«Η σύγχρονη ιστορία του Ιράν» του Έρβαντ Αμπραχαμιάν (προδημοσίευση)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

«Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα».
David Lowenthal

Το Ιράν μπήκε στον εικοστό αιώνα με βόδια και ξύλινα άροτρα. Βγήκε με χαλυβουργεία, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά αυτοκινητιστικών ατυχημάτων στον κόσμο και, προς μεγάλη ανησυχία πολλών, ένα πυρηνικό πρόγραμμα. Το βιβλίο αυτό περιγράφει την εντυπωσιακή μεταμόρφωση που έλαβε χώρα στο Ιράν τον εικοστό αιώνα. Δεδομένου ότι η κύρια κινητήρια δύναμη αυτής της μεταμόρφωσης ήταν η κεντρική κυβέρνηση, το βιβλίο επικεντρώνεται στο κράτος, στον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε και επεκτάθηκε, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο η επέκτασή του είχε βαθιές επιπτώσεις, όχι μόνο στην πολιτική και στην οικονομία, αλλά και στο περιβάλλον, στον πολιτισμό και, το πιο σημαντικό από όλα, στην ευρύτερη κοινωνία. Ορισμένες επιπτώσεις ήταν αναμενόμενες, ενώ άλλες, ιδίως τα κινήματα διαμαρτυρίας και οι πολιτικές επαναστάσεις, δεν ήταν. Το βιβλίο αυτό μπορεί να φανεί κάπως ιδιόμορφο, και ακόμη και ύπουλο, σε όσους είναι πεπεισμένοι ότι το κράτος είναι εγγενώς μέρος του προβλήματος και όχι λύση στα σύγχρονα διλήμματα. Ωστόσο, δεδομένου ότι το βιβλίο αυτό αφορά σημαντικούς μετασχηματισμούς και ότι αυτοί οι μετασχηματισμοί στο Ιράν έχουν ξεκινήσει πάντοτε από την κεντρική κυβέρνηση, θα επικεντρωθεί στην τελευταία, ελπίζοντας ότι δεν θα πέσει στην χεγκελιανή-ρανκεϊκή παγίδα της εξύμνησης του κράτους.

Μέσα από όλες αυτές τις αλλαγές, η γεωγραφία και η ταυτότητα του Ιράν παρέμειναν αξιοσημείωτα σταθερές. Οι σημερινοί Ιρανοί ζουν περίπου στα ίδια σύνορα με τους προπάππους τους. Η περιοχή –τριπλάσια σε έκταση από τη Γαλλία και έξι φορές μεγαλύτερη από το Ηνωμένο Βασίλειο– οριοθετείται στον νότο από τον Περσικό Κόλπο, στα ανατολικά από τις ερήμους και τα βουνά του Χορασάν, του Σιστάν και του Μπαλουχιστάν, στα δυτικά από τον Σατ αλ-Άραμπ, τα ιρακινά έλη και τα κουρδικά βουνά, και στα βόρεια από τον ποταμό Αράς [Αράξη], που ρέει από το όρος Αραράτ προς την Κασπία Θάλασσα, και από τον ποταμό Ατράκ, που εκτείνεται από την Κασπία Θάλασσα έως την Κεντρική Ασία. Τα τρία πέμπτα της χώρας, ειδικά το κεντρικό οροπέδιο, δεν έχουν αρκετές βροχοπτώσεις για να συντηρήσουν μόνιμη γεωργία. Η γεωργία περιορίζεται στο Αζερμπαϊτζάν, στο Κουρδιστάν και στην ακτή της Κασπίας, που ποτίζονται από βροχές, καθώς και σε αρδευόμενα χωριά και οάσεις διάσπαρτες σε όλη τη χώρα, ειδικά στους πρόποδες των οροσειρών.

