Η εποχή του μυθιστορήματος

Πρόλογος

Το βιβλίο αυτό έχει ως κεντρικό άξονα την πρόσληψη της πεζογραφίας της γενιάς του '30 (κριτική υποδοχή, κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές) και απαρτίζεται από εννέα κεφάλαια που επιχειρούν να καταθέσουν έναν προβληματισμό πάνω σε ευρύτερα και ειδικότερα θέματα που σχετίζονται με τα πεζογραφήματα –κυρίως μυθιστορήματα– αυτής της γενιάς. Λέω «κυρίως μυθιστορήματα», γιατί με την εξαίρεση της νουβέλας του Στράτη Μυριβήλη Βασίλης ο Αρβανίτης, όλα τα κείμενα που συζητιούνται εδώ ανήκουν στο μυθιστόρημα, το είδος που κατ' εξοχήν ανανεώνεται και αναδεικνύεται από τη συγκεκριμένη λογοτεχνική γενιά, σε βαθμό που να δικαιολογείται, θαρρώ, η επιλογή του τίτλου του παρόντος βιβλίου. «Η εποχή του μυθιστορήματος», άλλωστε, είναι ο τίτλος και ενός ανυπόγραφου (αποδιδόμενου στον Γιώργο Θεοτοκά) άρθρου του περιοδικού Ιδέα, όπου γίνεται επισκόπηση της πεζογραφικής παραγωγής του 1933 και υπογραμμίζεται με νόημα ότι «το ελληνικό μυθιστόρημα γεννήθηκε και αντρώνεται γρήγορα».

Το κεφάλαιο «Η γενιά του '30 και η εποχή του μυθιστορήματος» έχει εισαγωγικό χαρακτήρα και αποπειράται να συνοψίσει κάποιες βασικές θέσεις συγγραφέων, κριτικών και ιστορικών της νεοελληνικής λογοτεχνίας αναφορικά με τη σχέση της γενιάς του 1930 με το μυθιστόρημα.

Στο κεφάλαιο «Τα μυθιστορήματα της γενιάς του '30 που αποτυπώνουν τη Μικρασιατική εμπειρία και η κριτική υποδοχή τους» επιχειρείται μια συνοπτική παρουσίαση της κριτικής πρόσληψης των «αιολικών» ή «μικρασιατικών» πεζογραφημάτων της γενιάς του '30, όπου συμπεριλαμβάνονται έργα πεζογράφων όπως ο Στράτης Μυριβήλης, ο Στρατής Δούκας, ο Ηλίας Βενέζης, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Κοσμάς Πολίτης και η Τατιάνα Σταύρου. Τα μυθιστορήματα που συγκροτούν αυτόν τον μικρασιατικό «κανόνα», κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: αυτά που επικεντρώνονται στην περίοδο της Καταστροφής και της αιχμαλωσίας· αυτά που αναφέρονται στην επιστροφή των στρατιωτών από το μικρασιατικό μέτωπο και στην εγκατάσταση των προσφύγων σε αστικές περιοχές γύρω από την Αθήνα· και αυτά που περιγράφουν τη ζωή στη Μικρασία πριν από την Καταστροφή.

