«Εξάντληση» της Άννα Καταρίνα Σάφνερ (προδημοσίευση)

ΕΙΣΑΓΩΓΉ

Νιώθετε κουρασμένοι ή και εξαντλημένοι όλες ή τις περισσότερες ώρες της μέρας; Αισθάνεστε πως ζείτε για να δουλεύετε αντί να δουλεύετε για να ζήσετε; Πως οι λίστες των υποχρεώσεων και οι ευθύνες σας έχουν γίνει ένα αβάσταχτο φορτίο που απειλεί να σας συνθλίψει; Βιώνετε έντονα αισθήματα αποστασιοποίησης και έλλειψης κινήτρου; Πιάνετε μονίμως τον εαυτό σας να αμφισβητεί τα επιτεύγματα και τις δεξιότητές σας, παράγοντας έναν εσωτερικό θόρυβο που επιτείνει τους εξωγενείς στρεσογόνους παράγοντες; Αν η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα είναι θετική, τότε το ανά χείρας βιβλίο σάς αφορά. Συγκεντρώνει γνώσεις, παλιές και καινούργιες, για τα αίτια και τις θεραπείες της εξάντλησης, και ευελπιστώ πως θα σας εμπνεύσει να βρείτε νέους τρόπους να ξεπεράσετε αυτήν την κατάσταση και να ανακτήσετε τη χαμένη σας ζωντάνια. Διότι η εξάντληση απειλεί τον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξής μας: όταν νιώθουμε πως δεν έχουμε ενέργεια, δύναμη και χρόνο, μπαίνουμε σε «λειτουργία επιβίωσης», θυμίζοντας ζόμπι. Αποξενωνόμαστε από τα συναισθήματα και τις επιθυμίες μας, χάνουμε την επαφή με τα πράγματα που είναι αληθινά σημαντικά για εμάς, καθώς και με ό,τι μας κάνει γνήσια ευτυχισμένους.

Πριν απ’ όλα, θα πρέπει να γνωρίζετε πως δεν είστε μόνοι. Εκεί έξω υπάρχει μια ολόκληρη στρατιά ανθρώπων που δεν βλέπουν μπροστά τους από την κούραση. Η εξάντληση γενικότερα, και ειδικότερα ο σύγχρονος απόγονός της, η επαγγελματική εξουθένωση (το περιβόητο «burnout»), αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δεινά της εποχής μας. Καθώς η δουλειά καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής και της σκέψης μας, κι επειδή σχεδόν τα πάντα σήμερα μοιάζουν με δουλειά, το burnout έχει εξελιχτεί στο πιο πολυσυζητημένο σύνδρομο εξάντλησης των καιρών μας. Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (American Psychological Association), σε έκθεση που δημοσίευσε πριν από λίγα χρόνια, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το burnout και το στρες αγγίζουν σήμερα πρωτοφανή επίπεδα σε όλα τα επαγγέλματα, εξαιτίας και της πανδημίας Covid-19, που τα επιδείνωσε σημαντικά. Κι εγώ η ίδια κάποτε ένιωθα μονίμως εξαντλημένη. Το μυαλό μου είχε «καεί», η καθημερινότητα μου φαινόταν μονότονη και ανιαρή, η δουλειά έμοιαζε να μην τελειώνει ποτέ. Παρ’ όλο που, θεωρητικά τουλάχιστον, είχα μόνιμη θέση στο πανεπιστήμιο, η απειλή της απόλυσης κρεμόταν σαν δαμόκλειος σπάθη πάνω από το κεφάλι μου για μία πενταετία. Καθώς ο αριθμός των φοιτητών μας σταθερά συρρικνωνόταν χρόνο με τον χρόνο, τα επίπεδα του άγχους και του στρες μου συνεχώς αυξάνονταν. Κι ενώ περνούσα ώρες ολόκληρες αγωνιώντας για το τι άλλο θα μπορούσα να κάνω στη ζωή μου, κατάφερνα να σκεφτώ ελάχιστα πράγματα. Επιπλέον, ο φόβος πως θα χάναμε τη δουλειά μας δημιούργησε μια τοξική κουλτούρα στο εργασιακό περιβάλλον, η οποία, σε συνδυασμό με τα συναισθήματα αδυναμίας, την απουσία σκοπού και την απειλή της ανεργίας, αποτελούσε φυσικά την τέλεια συνταγή για το burnout. Την κατάσταση αυτή την έζησα από πρώτο χέρι.