Όπως όλες οι εθνικές ταυτότητες, η ιρανική είναι ρευστή και αμφισβητούμενη. Παρ’ όλα αυτά, η προσήλωση του Ιράν στο Ζαμίν-ε Ιράν (Η γη του Ιράν) και στο Ιράν Σαχρ (Η χώρα του Ιράν) παραμένει αξιοσημείωτα σταθερή. Οι Ιρανοί ταυτίζονται τόσο με το σιιτικό Ισλάμ όσο και με την προϊσλαμική τους ιστορία, ειδικά με τους Σασσανίδες, τους Αχαιμενίδες και τους Πάρθους. Τα ονόματα που επιλέγουν οι γονείς για τα παιδιά τους είναι ζωντανή απόδειξη αυτού: από το σιιτικό Ισλάμ προέρχονται τα ονόματα Αλί, Μεχντί, Ρεζά, Χουσσεΐν, Χασσάν και Φατεμέ, ενώ από το αρχαίο Ιράν, μέσω του ποιητή Φερντοσί και του επικού του έργου Σαχναμέ (Βιβλίο των Βασιλέων), προέρχονται τα ονόματα Ισφαντιάρ, Ισκαντάρ, Ροστάμ, Σοχράμπ, Αρντασίρ, Καβέ, Μπαχράμ και Ατόσσα. Αυτό το έπος του 10ου αιώνα εξακολουθεί να διαβάζεται ευρέως και στη σύγχρονη εποχή. Αν και η εθνική ταυτότητα θεωρείται συχνά ως μια σύγχρονη εφεύρεση, το Σαχναμέ αναφέρεται στο Ιράν με το όνομά του περισσότερες από χίλιες φορές, και ολόκληρο το έπος μπορεί να διαβαστεί ως μια μυθική ιστορία του ιρανικού έθνους. Μεταξύ των Ιρανών –όπως και μεταξύ ορισμένων άλλων λαών της Μέσης Ανατολής– η εθνική συνείδηση φαίνεται να έχει προηγηθεί κατά πολύ της σύγχρονης εποχής. Φυσικά, ο τρόπος με τον οποίο εκφράστηκε και το ποιος τη διατύπωσε δεν παρέμειναν πάντα σταθερά.

Στην αρχή του αιώνα, το ποσοστό αλφαβητισμού ήταν περίπου 5% και περιοριζόταν στους αποφοίτους των σεμιναρίων, των κορανικών σχολών και των ιεραποστολικών ιδρυμάτων. Λιγότερο από το 50% του πληθυσμού καταλάβαινε τα περσικά (φαρσί), ενώ οι υπόλοιποι μιλούσαν κουρδικά, αραβικά, γκιλακί, μαζαντερανί, μπαλουχικά, λουρί και τουρκικές διαλέκτους, όπως αζερικά, τουρκμενικά και κασκάι. [...] Ωστόσο, μέχρι το τέλος του αιώνα, το ποσοστό αλφαβητισμού είχε φτάσει το 84%· περίπου 1,6 εκατομμύρια άτομα ήταν εγγεγραμμένα σε ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και άλλα 19 εκατομμύρια φοιτούσαν σε σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Πάνω από το 85% του πληθυσμού μπορούσε πλέον να επικοινωνεί στα περσικά, αν και περίπου το 50% συνέχιζε να μιλά τη «μητρική του γλώσσα» στο σπίτι.

Παρά τις συνέχειες, ο εικοστός αιώνας έφερε βαθιές αλλαγές σε όλες σχεδόν τις πτυχές της ιρανικής ζωής. Στην αρχή του αιώνα, ο συνολικός πληθυσμός ήταν λιγότερος από 12 εκατομμύρια – το 60% κάτοικοι χωριών, το 25%-30% νομάδες και λιγότερο από το 15% κάτοικοι πόλεων [1]. Η Τεχεράνη ήταν μια μεσαίου μεγέθους πόλη με 200.000 κατοίκους. Το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση ήταν πιθανώς λιγότερο από τριάντα χρόνια, και η παιδική θνησιμότητα έφτανε τα 500 παιδιά ανά 1.000 γεννήσεις. Μέχρι το τέλος του αιώνα, ο πληθυσμός είχε φτάσει τα 69 εκατομμύρια. Ο νομαδικός πληθυσμός είχε συρρικνωθεί σε λιγότερο από 3%, και ο αστικός τομέας είχε αυξηθεί σε περισσότερο από 66%. Η Τεχεράνη ήταν μια μεγαλούπολη με πάνω από 6,5 εκατομμύρια κατοίκους. Το προσδόκιμο ζωής έφτασε τα εβδομήντα χρόνια, και η παιδική θνησιμότητα είχε μειωθεί σε αναλογία 28 προς 1.000. Στην αρχή του αιώνα, το ποσοστό αλφαβητισμού ήταν περίπου 5% και περιοριζόταν στους αποφοίτους των σεμιναρίων, των κορανικών σχολών και των ιεραποστολικών ιδρυμάτων. Λιγότερο από το 50% του πληθυσμού καταλάβαινε τα περσικά (φαρσί), ενώ οι υπόλοιποι μιλούσαν κουρδικά, αραβικά, γκιλακί, μαζαντερανί, μπαλουχικά, λουρί και τουρκικές διαλέκτους, όπως αζερικά, τουρκμενικά και κασκάι. Η δημόσια ψυχαγωγία είχε τη μορφή αθλητικών εκδηλώσεων σε τοπικά ζουρχανέ (γυμναστήρια), απαγγελίες του Σαχναμέ σε τσαγερίες και καφενεία, βασιλικές παρελάσεις στους δρόμους, περιστασιακές εκτελέσεις σε δημόσιες πλατείες και, το πιο σημαντικό από όλα, πομπές μαστιγώματος, θεατρικές παραστάσεις του Πάθους και γιορτές με φωτιές κατά τη διάρκεια του Μουχαρράμ, του ιερού μήνα των σιιτών. Ωστόσο, μέχρι το τέλος του αιώνα, το ποσοστό αλφαβητισμού είχε φτάσει το 84%· περίπου 1,6 εκατομμύρια άτομα ήταν εγγεγραμμένα σε ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και άλλα 19 εκατομμύρια φοιτούσαν σε σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Πάνω από το 85% του πληθυσμού μπορούσε πλέον να επικοινωνεί στα περσικά, αν και περίπου το 50% συνέχιζε να μιλά τη «μητρική του γλώσσα» στο σπίτι. Η δημόσια ψυχαγωγία έχει πλέον τη μορφή ποδοσφαιρικών αγώνων, ταινιών, ραδιοφώνου, εφημερίδων και, το πιο σημαντικό, βίντεο, DVD, διαδικτύου και τηλεόρασης – σχεδόν όλα τα αστικά νοικοκυριά και τα τρία τέταρτα των αγροτικών νοικοκυριών διαθέτουν τηλεοράσεις.

