημοτικισμού και διανοούμενη, εκπροσωπεί μια γενιά που παλεύει να ισορροπήσει μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας. Τα στοιχεία που συνθέτουν την προσωπικότητά της την οδηγούν αναπόφευκτα σε σύγκρουση με την κλειστή κοινωνία των Ρωμιών της Πόλης, με το καθεστώς των αρχαϊστών Φαναριωτών και με την Εκκλησία, που κηδεμονεύει το εκπαιδευτικό σύστημα.

Από τη Βλάγκα και το Χάσκιοϊ, στην Αθήνα και τη Σηλυβρία, και από το Βουκουρέστι και τα Καρπάθια, στο Μελένικο, στη Θεσσαλονίκη και τη Βιέννη, η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου μάχεται για τη γυναίκα, για τη γλώσσα και την ανθρωπιστική παιδεία και ζει μια ζωή γεμάτη κινδύνους, ταγμένη στα συμφέροντα του γένους, λίγο πριν ξεσπάσει ο αιματηρός Μακεδονικός Αγώνας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα 

Η Ελένη Πριοβόλου γεννήθηκε στο Αγγελόκαστρο Μεσολογγίου. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και είναι μέλος του Δικτύου κατά της έμφυλης βίας και των γυναικοκτονιών «η φωνή της». Έχει καταθέσει είκοσι πέντε βιβλία για παιδιά και εφήβους, δέκα μυθιστορήματα για μεγάλους, μία νουβέλα και ένα βιβλίο με διηγήματα, ενώ έχει συμμετάσχει και στους συλλογικούς τόμους Θερινοί έρωτες, Η φωνή της, Εκατό και είκοσι φωνές, Δεν έχουμε οξυγόνο. Έχει τιμηθεί με το Βραβείο Αφηγηματικού Πεζού Λόγου της Ακαδημίας Αθηνών (Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 2024) για το μυθιστόρημά της Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή, με το Βραβείο Αναγνωστών του ΕΚΕΒΙ (2010) για το μυθιστόρημά της Όπως ήθελα να ζήσω, με το Βραβείο Λογοτεχνικού Βιβλίου για Μεγάλα Παιδιά του περιοδικού Διαβάζω (2009) για το βιβλίο της Το σύνθημα και με το Κρατικό Βραβείο Εφηβικού-Νεανικού Λογοτεχνικού Βιβλίου για το Φως σε μαύρο ουρανό, το οποίο επιλέχθηκε επίσης από τη Διεθνή Βιβλιοθήκη του Μονάχου ανάμεσα στα διακόσια καλύτερα βιβλία της κατηγορίας του και αναρτήθηκε στον Τιμητικό Πίνακα της IBBY για το έτος 2022.