Αυστηρά μιλώντας, το burnout αποτελεί μια διαταραχή της υγείας οφειλόμενη σε παράγοντες άμεσα συνυφασμένους με το επάγγελμα· ο όρος περιγράφει μια κατάσταση εξάντλησης λόγω χρόνιου εργασιακού στρες. Έρευνες έχουν δείξει ότι, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, τα αίτια της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν σχετίζονται με τους δικούς μας «ελαττωματικούς» μηχανισμούς αντιμετώπισης –όπως η βιομηχανία της ευτυχίας θέλει να μας κάνει να πιστεύουμε–, αλλά είναι βαθιά ριζωμένα στο εργασιακό μας περιβάλλον. Οι πέντε κυριότεροι λόγοι για το burnout είναι η άδικη μεταχείριση στον χώρο εργασίας, ο μη διαχειριστικός φόρτος εργασίας, οι ασαφείς ρόλοι, η ελλιπής επικοινωνία και υποστήριξη, οι παράλογες χρονικές πιέσεις. Μπορούμε επίσης να οδηγηθούμε στην εξουθένωση επειδή αισθανόμαστε ότι μας λείπει ο έλεγχος και η ικανότητα να ενεργούμε αυτόνομα, ή γιατί βιώνουμε μια σύγκρουση αξιών. Η επαγγελματική εξουθένωση συχνά σχετίζεται με την καταπάτηση της αξιοπρέπειάς μας στην εργασία, και με την αίσθηση ότι δεν μας εκτιμούν. Οι περισσότεροι από εμάς δεν πάσχουμε από εξουθένωση λόγω ανεπαρκούς ικανότητας να διαχειριστούμε το άγχος μας, αλλά επειδή οι δομές στις οποίες είμαστε ενταγμένοι μας αρρωσταίνουν.

Αυστηρά μιλώντας, το burnout αποτελεί μια διαταραχή της υγείας οφειλόμενη σε παράγοντες άμεσα συνυφασμένους με το επάγγελμα· ο όρος περιγράφει μια κατάσταση εξάντλησης λόγω χρόνιου εργασιακού στρες. Έρευνες έχουν δείξει ότι, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, τα αίτια της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν σχετίζονται με τους δικούς μας «ελαττωματικούς» μηχανισμούς αντιμετώπισης –όπως η βιομηχανία της ευτυχίας θέλει να μας κάνει να πιστεύουμε–, αλλά είναι βαθιά ριζωμένα στο εργασιακό μας περιβάλλον.

Ωστόσο, αυτό που μας συμβαίνει στη δουλειά είναι σπανίως η μοναδική αιτία της εξάντλησής μας. Τα βαθύτερα αίτια της χρόνιας όσο και της υποτροπιάζουσας εξάντλησης είναι συνήθως πιο περίπλοκα, περιλαμβάνοντας τόσο εξωτερικούς όσο και εσωτερικούς παράγοντες, οι οποίοι ενδέχεται να μην περιορίζονται στον κόσμο της εργασίας. Μερικές φορές, γινόμαστε οι ίδιοι «κακά» αφεντικά του εαυτού μας, με το να εσωτερικεύουμε επιβλαβείς στάσεις απέναντι στη δουλειά. Η σημερινή κουλτούρα της επαγγελματικής εξουθένωσης, σχετικά με τον χρόνο και την παραγωγικότητα, είναι ριζωμένη σε βαθύτερες και παλαιότερες αντιλήψεις, οι οποίες μας επηρεάζουν ακόμα και όταν δεν έχουμε κανέναν πάνω από το κεφάλι μας.