Στις αρχές του εικοστού αιώνα, οι σύγχρονοι τρόποι μετακίνησης έκαναν μόλις την εμφάνισή τους – οι ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι και οι σιδηρόδρομοι είχαν συνολικό μήκος μικρότερο από 340 χιλιόμετρα. Σύμφωνα με έναν ξένο διπλωμάτη, τα συνήθη μέσα μεταφοράς ήταν τα μουλάρια και οι καμήλες, καθώς δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου «τροχοφόρα οχήματα» [2]. Ο σάχης ήταν ο περήφανος ιδιοκτήτης του μοναδικού αυτοκινήτου σε ολόκληρο το Ιράν. Υπό ευνοϊκές συνθήκες, οι ταξιδιώτες χρειάζονταν τουλάχιστον δεκαεπτά ημέρες για να διανύσουν τα 350 μίλια από την Τεχεράνη στην Ταμπρίζ, δεκατέσσερις ημέρες για τα 558 μίλια μέχρι το Μασχάντ και τριάντα επτά ημέρες για τα 700 μίλια μέχρι το Μπουσέχρ. Ο φωτισμός με αέριο, η ηλεκτρική ενέργεια και τα τηλέφωνα ήταν πολυτέλειες που περιορίζονταν για λίγους στην Τεχεράνη. Ένας άγγλος επισκέπτης έγραψε με νοσταλγία: «Στην Περσία δεν υπάρχουν πόλεις, ούτε φτωχογειτονιές. Δεν υπάρχουν βιομηχανίες που λειτουργούν με ατμό και, ως εκ τούτου, δεν υπάρχει η μηχανική τυραννία που νεκρώνει το μυαλό, αφήνει πεινασμένη την καρδιά και κουράζει το σώμα και το πνεύμα με τη μονοτονία της. Δεν υπάρχει φυσικό αέριο, ούτε ηλεκτρικό ρεύμα, αλλά δεν είναι πιο ευχάριστη η λάμψη των λαμπτήρων πετρελαίου;» [3]. Μέχρι το τέλος του αιώνα, η χώρα είχε ενσωματωθεί στην εθνική οικονομία μέσω του οδικού δικτύου, του ηλεκτρικού συστήματος και του δικτύου φυσικού αερίου. Πολλά σπίτια –ακόμη και οικογενειακές φάρμες– είχαν τρεχούμενο νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και ψυγεία. Η χώρα διαθέτει πλέον 10.000 χιλιόμετρα σιδηροδρόμων, 59.000 χιλιόμετρα ασφαλτοστρωμένων δρόμων και 2,9 εκατομμύρια μηχανοκίνητα οχήματα – τα περισσότερα από τα οποία συναρμολογούνται εντός της χώρας. Οι ταξιδιώτες από την Τεχεράνη μπορούν πλέον να φτάσουν στις πρωτεύουσες των επαρχιών μέσα σε λίγες ώρες με αυτοκίνητο ή τρένο – για να μην αναφέρουμε το αεροπλάνο.

