«Το woke κίνημα δεν υπάρχει – Η κατασκευή ενός μύθου» του Αλαίν Πολικάρ (προδημοσίευση)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο αναβρασμός που παρατηρείται στον κόσμο των πανεπιστημίων και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης σχετικά με τη «woke σκέψη» –σε ευρύτατο βαθμό άγνωστη στους Γάλλους τον Φεβρουάριο του 2021 (σύμφωνα με μια σφυγμομέτρηση του IFOP, το 86% δεν την είχε ακούσει ποτέ ως τότε και το 94% αγνοούσε τι σημαίνει)– θα μπορούσε να φανεί συμπτωματικός. Από αυτό το χρονικό σημείο και μετά, όμως, η ορατότητα της εν λόγω θεματικής αυξήθηκε σημαντικά και μοιάζει, συν τοις άλλοις, να μην περιορίζεται στον πανεπιστημιακό χώρο. Μπροστά στη συχνότητα των διαμαρτυριών ενάντια στην κυριαρχία του «γουοκισμού», θα μπορούσαμε να μπούμε στον πειρασμό να τον περιγράψουμε ως μια νέα ιδεολογική παράμετρο, τις τρομερές συνέπειες της οποίας θα ήταν σκόπιμο να εξετάσουμε κατά απόλυτη προτεραιότητα. Εμάς θα μας καθοδηγήσει η αντίστροφη τοποθέτηση: αυτό που χρειάζεται να κατανοήσουμε δεν είναι ο «γουοκισμός», αλλά ο αντι-«γουοκισμός», ως νέο άβαταρ μιας συντονισμένης αντιδραστικής επίθεσης. Επίθεσης που συναντά ελάχιστη αντίσταση εξαιτίας της πολιτισμικής και διανοητικής ηγεμονίας της σκληρής Δεξιάς, που έχει κατορθώσει να επιβάλει τις δικές της θεματικές, και τις λέξεις που τις συνοδεύουν, στον δημόσιο χώρο.

Αναμφίβολα αυτή η ηγεμονία εξηγεί γιατί η Frédérique Vidal, τότε υπουργός Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας, εξέφρασε, τον Φεβρουάριο του 2021, την επιθυμία (στο CNews, το οποίο γνωρίζουμε τι ρόλο παίζει στη διάδοση της φασιστοειδούς σκέψης) το CNRS, με στόχο να διακρίνει «τι εμπίπτει στην ακαδημαϊκή έρευνα» και «τι εμπίπτει στον ακτιβισμό και την έκφραση άποψης», να εκπονήσει μελέτη σχετικά με τον «ισλαμοαριστερισμό» στο πανεπιστήμιο. Τέτοια μελέτη δεν εκπονήθηκε τελικά, η ιδέα όμως ότι ο ακτιβισμός έχει προσβάλει σαν γάγγραινα την ακαδημαϊκή έρευνα δεν άφησε αδιάφορους τους διανοούμενους που έχουν συγκεντρωθεί στους κόλπους του Παρατηρητηρίου αποαποικιοποίησης (ονομάζεται πλέον Παρατηρητήριο ταυτοτικών ιδεολογιών), αποκλειστική ενασχόληση των οποίων είναι να ξετρυπώνουν στρατευμένους ερευνητές. Θα είχαν άραγε χαρακτηρίσει τον Durkheim ως «γουοκιστή», αυτόν που εκτιμούσε ότι οι έρευνές του δεν άξιζαν ούτε μίας ώρας κόπο αν δεν συνέβαλλαν στον μετασχηματισμό του κόσμου;

Πώς να μη σαστίζεις μπροστά στην καρικατούρα που έχει πλάσει ο αντι-«γουοκισμός» για να παρουσιάσει ένα κίνημα –που είναι ωστόσο σύμφυτο με τη δημοκρατία και αποτελεί ένδειξη της καλής της λειτουργίας– επαγρύπνησης ως προς τις ανισότητες, το οποίο θα ονομαστεί wokeness; Πρέπει κανείς να αδιαφορεί για την ιστορία των ιδεών για να παρουσιάζει τον «γουοκισμό» ως παράγωγο του μεταμοντερνισμού ή ως σεκταριστική θρησκεία με ολοκληρωτικές βλέψεις. Ωστόσο αυτές είναι οι ερμηνείες που εκφράζονται συνηθέστερα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.

Ο καθένας εντούτοις μπορεί να γνωρίζει ότι η λέξη woke κυκλοφορεί ήδη από την κατάργηση της δουλείας προκειμένου να περιγράψει την εμπειρία των μαύρων σε μια κοινωνία σημαδεμένη από τον ρατσισμό και τον φυλετικό διαχωρισμό.