Μπορεί επίσης να νιώθουμε εξαντλημένοι επειδή αναλωνόμαστε σε έναν εσωτερικό πόλεμο, σε μάχες ανάμεσα σε διαφορετικές πλευρές του εαυτού μας με αντικρουόμενους στόχους και αξίες. Μιλάω εκ πείρας: με είχε εξαντλήσει μια αδυσώπητη φωνή στο κεφάλι μου, που αμφισβητούσε μονίμως όλα τα προσωπικά μου επιτεύγματα, κάνοντάς με να νιώθω ράκος. Αυτή η φωνή που μας στοιχειώνει είναι στην πραγματικότητα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο. Έχει διάφορα ονόματα: εσωτερικός κριτής, σκληρό υπερεγώ, εσωτερικός δαίμονας, εσωτερικός σαμποτέρ, εσωτερικός δικαστής, αρνητική αυτοομιλία. Όπως και να την ονομάσουμε, τα καλά νέα είναι ότι υπάρχουν στρατηγικές με τις οποίες μπορούμε να μειώσουμε τις εξουθενωτικές επιπτώσεις της, καθώς και να βρούμε τρόπους να διοχετεύσουμε την ενέργειά μας προς τα έξω, προς τους ανθρώπους και τα εγχειρήματα που μας ενδιαφέρουν αληθινά. Τελικά, ξεπερνώ την εξάντληση σημαίνει ότι αναπληρώνω τη χαμένη μου ενέργεια. Σημαίνει ακόμα ότι απελευθερώνω την ενέργειά μου, έτσι ώστε να μπορώ να επιλέξω συνειδητά πώς θα τη χρησιμοποιήσω.

Ανέκαθεν με ενδιέφερε η ψυχολογία, ιδίως οι αθέατες πτυχές του εαυτού μας – οι λιγότερο συνειδητές ψυχικές διεργασίες, τα ατομικά και συλλογικά τυφλά σημεία μας. Εν μέρει για να κατανοήσω τη δική μου χρόνια εξάντληση, και στο πλαίσιο της ιδιότητάς μου ως ιστορικού του πολιτισμού, έγραψα ένα βιβλίο για τη μακρά ιστορία της εξάντλησης. Με ενδιέφερε να εντοπίσω τις ρίζες των σημερινών αντιλήψεων για θέματα όπως η ενέργεια, ο χρόνος, η εργασία, η παραγωγικότητα. Πιο πρόσφατα, κυκλοφόρησε ένα βιβλίο μου σχετικά με την αρχαία τέχνη της αυτοβελτίωσης, μεγάλο μέρος του οποίου περιστρέφεται γύρω από στρατηγικές για να κατευθύνουμε την ενέργειά μας προς τα έξω, αντί να είμαστε παθητικά θύματα των ασυνείδητων μοτίβων και φόβων μας. Μολονότι δεν έπαψε ποτέ να με συναρπάζει η βαθιά ιστορία της ψυχολογίας, παράλληλα άρχισε να με απασχολεί όλο και περισσότερο η ψυχολογία ως πρακτική. Ασχολήθηκα για λίγο με την ψυχανάλυση, και στη συνέχεια εκπαιδεύτηκα στο coaching. Τελικά, άρχισα να το ασκώ επαγγελματικά και ειδικεύτηκα στο να βοηθώ ανθρώπους που πάσχουν από επαγγελματική εξουθένωση. Η παράδοση του πληγωμένου θεραπευτή (wounded healer) μας θέλει να διδάσκουμε αυτό που εμείς οι ίδιοι πρέπει να εμπεδώσουμε. Στον ανά χείρας οδηγό, μοιράζομαι μαζί σας τις αγαπημένες μου σκέψεις για την εξάντληση: από την αρχαία σοφία, τις θεολογικές πραγματείες, τα φιλοσοφικά και τα λογοτεχνικά έργα έως τις ιδέες που γεννήθηκαν στο μυαλό μου στο πλαίσιο της επαγγελματικής μου ενασχόλησης με το coaching, καθώς και πορίσματα της πιο πρόσφατης επιστημονικής έρευνας σχετικά με το στρες και το burnout.

Θεωρούμε πως η εποχή μας είναι η κατεξοχήν εποχή της εξάντλησης, και όχι άδικα· αρκεί να αναλογιστούμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της: διάχυτη πολιτισμική τάση να αποδίδεται υπερβολική αξία στην εργασία, εξαιρετικά εθιστικές τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών, ατελείωτες ψυχοκοινωνικές πιέσεις του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Τα τελευταία χρόνια, έχει καταγραφεί στους εργαζόμενους πρωτόγνωρη αύξηση των περιστατικών άγχους, κατάθλιψης και επαγγελματικής εξουθένωσης. Η εργασία από το σπίτι εξαιτίας του λοκντάουν δεν έχει βοηθήσει. Η δουλειά μοιάζει να έχει διεισδύσει σε όλες τις πτυχές της καθημερινότητάς μας. Επιπλέον, τείνουμε όλο και περισσότερο να βλέπουμε ολόκληρη τη ζωή μας μέσα από το πρίσμα της· ολοένα και περισσότερα πεδία του βίου μοιάζουν με κοπιαστική δουλειά: από τις σχέσεις με τους συντρόφους, τους φίλους και τα παιδιά μας, έως την υγεία και τη φυσική μας κατάσταση, την ψυχολογική και την πνευματική μας ανάπτυξη. Συχνά αισθανόμαστε πως πρέπει να διαπρέψουμε και να «δουλέψουμε» σε όλους αυτούς τους τομείς· οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να το εκφράσουμε λένε πολλά. Ο ψυχαναλυτής Josh Cohen γράφει: «Η εργασία, νοούμενη τόσο ως μόχθος όσο και ως λειτουργικότητα, αποτελεί επιτακτική απαίτηση των καιρών μας».