Ο αιώνας έφερε εξίσου βαθιές αλλαγές στους καθημερινούς φόβους. Στην αρχή της περιόδου, οι διαρκείς κίνδυνοι που στοίχειωναν τον μέσο άνθρωπο ήταν οι ληστές των δρόμων και οι συμμορίες των φυλών, τα άγρια ζώα, τα τζίνι, το κακό μάτι και οι μαύρες γάτες που διέσχιζαν το μονοπάτι κάποιου, η πείνα, οι επιδημίες και οι ασθένειες, ειδικά η ελονοσία, η διφθερίτιδα, η δυσεντερία, η φυματίωση, η ευλογιά, η χολέρα, η σύφιλη και η γρίπη. Μέχρι το τέλος του αιώνα, αυτοί οι φόβοι είχαν αντικατασταθεί από σύγχρονα προβλήματα, όπως η ανεργία, οι συντάξεις, η στέγαση, οι ασθένειες της τρίτης ηλικίας, η ρύπανση, τα τροχαία ατυχήματα και τα αεροπορικά δυστυχήματα, τα υπερπλήρη σχολεία και ο ανταγωνισμός για την είσοδο στο πανεπιστήμιο. Το Ιράν έχει πραγματικά εισέλθει στον σύγχρονο κόσμο. Ένας Ιρανός Ριπ Βαν Βίνκλε[1][1][1] [4] που είχε πέσει για ύπνο το 1900 δύσκολα θα αναγνώριζε το περιβάλλον του αν ξυπνούσε το 2000.

Η πιο αξιοσημείωτη αλλαγή, ωστόσο, έχει επέλθει στη δομή του κράτους. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, το κράτος, αν μπορούσε να ονομαστεί έτσι, αποτελούταν απλώς από τον σάχη και τον μικρό προσωπικό του περίγυρο – τους υπουργούς του, την οικογένειά του και τον πατρογονικό του οίκο. Δεν κυβερνούσε τη χώρα μέσω της γραφειοκρατίας και του μόνιμου στρατού –τα οποία και τα δύο έλειπαν εντελώς– αλλά μέσω τοπικών προσωπικοτήτων, όπως αρχηγοί φυλών, γαιοκτήμονες, ανώτεροι κληρικοί και πλούσιοι έμποροι. Μέχρι το τέλος του αιώνα, το κράτος είχε διεισδύσει σε κάθε στρώμα και περιοχή της χώρας. Είκοσι γιγαντιαία υπουργεία απασχολούσαν περισσότερους από 850.000 δημόσιους υπαλλήλους και έλεγχαν έως και το 60% της εθνικής οικονομίας, ενώ ημικρατικά ιδρύματα έλεγχαν ένα επιπλέον 20%. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι το κράτος διαθέτει πλέον στρατιωτική δύναμη που ξεπερνά το μισό εκατομμύριο άνδρες. Από τους προύχοντες που βοήθησαν στη διακυβέρνηση των επαρχιών για αιώνες μόνο οι κληρικοί έχουν επιβιώσει. Το κράτος έχει επεκταθεί σε τέτοιο βαθμό, που ορισμένοι το αποκαλούν «ολοκληρωτικό». Αλλά, είτε είναι ολοκληρωτικό είτε όχι, το κράτος έχει αναπτυχθεί με τέτοια ταχύτητα, που τώρα ελέγχει τα μέσα οργανωμένης βίας, καθώς και τον μηχανισμό είσπραξης φόρων, απονομής δικαιοσύνης και διανομής κοινωνικών υπηρεσιών. Ένα τέτοιο κράτος δεν είχε υπάρξει ποτέ στο Ιράν. Για αιώνες, η λέξη ντοουλάτ σήμαινε «βασιλική κυβέρνηση». Τώρα σημαίνει «κράτος», με την πλήρη σύγχρονη έννοια.