Στο κεφάλαιο «Το Νούμερο 31328 του Βενέζη και 1922 του Κούνδουρου: Από το βιβλίο της αιχμαλωσίας στην ταινία-μπαλάντα της καταστροφής», διευρυμένη και επεξεργασμένη εκδοχή παλαιότερης μελέτης μου («Το Νούμερο 31328 του Βενέζη και 1922 του Κούνδουρου: το μυθιστόρημα ως αφετηρία για κινηματογραφική αναλογία», στο: Ζ.Ι. Σιαφλέκης, Ερασμία – Λουίζα Σταυροπούλου (επιμ.), Τριαντάφυλλα και γιασεμιά. Τιμητικός τόμος για την Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, Gutenberg, Αθήνα 2012, σ. 599-616), προτείνεται μια συγκριτική ανάγνωση του μυθιστορήματος και της ταινίας, εστιασμένη στους άξονες της πλοκής, της αφήγησης, της σκιαγράφησης των χαρακτήρων και της κριτικής πρόσληψης των δύο έργων. Το μυθιστόρημα του Ηλία Βενέζη Το Νούμερο 31328 (1931), συγκλονιστικό χρονικό μιας οδυνηρής προσωπικής εμπειρίας του συγγραφέα, της αιχμαλωσίας του μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, αποτελεί ορόσημο στην ιστορία της νεοελληνικής πεζογραφίας, με αλλεπάλληλες εκδόσεις και ύμνους από την κριτική. Η –απαγορευμένη επί τρία χρόνια μετά τη βράβευσή της στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης του 1978– κινηματογραφική ταινία του Νίκου Κούνδουρου 1922 (1978), η οποία αποτελεί ελεύθερη κινηματογραφική διασκευή του μυθιστορήματος του Βενέζη, ανήκει στην κατηγορία της κινηματογραφικής μεταφοράς λογοτεχνικού έργου που ονομάζεται «αναλογία», κατά την οποία ένα λογοτεχνικό έργο χρησιμεύει ως σημείο εκκίνησης για ένα νέο έργο τέχνης, με αποτέλεσμα η λογοτεχνική πηγή να καθίσταται ενίοτε δυσδιάκριτη.

Στο κεφάλαιο «Κουρασμένοι ήρωες στα αστικά μυθιστορήματα της δεκαετίας του 1930» γίνεται συζήτηση για αρκετούς μυθιστορηματικούς χαρακτήρες, ανδρικούς και γυναικείους, που εκφράζουν έναν από τους κυρίαρχους θεματικούς άξονες στην αστική πεζογραφία της γενιάς του '30, την αλλοτρίωση του ατόμου και τη δυσαρμονία του με το περιβάλλον. Τέτοιοι «κουρασμένοι» ήρωες μπορούν να εντοπιστούν στα μυθιστορήματα Δεσμώτες (1932), Η παρακμή των Σκληρών (1933) και Η μενεξεδένια πολιτεία (1937) του Άγγελου Τερζάκη, Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν (1933) και Χίμαιρα (1936) του Μ. Καραγάτση, Εκάτη (1933) του Κοσμά Πολίτη, Αργώ (1933) και Το δαιμόνιο (1938) του Γιώργου Θεοτοκά, Οι παραστρατημένοι (1935) της Λιλίκας Νάκου.

Στο κεφάλαιο «Το δαιμόνιο του Γιώργου Θεοτοκά από την οπτική γωνία του Βασίλη Βασιλικού» συνοψίζονται τα βασικά σημεία μιας σχετικά πρόσφατης κριτικής του μυθιστορήματος του Θεοτοκά από έναν νεότερο ομότεχνό του και επιχειρείται ένας διακειμενικός συσχετισμός ανάμεσα στο Δαιμόνιο και στα Θύματα ειρήνης του Βασιλικού.

Στο κεφάλαιο «Ο Ζορμπάς και ο Βασίλης ο Αρβανίτης». Δύο εκδοχές ελληνικότητας σε καιρούς δύστηνους» (πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Αντί, περίοδος Β΄, τχ. 911-912, 4 Ιανουαρίου 2008, σ. 35-39) προτείνεται μια σύγκριση ανάμεσα σε δύο οριακά έργα της νεοελληνικής πεζογραφίας, το Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά του Νίκου Καζαντζάκη και το Βασίλης ο Αρβανίτης του Στράτη Μυριβήλη – έργα τα οποία λαμβάνουν την οριστική μορφή τους κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής και, παρά τις διόλου αμελητέες διαφορές τους, «συνομιλούν» μεταξύ τους σε διάφορα επίπεδα. Επισημαίνονται κοινά σημεία μεταξύ των κεντρικών ηρώων των δύο έργων (ιδιόμορφη «παλικαριά», απαξίωση προς το ιδανικό της Πατρίδας, περιφρόνηση προς τη θρησκεία και τους ιερωμένους, αμοραλισμός, απόρριψη κοινωνικών συμβάσεων, διάθεση προστασίας των περιφρονημένων γυναικών), δύο αρχετυπικών μορφών που καταλήγουν να συμβολίζουν την αντοχή της ελληνικής φυλής και να αποτελούν δύο ιδιαίτερες εκφράσεις της ελληνικής ταυτότητας, βασισμένες στη λαϊκή παράδοση. Εξετάζονται, επίσης, θέματα όπως ο ρόλος των αφηγητών στα δύο έργα και η διάθεση ειδωλοποίησης των δύο κεντρικών ηρώων, οι μέθοδοι σκιαγράφησης των χαρακτήρων, η τοποθέτηση της δράσης σε μικρές αγροτικές κοινότητες.