Ο Cohen περιγράφει το burnout ως «προσωρινή ψυχική κατάρρευση» – μια εσωτερική κόλαση που μπορεί ταυτόχρονα να αποτελεί και εξέγερση ενάντια στην προσταγή της αδιάκοπης δουλειάς. Αντιθέτως, η [Αμερικανίδα συγγραφέας και] δημοσιογράφος Anne Helen Petersen θεωρεί ότι το burnout δεν συνιστά παροδική κρίση, αλλά δομική συνθήκη για τους σημερινούς millennials. Σε άρθρο της που δημοσιεύτηκε το 2019 στο BuzzFeed, και το οποίο έγινε πολύ γνωστό (viral), φωτίζει τα διαρθρωτικά οικονομικά αίτια της τρέχουσας επιδημίας εξουθένωσης που πλήττει τη γενιά της. Το burnout συμβαίνει, γράφει η Petersen, «όταν το χάσμα ανάμεσα στη ζωή που θα θέλαμε να ζήσουμε και σε αυτήν που μπορούμε να ζήσουμε γίνεται υπερβολικά μεγάλο για να το αντέξουμε». Το κοινωνικό συμβόλαιο έχει διαρραγεί: η εκπαίδευση δεν εξασφαλίζει πλέον κοινωνική κινητικότητα ούτε σταθερό εισόδημα και άνετη μεσοαστική ζωή. Οι millennials αποτελούν την πρώτη γενιά ανθρώπων της σύγχρονης εποχής που βρίσκονται σε χειρότερη οικονομική κατάσταση από τους γονείς τους. Όλα τα αφηγήματα με τα οποία ανατράφηκαν –ότι η σκληρή δουλειά σε ανταμείβει πάντα, ότι οι καλύτεροι πετυχαίνουν σε μια αξιοκρατική ελεύθερη αγορά, ότι όλα θα πάνε καλά αρκεί να αγαπάμε αυτό που κάνουμε– έχουν καταρρεύσει.

Η αλήθεια είναι πως φαίνεται να ζούμε σε ιδιαίτερα ζοφερούς καιρούς καταιγιστικών εξελίξεων. Βιώνουμε πολλές και σοβαρές κρίσεις που απειλούν τον συνηθισμένο τρόπο ζωής μας· η κλιματική αλλαγή, ο πόλεμος, οι πανδημίες, η οικονομική αβεβαιότητα, η αυξανόμενη πολιτική πόλωση είναι οι κυριότερες από αυτές. Ωστόσο, η εξάντληση αποτελεί στην πραγματικότητα ένα πανταχού παρόν όσο και διαχρονικό φαινόμενο. Βρίσκεται στον πυρήνα μιας σειράς από παλαιότερα αλλά και σύγχρονα σύνδρομα, τα οποία δεν περιλαμβάνουν μόνο την επαγγελματική εξουθένωση, αλλά και τη μελαγχολία, την ακηδία, τη νευρασθένεια, την κατάθλιψη. Συγγραφείς και στοχαστές ανά τους αιώνες έχουν δηλώσει εξαντλημένοι, και ανατρέχουν νοσταλγικά σε περιόδους του παρελθόντος που φαντάζονται πως ήταν λιγότερο κουραστικές. Σκέψεις τόσο για την περιορισμένη φύση της ενέργειάς μας, όσο και για τα εσωτερικά και τα εξωτερικά αίτια που μπορεί να την εξαντλήσουν εντοπίζονται ακόμα και στο πολύ μακρινό παρελθόν, φτάνοντας έως και την αρχαία Κίνα. Ο [Βρετανός] κριτικός λογοτεχνίας Frank Kermode (1919-2010) γράφει:

«Νομίζουμε πως η κρίση που βιώνουμε είναι πιο σημαντική, πιο ανησυχητική, πιο ενδιαφέρουσα από άλλες κρίσεις. [...] Συνηθίζουμε να περιγράφουμε την παρούσα ιστορική συγκυρία ως μοναδικά τρομακτική και συνάμα προνομιακή από κάποιες απόψεις· ως μια κομβική χρονική στιγμή. Όμως πώς είναι δυνατόν να ισχύει αυτό; Είναι μάλλον αμφίβολο πως η κρισιακή μας συνθήκη […] αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικές διαφορές μας σε σχέση με τους προγόνους μας. Πολλοί από αυτούς αισθάνονταν ακριβώς όπως κι εμείς. Όσο πεπεισμένοι είμαστε εμείς με βάση τις ενδείξεις που έχουμε, άλλο τόσο ήταν κι εκείνοι».

Μολονότι οι πρόγονοί μας χρησιμοποίησαν διαφορετικές εικόνες και μεταφορές για να περιγράψουν αυτήν την εμπειρία, μου φάνηκε εξαιρετικά παρήγορο το γεγονός πως δεν είμαστε οι μόνοι που έχουμε βρεθεί αντιμέτωποι με το πρόβλημα της εξάντλησης. Άνθρωποι σε πολλές ιστορικές περιόδους και σε όλους τους πολιτισμούς έχουν παλέψει με την εξάντληση, έχουν κάνει εικασίες για την προέλευσή της, έχουν επινοήσει θεραπείες για να την υπερνικήσουν. Για καλή μας τύχη, έχουμε πολλά ακόμα να διδαχτούμε τόσο από τους αρχαίους όσο και από άλλους πολιτισμούς.

Αυτό που αλλάζει στη διάρκεια της Ιστορίας δεν είναι τόσο η εμπειρία της εξάντλησης αυτή καθαυτή, όσο η μεταφορική γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να την περιγράψουμε και οι ιστορίες που διηγούμαστε για να εξηγήσουμε τα αίτιά της. Επιπλέον, οι θεωρίες για το φαινόμενο της εξάντλησης αποτελούν ισχυρά βαρόμετρα για τις κυρίαρχες πολιτισμικές αγωνίες και προσδοκίες. Οι θεωρίες αυτές πολλές φορές επικεντρώνονται σε πολύ συγκεκριμένες πολιτισμικές δυσαρέσκειες. Στην εποχή μας, λόγου χάριν, τείνουν να περιστρέφονται γύρω από την εθιστική τεχνολογία, τις ψυχολογικές επιπτώσεις της αμείλικτης επιταγής της οικονομικής ανάπτυξης, τις ανησυχίες για την ολοένα και πιο εύθραυστη ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Από την άλλη, στο παρελθόν, οι άνθρωποι ανησυχούσαν για τις αρνητικές επιπτώσεις της πνευματικής εργασίας, τον δαίμονα της μεσημβρίας, τη χλιαρή θρησκευτική πίστη, την υπερβολικά πικάντικη διατροφή, τα μυθιστορήματα που μπορούσαν να διεγείρουν υπερβολικά τον νου, τη φαντασία και τις αισθήσεις, τις φρικιαστικές ειδήσεις, τα αυτοκίνητα, τη γυναικεία χειραφέτηση ή την υπόγεια επίδραση του Κρόνου.

Οι διάφορες θεωρίες για το φαινόμενο της εξάντλησης μπορούν επίσης να μας διαφωτίσουν σχετικά με το πώς βλέπουμε την ικανότητά μας να ενεργούμε αυτόνομα και τη δύναμη της θέλησής μας. Αποδίδουμε την εξάντλησή μας πρωτίστως σε εσωτερικά ή σε εξωτερικά αίτια; Θεωρούμε ότι αποτελεί ένα φαινόμενο που σχετίζεται κυρίως είτε με τον νου είτε με το σώμα, ή μήπως την αντιλαμβανόμαστε ως ένα ευρύτερο πολιτισμικό φαινόμενο; Πιστεύουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε τις καταστάσεις που μας απομυζούν, ή αισθανόμαστε θύματα «βαμπιρικών» δυνάμεων τις οποίες δεν ελέγχουμε; Οι ιστορίες που διηγούμαστε για την εξάντλησή μας έχουν σημασία, καθώς διαμορφώνουν τόσο τον τρόπο που τη βιώνουμε όσο και τις ενέργειες που κάνουμε για να την καταπολεμήσουμε.