Παρόμοιες γλωσσικές αλλαγές παρατηρούνται και σε άλλους τομείς. Στα τέλη του δεκάτου ενάτου αιώνα, ο Νάσσερ αλ-Ντιν Σαχ βασίλευε ως Σαχ-ιν-Σαχ (Βασιλεύς των Βασιλέων), Παντσάχ (Φύλακας Σαχ), Χακάν (Χαν των Χαν) και Ζιλλαλλάχ (Σκιά του Θεού). Οι αυλικοί τον αποκαλούσαν Δικαστή, Ανώτατο Διαιτητή, Διοικητή των Πιστών, Φύλακα του Ποιμνίου και Άξονα του Σύμπαντος. Το κράτος ήταν απλώς μια επέκταση της βασιλικής του προσωπικότητας· η βασιλική προσωπικότητα, όπως και οι παραδοσιακοί ηγέτες σε όλο τον κόσμο, ήταν κυρίαρχη. Στα τέλη του εικοστού αιώνα, ο Αγιατολλάχ Ρουχολλάχ Χομεϊνί κυβερνούσε με καινοτόμους τίτλους, όπως Ραχμπάρ-ε Ενγκελάμπ (Ηγέτης της Επανάστασης), Ραχμπάρ-ε Μοσταζαφίν (Ηγέτης των Απόκληρων) και Μπονιαντγκάρ-ε Τζομχουρί-ε Ισλάμ (Ιδρυτής της Ισλαμικής Δημοκρατίας). Η «δημοκρατία» του ισχυριζόταν ότι μιλούσε εκ μέρους όχι μόνο τού Ιράν και του σιιτισμού αλλά και των «επαναστατικών μαζών» και των «κολασμένων της γης» – όροι αδιανόητοι στους προηγούμενους αιώνες.

Η πολιτική γλώσσα έχει αλλάξει από πολλές άλλες απόψεις. Στις αρχές του αιώνα, οι βασικές λέξεις στο πολιτικό λεξιλόγιο ήταν εστεμπντάντ (απολυταρχία), σαλτανάτ (βασίλειο), ασράφ (ευγενής), α’γιάν (προύχοντας), αρμπάμπ (γαιοκτήμονας), ρι’γιάτ (υπήκοος) και τιρέ (φατρία) – όρος που είναι πλέον τόσο άγνωστος στους σύγχρονους Ιρανούς των πόλεων όσο θα ήταν ο όρος «clan» (φατρία) σε έναν Σκοτσέζο που ζούσε στο βικτοριανό Λονδίνο. Στο τέλος του αιώνα, οι βασικοί όροι ήταν ντιμοκρασί, πλουραλίσμ, μοντερνιγιάτ, χοκούκ-ε μπεσάρ (ανθρώπινα δικαιώματα), τζαμ’έχ-ε μαντανί (κοινωνία των πολιτών), μοσταράκ (δημόσια συμμετοχή) και μία νέα λέξη: σαχρβαντί (ιθαγένεια). Με άλλα λόγια, οι μέσοι Ιρανοί δεν θεωρούν πλέον τους εαυτούς τους απλούς υπηκόους του ηγεμόνα, αλλά πλήρεις πολίτες, ανεξαρτήτως φύλου, με το αναφαίρετο δικαίωμα να συμμετέχουν στην εθνική πολιτική. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι, στη δεκαετία του 1990, περισσότερο από το 70% του ενήλικου πληθυσμού συμμετείχε τακτικά στις εθνικές εκλογές.

Ο αιώνας αυτός μεταμόρφωσε επίσης τις έννοιες του ιρανισμού και του σιιτισμού – τα δύο αλληλένδετα στοιχεία που συνέβαλαν στη δημιουργία της εθνικής συνείδησης. Για αιώνες, η παραδοσιακή σοφία θεωρούσε το Σαχναμέ ως νόμιμο θεσμό της μοναρχίας, συνδέοντας το στέμμα με την περσική γλώσσα και υμνώντας τα επικά επιτεύγματα όχι μόνο του Ιράν αλλά και των αρχαίων περσικών δυναστειών. Με άλλα λόγια, το Σαχναμέ ήταν μια επική απόδειξη ότι η ταυτότητα του Ιράν ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τον θεσμό της βασιλείας: χωρίς σάχη, δεν υπήρχε Ιράν. Ωστόσο, όταν φτάνουμε στην επανάσταση του 1979, πολλοί υποστήριζαν ότι το έπος δεν είχε γραφτεί για να υμνήσει τους σάχηδες αλλά για να τους καταδικάσει, καθώς οι ήρωες δεν προέρχονταν από τις τάξεις της βασιλείας ενώ οι περισσότεροι μονάρχες απεικονίζονταν ως διεφθαρμένοι, τυραννικοί και κακοί. Ένας συγγραφέας υποστήριξε μάλιστα ότι το Βιβλίο των Βασιλέων θα έπρεπε να ονομάζεται Βιβλίο της Εξέγερσης [5]. Άλλωστε, υποστήριξε, ο κύριος ήρωάς του ήταν ο Καβέ ο Σιδεράς, ο οποίος ύψωσε τη σημαία της εξέγερσης ενάντια σε έναν τυραννικό σάχη.