Το κεφάλαιο «Ένας συγγραφέας πίσω από την κάμερα: ο Άγγελος Τερζάκης και το πείραμα της Νυχτερινής περιπέτειας» (πρώτη δημοσίευση: Δημήτρης Αγγελάτος, Ευριπίδης Γαραντούδης (επιμ.), Η λογοτεχνία και οι τέχνες της εικόνας. Ζωγραφική και κινηματογράφος, Καλλιγράφος, Αθήνα 2013, σ. 139-151), επιχειρεί μια ανίχνευση της «συνομιλίας» της ταινίας Νυχτερινή περιπέτεια, που σκηνοθέτησε ο Άγγελος Τερζάκης το 1953, με το σύνολο της πεζογραφικής και της δραματικής δημιουργίας του συγγραφέα. Η ταινία συνιστά ένα πολύτιμο τεκμήριο για το ανήσυχο πνεύμα του δημιουργού της, τη διάθεσή του να εκφραστεί εκμεταλλευόμενος τις δυνατότητες που του προσφέρει η κινηματογραφική γλώσσα και, οπωσδήποτε, συνδέεται με το λογοτεχνικό του έργο, τόσο από την άποψη της θεματολογίας όσο και από την άποψη της τεχνικής.

Το κεφάλαιο «Το μυθιστόρημα των τεσσάρων: το γοητευτικό και παιγνιώδες πείραμα μιας λογοτεχνικής "élite"», επικεντρώνεται στο Μυθιστόρημα των τεσσάρων, ένα μυθιστόρημα που γράφεται το 1958 από τέσσερις κορυφαίους Νεοέλληνες πεζογράφους, βασικούς εκπροσώπους της γενιάς του '30, τους Άγγελο Τερζάκη, Στράτη Μυριβήλη, Ηλία Βενέζη και Μ. Καραγάτση. Επιχειρώ να διερευνήσω εάν και σε ποιον βαθμό το παιγνιώδες Μυθιστόρημα των τεσσάρων είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί ως ένα συλλογικό δημιούργημα ενός σημαντικού λογοτεχνικού «κουαρτέτου», ισχυρού μέρους μιας πνευματικής élite, της θρυλικής γενιάς του '30, η οποία, παρά τις αμφισβητήσεις που δέχεται, διατηρεί το 1958, τρεις δεκαετίες μετά το ξεκίνημά της, την πεποίθηση ότι αποτελεί μια «ξεχωριστή και ηγετική ομάδα» (κατά τον πρόσφατο χαρακτηρισμό του Δημήτρη Τζιόβα), δυνάμενη ακόμη να προσελκύσει το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού μιας καθημερινής εφημερίδας μεγάλης κυκλοφορίας.

Το κεφάλαιο «Οι τηλεοπτικές διασκευές των μυθιστορημάτων της γενιάς του '30» αναφέρεται στο ζήτημα της πρόσληψης της νεοελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής της γενιάς του '30 μέσα από τις δημοφιλείς τηλεοπτικές διασκευές.

Κλείνοντας αυτό το σημείωμα, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω τους συναδέλφους Έρη Σταυροπούλου, Γεωργία Γκότση, Γιάννη Ξούρια και Κατερίνα Μουστακάτου για τις πολύτιμες υποδείξεις τους και το πάντα πρόθυμο και εξυπηρετικό προσωπικό της Εθνικής Βιβλιοθήκης, της Βιβλιοθήκης της Βουλής, των Σπουδαστηρίου Νεοελληνικής Φιλολογίας, Αγγλικής και Γαλλικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Επίσης, τις εκδόσεις Γκοβόστης και ιδιαίτερα την επιμελήτρια Ευγενία Νικολάου και τον γραφίστα Πέτρο Τσαλπατούρο για την άψογη συνεργασία που είχαμε.