Ως εκ τούτου, ο παρών οδηγός δεν περιέχει μόνο σκέψεις που σχετίζονται με την πιο πρόσφατη ψυχολογική έρευνα για το στρες και το burnout, αλλά και τους στοχασμούς ράθυμων μοναχών, κουρασμένων μελαγχολικών, αλχημιστών της Αναγέννησης, νευρασθενικών ατόμων σε υπερδιέγερση. Θα συναντήσουμε μορφές από τον κόσμο της μυθοπλασίας –όπως τον Μπάρτλμπυ, τον Ομπλόμοϕ και τον Δάντη– οι οποίες θα μας καθοδηγήσουν και θα μοιραστούν μαζί μας την πολύτιμη σοφία τους. Πιστεύω ακράδαντα ότι για να ξεπεράσουμε την εξάντλησή μας, θα πρέπει να συγκεράσουμε γνώσεις από διαφορετικά πεδία, παλιές και νέες οπτικές, τις οποίες θα αντλήσουμε από την επιστήμη, τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, την ψυχολογία. Γιατί το νεότερο δεν είναι απαραίτητα και καλύτερο. Πολλές φορές, τα διαχρονικά αρχαία πρότυπα είναι εκείνα που κρατούν το κλειδί για την υπέρβαση των σημερινών προκλήσεων. Σε τελική ανάλυση, το είδος μας παλεύει με την εξάντληση από τις απαρχές του χρόνου.

Για τον συγγραφέα Jonathan Malesic, το burnout αποτελεί περισσότερο πολιτισμικό παρά ατομικό φαινόμενο. Στην πραγματικότητα, είναι και τα δύο. Οι ρίζες της εξάντλησής μας συχνά εδράζονται σε βαθύτερες πολιτισμικές αντιλήψεις, οι οποίες, με τη σειρά τους, διαμορφώνουν την ατομική μας συμπεριφορά. Ο ανά χείρας οδηγός είναι μεν ένα βιβλίο αυτοβοήθειας, αλλά κι ένα έργο που επιζητά να διερευνήσει τις κοινές πολιτισμικές παραδοχές μας σχετικά με την εργασία, την εξάντληση, την παραγωγικότητα. Για πολλά χρόνια υποτιμούσαμε τη θεραπευτική δύναμη των φιλοσοφικών στοχασμών, των ιστορικών και των κοινωνιολογικών παρατηρήσεων. Φρονώ πως πρέπει να αποτελέσουν τα δραστικά εκείνα συστατικά που θα μας βοηθήσουν να θεραπεύσουμε την εξάντλησή μας, αλλά και να εξετάσουμε τα προβλήματά μας μέσα από διαφορετικό πρίσμα. Οι αλλαγές οπτικής, είτε είναι ανεπαίσθητες είτε ριζικές, μπορούν να μας βγάλουν από την αδράνειά μας και να μας παρακινήσουν να αναλάβουμε δράση. Δεν ευθυνόμαστε προσωπικά για τα πάντα ούτε όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε είναι αποκλειστικά δικό μας «προνόμιο». Πολλοί από τους παράγοντες που μας εξαντλούν είναι διαρθρωτικής αλλά και πολιτισμικής φύσης. Επιπλέον, μερικές από τις αντιλήψεις που μας αρρωσταίνουν δεν αποτελούν απλώς προϊόν των πρόσφατων νεοφιλελεύθερων πολιτικών και πρωτοβουλιών για τη βελτίωση της αποδοτικότητας. Είναι πολύ παλαιότερες απ’ όσο νομίζουμε, με τις ρίζες τους να απλώνονται μέχρι το μακρινό παρελθόν.