Οι αλλαγές στο σιιτισμό ήταν ακόμη πιο δραματικές. Στο παρελθόν, ο σιιτισμός είχε υιοθετήσει δόγματα που στο σύνολό τους ήταν συντηρητικά, ησυχαστικά και απολιτικά. Ενδιαφερόταν λιγότερο για τα εγκόσμια ζητήματα και περισσότερο για τη μετά θάνατον ζωή, την ψυχή, καθώς και για ζητήματα προσωπικής συμπεριφοράς και ηθικής. Το πιο ιερό γεγονός στο θρησκευτικό ημερολόγιο –η Ασούρα, τον μήνα Μουχαρράμ– εορταζόταν για να τιμήσει την ημέρα του 680 μ.Χ., όταν ο Ιμάμης Χουσσεΐν προσήλθε συνειδητά και οικειοθελώς στο μαρτύριό του, στη μάχη της Καρμπάλα, προκειμένου να εκπληρώσει το προκαθορισμένο θέλημα του Θεού. Οι σιίτες μνημόνευαν την Καρμπάλα, την Ασούρα και τον Μουχαρράμ με τον ίδιο τρόπο που οι παραδοσιακοί καθολικοί μνημονεύουν το Πάθος του Χριστού στο όρος Γολγοθά. Επιπλέον, από το 1501, όταν οι Σαφαβίδες καθιέρωσαν τον σιιτισμό ως επίσημη θρησκεία του Ιράν, αυτοί και οι διάδοχοί τους, συμπεριλαμβανομένης της δυναστείας των Κατζάρων, εκμεταλλεύονταν συστηματικά τον Μουχαρράμ για να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα σε αυτούς και στους υπηκόους τους και να εδραιώσουν τον δεσμό μεταξύ των υπηκόων τους ενάντια στον εξωτερικό σουνιτικό κόσμο – ενάντια στους Οθωμανούς στη δύση, στους Ουζμπέκους στον βορρά και στους Παστού στην ανατολή.

Ωστόσο, με το ξέσπασμα της επανάστασης του 1979, ο σιιτισμός μετατράπηκε δραστικά σε ένα άκρως πολιτικοποιημένο δόγμα που έμοιαζε περισσότερο με ριζοσπαστική ιδεολογία παρά με ευσεβή και συντηρητική θρησκεία. Το κεντρικό μήνυμα του Μουχαρράμ ερμηνευόταν πλέον ως αγώνας για κοινωνική δικαιοσύνη και πολιτική επανάσταση. Τα συνθήματα διακήρυσσαν: «Κάντε τον κάθε μήνα Μουχαρράμ, την κάθε μέρα Ασούρα και τον κάθε τόπο Καρμπάλα» [6]. Τώρα υποστηριζόταν ότι ο Ιμάμης Χουσσεΐν είχε πάει στην Καρμπάλα όχι λόγω προκαθορισμένου πεπρωμένου αλλά επειδή είχε καταλήξει στο λογικό συμπέρασμα ότι η «αντικειμενική κατάσταση» του παρείχε μια καλή ευκαιρία να πραγματοποιήσει μια επιτυχημένη επανάσταση [7]. Μερικοί τον περιέγραφαν ακόμη και ως έναν πρώιμο Τσε Γκεβάρα [8]. Οι συντηρητικοί δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τέτοιες ιδέες. Αν και ο σιιτισμός –όπως και ο ιρανισμός– συνεχίζει να είναι η γλώσσα της ταυτότητας, το πραγματικό του περιεχόμενο έχει αλλάξει δραστικά.