Η [Αμερικανίδα] δοκιμιογράφος, ποιήτρια και ακτιβίστρια Audre Lorde γράφει: «Δεν υπάρχει μονοθεματικός αγώνας, γιατί η ζωή μας δεν είναι μονοθεματική». Αυτό αληθεύει και στην περίπτωση της εξάντλησής μας, της οποίας τα αίτια είναι πολλαπλά και σύνθετα, εσωτερικά και εξωτερικά. Εξαιρώ από την ανάλυσή μου τις περιπτώσεις εξάντλησης που σχετίζονται με ιατρικές παθήσεις, οι οποίες μπορούν να διαγνωστούν εύκολα και με βεβαιότητα. Ωστόσο, η εξάντληση που δεν μπορεί να αποδοθεί κατηγορηματικά σε μία και μοναδική αιτία απαιτεί συστηματική και συγχρόνως διεπιστημονική προσέγγιση, η οποία δεν θα επικεντρώνεται απλώς στους εξωτερικούς ή τους εσωτερικούς παράγοντες, αλλά επίσης θα διερευνά τους τρόπους διασταύρωσής τους. Ένας ραγδαία αυξανόμενος αριθμός ερευνητών αναλύει σήμερα το πώς οι κοινωνικές και οι πολιτισμικές δυνάμεις διαμορφώνουν την ψυχική μας ευεξία. Θεωρώ πως οι μελέτες τους θα πρέπει να αποκτήσουν πολύ πιο περίοπτη θέση στα βιβλία αυτοβοήθειας.

Στον πολιτισμό μας, η παραγωγικότητα και η αποδοτικότητα έχουν φετιχοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε η υπέρμετρη εκτίμησή τους έχει γυρίσει μπούμερανγκ, αρρωσταίνοντας όλο και περισσότερους από εμάς.

Στον πολιτισμό μας, η παραγωγικότητα και η αποδοτικότητα έχουν φετιχοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε η υπέρμετρη εκτίμησή τους έχει γυρίσει μπούμερανγκ, αρρωσταίνοντας όλο και περισσότερους από εμάς. «Το σώμα και το πνεύμα μας δεν καταπονούνται μόνο από την εργασία», γράφει ο Josh Cohen. «Είναι εκτεθειμένα σε μια κουλτούρα στην οποία η κάθε στιγμή αποτελεί αφορμή για παραγωγή ή κατανάλωση». Ο λόγος που οι περισσότεροι από εμάς αισθανόμαστε τόσο εξουθενωμένοι είναι επειδή έχουμε ενστερνιστεί τρομερά επιζήμιες παραδοχές σχετικά με τον χρόνο και την αξιοποίησή του. Οι αντιλήψεις αυτές έχουν κανονικοποιηθεί, και μάλιστα σε σημείο που τις θεωρούμε εντελώς φυσικές και αυτονόητες. Ο Αμερικανός συγγραφέας David Foster Wallace παρουσιάζει με γλαφυρό τρόπο το αποτέλεσμα μιας τέτοιας φυσικοποιημένης ιδεολογίας σε μια γνωστή διδακτική ιστοριούλα του:

«Δυο νεαρά ψάρια κολυμπούν αμέριμνα στη μέση του ωκεανού όταν συναντούν κατά τύχη ένα γεροντότερο ψάρι που κολυμπά προς την αντίθετη κατεύθυνση, και το οποίο τους γνέφει και λέει: “Καλημέρα, παιδιά. Πώς είναι το νερό;”. Τα δυο νεαρά ψάρια συνεχίζουν για λίγο την πορεία τους μέχρι που το ένα γυρνάει στο άλλο και το ρωτάει: “Τι στο καλό είναι το νερό;”»

Ελπίζω το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας να σας βοηθήσει να δείτε πιο καθαρά το νερό στο οποίο κολυμπάμε όλοι, που μας περιβάλλει και μας εξαντλεί.

Ο ανά χείρας οδηγός αποτελεί μια συλλογή σύντομων δοκιμίων για την εξάντληση, τα οποία καλύπτουν θέματα όπως ο καπιταλισμός, η ενέργεια, η χαρά, το ποσό της ζωής, η ξεκούραση, ο χρόνος, η τελειομανία, η εργασία. Σας προσκαλεί να διδαχτείτε τόσο από την έρευνα αιχμής όσο και από την Ιστορία και την αρχαία σοφία. Μπορείτε να βουτήξετε στις σελίδες του όποτε έχετε τον χρόνο και τη διάθεση να το κάνετε, και για όση ώρα θέλετε, ξεκινώντας από το θέμα που σας φαίνεται πιο ελκυστικό. Δεν έχει σημασία με ποια σειρά θα διαβάσετε τα κείμενα του βιβλίου· καθώς γνωρίζω πως οι αντοχές σας πιθανότατα είναι μειωμένες, είναι όλα σύντομα. Προτείνω να διαβάζετε μόνο ένα κείμενο την ημέρα. Με αυτόν τον τρόπο, θα επιτρέψετε στις ιδέες που θα συναντήσετε στην πορεία της ανάγνωσης να αφομοιωθούν καλύτερα, να ωριμάσουν μέσα σας και να δώσουν με τον καιρό νέες οπτικές. Μέσα σε έναν μήνα περίπου, θα μετασχηματίσουν τον τρόπο που αντιλαμβάνεστε την εξάντλησή σας. Και κυρίως, θα αλλάξουν το πώς αισθάνεστε γι’ αυτήν. Γιατί κάθε αληθινή μεταμόρφωση πρέπει να αλλάζει τη δομή των συναισθημάτων μας. Η γνώση που δεν μετουσιώνεται σε πράξη είναι ανώφελη. Ο Γερμανός συγγραφέας Johann Wolfgang von Goethe σχολίασε εύστοχα: «Δεν αρκεί να έχεις τη γνώση· πρέπει και να τη χρησιμοποιείς. Δεν αρκεί να θέλεις· πρέπει και να πράττεις». Για τον λόγο αυτό, θα βρείτε επίσης πρακτικές συμβουλές που θα σας βοηθήσουν να κάνετε συγκεκριμένα βήματα προκειμένου να αποκαταστήσετε τη ζωτικότητά σας.

Η συγγραφή του παρόντος βιβλίου δεν θα ήταν εφικτή χωρίς τους υπέροχους πελάτες μου στο coaching: όλους εκείνους τους εξαντλημένους συγγραφείς, πανεπιστημιακούς καθηγητές, ακτιβιστές, ζωγράφους, γιατρούς, επιχειρηματίες, στρατιωτικούς, δικηγόρους, διευθυντές και διευθύνοντες συμβούλους, με τους οποίους είχα το προνόμιο να συνεργαστώ στη διάρκεια των περασμένων ετών. Σας είμαι βαθιά ευγνώμων για όσα μού διδάξατε. Η θεωρία είναι κάτι τελείως διαφορετικό από τη βιωμένη εμπειρία και τη διαχείρισή της, σε όλη την εξοργιστική ακαταστασία και την αναπάντεχη ομορφιά της. Οι ίδιοι ξέρουν καλά σε ποιους αναφέρομαι· τους ευχαριστώ που μοιράστηκαν μαζί μου τον προσωπικό τους αγώνα, τη γνώση και τις παρατηρήσεις τους.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Γιατί νιώθουμε όλοι τόσο εξαντλημένοι; Μήπως παλεύουμε ν’ ανταποκριθούμε στα υψηλά πρότυπα που θέτει ο τελειομανής εαυτός μας ή απλώς πασχίζουμε να αντεπεξέλθουμε στις πολλαπλές απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής; H Anna Katharina Schaffner, ιστορικός του πολιτισμού και εξειδικευμένη coach για το burnout καταπιάνεται με όλους εκείνους τους παράγοντες που μας στερούν την ελευθερία και μας αρρωσταίνουν. Αντλώντας από την επιστήμη, τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία, η Schaffner ανιχνεύει τα αίτια και την ιστορία της εξάντλησης και παράλληλα αναδεικνύει νέους τρόπους για την καταπολέμηση του στρες και της αρνητικότητας. Ένα αντισυμβατικό και ευρηματικό βιβλίο, παρηγορητικό και ανακουφιστικό, γεμάτο πρακτικές συμβουλές που μας δείχνει πώς μπορούμε να ελέγξουμε την εξάντλησή μας και να ξαναβρούμε τη χαρά της ζωής. «Αντίδοτο στον εξαντλητικό σύγχρονο τρόπο ζωής».

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Anna Katharina Schaffner, Ph.D., είναι επαγγελματίας σύμβουλος για θέματα επαγγελματικής εξουθένωσης, καθώς και συγγραφέας. Παλαιότερα ήταν καθηγήτρια Πολιτιστικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Κεντ. Ειδικεύεται στο να βοηθά τους ανθρώπους να ξεπεράσουν την εξουθένωση που προέρχεται από τη δουλειά τους και την υπερβολική πίεση και να ανακαλύψουν ξανά το πάθος και τον σκοπό τους. Τα δημοσιογραφικά άρθρα της Schaffner έχουν φιλοξενηθεί στο Times Literary Supplement, το Guardian, το Psychology Today, το Positive Psychology, το Aeon, το PSYCHE, το The Los Angeles Review of Books και αλλού.