Το βιβλίο αυτό παρέχει μια ευρεία εικόνα του Ιράν του εικοστού αιώνα. Προσπαθεί να εξηγήσει πώς φτάσαμε στο παρόν από τον δέκατο ένατο αιώνα. Περιγράφει, αφενός, πώς η δημιουργία του κεντρικού κράτους άσκησε πιέσεις στην κοινωνία και, αφετέρου, πώς οι κοινωνικές πιέσεις από τα κάτω άλλαξαν το κράτος – ειδικά σε δύο δραματικές επαναστάσεις. Ενώ το κράτος έχει αποκτήσει όλο και μεγαλύτερη εξουσία στην κοινωνία, το ίδιο έχει γίνει πιο διαφοροποιημένο, με διάφορες πολιτικές ομάδες να έχουν ειδικούς δεσμούς με συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Το βιβλίο εξετάζει επίσης τις στενές και πολύπλοκες δυναμικές μεταξύ οικονομικής και κοινωνικής αλλαγής, μεταξύ κοινωνικής και πολιτιστικής αλλαγής και μεταξύ πολιτιστικής και πολιτικής αλλαγής όπως αντανακλώνται στην επίσημη ιδεολογία του κράτους και στην πολιτική κουλτούρα της ευρύτερης κοινωνίας. Με βάση τη βεμπεριανή άποψη, το βιβλίο αυτό είναι μια αφήγηση για το πώς η πατρογονική διακυβέρνηση αντικαταστάθηκε από ένα γραφειοκρατικό κράτος – ένα κράτος όπου το κέντρο κυριαρχεί στην περιφέρεια. Η κυριαρχία τού οίκου έδωσε τη θέση της πρώτα στη βασιλική απολυταρχία και στη συνέχεια στη σύγχρονη γραφειοκρατία, όπου, παραδόξως, οι πολίτες διεκδικούν αναφαίρετα δικαιώματα. Με βάση την άποψη του Τέννις [Tönnies], περιγράφει τη μετάβαση από την Gemeinschaft [κοινότητα] στην Gesellschaft [κοινωνία] – από μικρές κοινότητες που βασίζονται στην προσωπική επαφή και διέπονται από την παράδοση, τα έθιμα και τις συγγενικές σχέσεις σε ένα μεγάλο έθνος-κράτος που κυριαρχείται από τις απρόσωπες δυνάμεις της γραφειοκρατίας, της αγοράς και της βιομηχανικής παραγωγής. Με βάση τη μαρξιστική άποψη, περιγράφει τη μετάβαση από τη φεουδαρχία στον κρατικό καπιταλισμό – από μια χαλαρά συνδεδεμένη γεωγραφική περιοχή με διάσπαρτα απομονωμένα χωριά και φυλετικές φατρίες σε μια αστικοποιημένη και ολοκληρωμένη οικονομία όπου οι τάξεις ανταγωνίζονται για την εξουσία εντός του κράτους. Το κράτος δεν είναι πλέον μια ξεχωριστή οντότητα που αιωρείται πάνω από την κοινωνία, αλλά μια μεγάλη οντότητα βαθιά εμπλεγμένη στην κοινωνία. Με βάση την μπροντελιανή άποψη, το βιβλίο διερευνά τις βαθιές και αργές αλλαγές που έχουν συμβεί στις λαϊκές mentalités [νοοτροπίες], καθώς και τις σπίθες, τα «πυροτεχνήματα», που φωτίζουν την επιφάνεια των πολιτικών γεγονότων. Με βάση τη φουκοϊκή άποψη, περιγράφει πώς η εισαγωγή νέων «λόγων» δημιούργησε ένταση μεταξύ του παλιού και του νέου, μεταμορφώνοντας έτσι δραματικά τόσο τον σιιτισμό όσο και τον ιρανισμό. Εν ολίγοις, το βιβλίο επιδιώκει να πετύχει τον στόχο του Έρικ Χόμπσμποουμ: να παρουσιάσει όχι μόνο την πολιτική ή την κοινωνική ιστορία, αλλά την ιστορία ολόκληρης της κοινωνίας [9].

1. Οι συμβατικοί δημογράφοι εκτιμούν ότι ο συνολικός πληθυσμός το 1900 ήταν λιγότερος από 10 εκατομμύρια. Αυτό το συμπεραίνουν με βάση την απογραφή του 1956, την πρώτη εθνική απογραφή που πραγματοποιήθηκε στο Ιράν. Ωστόσο, αυτές οι αναδρομικές εκτιμήσεις παραβλέπουν τις δραστικές απώλειες που υπέστη η χώρα κατά την περίοδο 1917-1921 λόγω του πολέμου, της πείνας, της χολέρας και της πανδημίας της γρίπης. Για μια κάπως υπερβολική συζήτηση σχετικά με αυτές τις απώλειες, βλ. M. G. Majd, The Great Famine and Genocide in Persia, 1917–1919 (Νέα Υόρκη: University Press of America, 2003). Για μια συμβατική εκτίμηση, βλ. C. Issawi, Economic History of Iran, 1800–1914 (Σικάγο: University of Chicago Press, 1971), σσ. 26–34. Ο Μόργκαν Σούστερ [Morgan Shuster], ο οποίος ως επικεφαλής οικονομικός σύμβουλος είχε άμεσο ενδιαφέρον για το θέμα, εκτίμησε ότι ο συνολικός πληθυσμός το 1912 ήταν πάνω από 12 εκατομμύρια. Βλ. M. Shuster, The Strangling of Persia (Νέα Υόρκη, 1912). Ομοίως, ο Τζ. Μπάλφουρ [J. Balfour], βρετανός οικονομικός σύμβουλος, εκτίμησε ότι οι απώλειες για την περίοδο 1917–20 ανήλθαν σε 2 εκατομμύρια. Υπολόγισε τον πληθυσμό του 1920 σε περισσότερα από 13 εκατομμύρια. Βλ. J. M. Balfour, Recent Happenings in Persia (Λονδίνο, 1922), σελ. 20.
2. A. Mounsey, A Journey through the Caucasus and the Interior of Persia (Λονδίνο, 1872), σελ. 329.
3. F. Hale, From Persian Uplands (Λονδίνο, 1920), σελ. 30.
4. [Σ.τ.Μ.] Το «Rip Van Winkles» είναι διήγημα του Washington Irving, που γράφτηκε το 1819. Ο ολλανδοαμερικανός χωρικός Ριπ Φαν Βίνκλες πίνει ένα ποτό και κοιμάται για 20 χρόνια. Όταν ξυπνάει, ο κόσμος είναι εντελώς αλλαγμένος, αφού κατά τη διάρκεια που κοιμόταν έγινε η αμερικανική επανάσταση.
5. F. M. Javanshir (F. M. Mizani), Hemaseh-ye Dad [Το έπος της δικαιοσύνης] (Τεχεράνη, 1980).
6. A. Shariati, Majmu’eh-e Asrar [Άπαντα] (Άαχεν: Husseinieh-e Ershad Publications, 1977), τόμος XXII.
7. S. Najafabadi, Shahed-e Javid [Αιώνιος Μάρτυρας] (Τεχεράνη, 1981).
8. A. Rezai, Nahzat-e Husseini [Το Κίνημα του Χουσσεΐν] (Σπρίνγκφιλντ: Liberation Movement of Iran Publications, 1975).
9. E. J. Hobsbawm, “From Social History to the History of Society”, Daedalus, τόμος 100 (Χειμώνας 1971), σσ. 20–45.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Σε μια ριζική επανεκτίμηση της σύγχρονης ιστορίας του Ιράν, ο Ervand Abrahamian ανατρέχει στο τραυματικό ταξίδι της χώρας κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα, από την ανακάλυψη του πετρελαίου, τις αυτοκρατορικές επεμβάσεις, την κυριαρχία των Παχλαβί και, το 1979, την επανάσταση και τη γέννηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Στα χρόνια που μεσολάβησαν, το Ιράν βίωσε έναν σκληρό πόλεμο με το Ιράκ, τη μεταμόρφωση της κοινωνίας υπό την κυριαρχία του κλήρου και, πιο πρόσφατα, την επέκταση του κράτους και τον αγώνα για την εξουσία μεταξύ των παλαιών ελίτ, της διανόησης και της εμπορικής μεσαίας τάξης.

Ο συγγραφέας, ένας από τους πιο διακεκριμένους ιστορικούς που γράφουν για το Ιράν σήμερα, είναι ένας συμπονετικός αναλυτής. Ενώ χειρίζεται με επιδεξιότητα τις ανατροπές και τις περιπέτειες της περιφερειακής και της διεθνούς πολιτικής της χώρας, στο επίκεντρο του βιβλίου του βρίσκεται ο λαός του Ιράν, ο οποίος υπέμεινε και επέζησε έναν αιώνα πολέμων και επαναστάσεων. Σε αυτόν και στην ανθεκτικότητά του είναι αφιερωμένο το βιβλίο αυτό, καθώς το Ιράν αναδύεται στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα ως ένα από τα ισχυρότερα κράτη της Μέσης Ανατολής.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Έρβαντ Αμπραχαμιάν (Ervand Abrahamian, περσικά: یرواند ابراهامیان· αρμενικά: Երուանդ Աբրահամեան· γεννημένος το 1940) είναι Ιρανοαμερικανός ιστορικός της Μέσης Ανατολής. Είναι διακεκριμένος καθηγητής Ιστορίας στο Κολέγιο Μπαρούχ και στο Μεταπτυχιακό Κέντρο του Πανεπιστημίου της Πόλης της Νέας Υόρκης. Το έργο του ασχολείται με την πολιτική καταστολή από την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, καθώς και με την ιρανική πολιτική. Στις προηγούμενες δημοσιεύσεις του περιλαμβάνονται τα έργα The Iranian Mojahedin (1989), Khomeinism (1993) και Tortured Confessions (1999).