Ο καθένας εντούτοις μπορεί να γνωρίζει ότι η λέξη woke κυκλοφορεί ήδη από την κατάργηση της δουλείας προκειμένου να περιγράψει την εμπειρία των μαύρων σε μια κοινωνία σημαδεμένη από τον ρατσισμό και τον φυλετικό διαχωρισμό. Ο σύνδεσμος ανάμεσα στο τέλος της δουλείας και την αφύπνιση, δηλαδή τη χειραφέτηση, αποτελεί παλιό στοιχείο στην αφροαμερικανική διάλεκτο. Η ιδέα ενός απαραίτητου ξυπνήματος των μαύρων αναπτύχθηκε σε ένα κείμενο του Booker T. Washington, ενός επιδραστικού μαύρου διανοουμένου, ιδρυτή το 1881 του Tuskegee Institute for Colored Teachers, που δημοσιεύτηκε στο Atlantic Monthly. Η έκφραση Being woke διαδόθηκε αρχικά στις Ηνωμένες Πολιτείες εντός της αφροαμερικανικής κοινότητας σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα (εμφανίζεται το 1943 σ’ ένα άρθρο του The Atlantic που αναφέρει έναν μαύρο συνδικαλιστή ο οποίος καλεί σε αγώνα ενάντια στην οικονομική εκμετάλλευση) προκειμένου να δηλώσει την ανάγκη να παραμένουν οι άνθρωποι αφυπνισμένοι μπροστά στις αδικίες. Εντούτοις, λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1938, ο κιθαρίστας Leadbelly την είχε χρησιμοποιήσει σε μια ηχογράφηση σχετικά με τα Αγόρια του Σκότσμπορο, εννέα μαύρα αγόρια που κατηγορήθηκαν ότι είχαν βιάσει δύο λευκές γυναίκες και δικάστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες από ένα σώμα λευκών ενόρκων: «I advise everybody, be a little careful when they go along through there – best stay woke, keep their eyes open». Τον Ιούνιο του 1965 ο Martin Luther King, σε μια ομιλία του στο Οχάιο, επαναλαμβάνει τη συμβουλή και ζητάει από τους νεαρούς Αμερικανούς να αποτελέσουν μια μαχητική γενιά.

Από το 2008 είναι που η λέξη γίνεται πραγματικά περιβόητη, χάρη στην Erykah Badu που τραγουδάει «I stay woke» στο RnB κομμάτι της «Master Teacher». Ο τίτλος δηλώνει πόσο σημαντικό είναι να παραμένει κανείς σε εγρήγορση μπροστά στις απειλές που δέχεται ένας μαύρος καθημερινά, αλλά όχι μόνο: η έκφραση αποτελεί επίσης κάλεσμα για επαγρύπνηση στις ερωτικές σχέσεις. Τέσσερα χρόνια αργότερα, η ίδια τραγουδίστρια εξέφρασε την υποστήριξή της στο ρωσικό πανκ συγκρότημα Pussy Riots, τα μέλη του οποίου καταδικάστηκαν τότε σε ποινές φυλάκισης για προτροπή σε θρησκευτικό μίσος. Η αναγκαιότητα της αφύπνισης αποτελεί μέρος, όπως βλέπουμε, της μακράς ιστορίας της πολιτικής κινητοποίησης. Δεν διαφέρει, κατά βάθος, καθόλου από τη ρήση με την οποία όριζε ο Kant τον Διαφωτισμό: «Τόλμησε να χρησιμοποιήσεις τον δικό σου νου».

Το σύνθημα –που το δανείστηκε το Black Lives Matter, μετά τον θάνατο του Eric Garner στη Νέα Υόρκη κι εκείνον του Michael Brown, που δολοφονήθηκε από έναν λευκό αστυνομικό στο Φέργκιουσον το 2014– αποκτά δημοτικότητα (ο Kendrick Lamar είναι το διασημότερο πρόσωπό του, και το τραγούδι του, «Alright», γίνεται το 2015 ο οιονεί επίσημος ύμνος του κινήματος) προτού το οικειοποιηθούν οι Αμερικανοί συντηρητικοί για να το δυσφημίσουν και, γενικότερα, να απαξιώσουν όσους το χρησιμοποιούν. Επιβάλλεται έτσι ο όρος «γουοκισμός», ο οποίος υποδηλώνει την ύπαρξη ενός ομοιογενούς πολιτικού κινήματος επιφορτισμένου να διαδώσει τη woke ιδεολογία. Με αυτό τον τρόπο, περάσαμε από ένα επίθετο (woke) σε ένα ουσιαστικό («γουοκισμός») το οποίο, σημειωτέον, οι Αγγλοσάξονες δεν χρησιμοποιούν. Είναι άλλωστε πολύ κωμικό το γεγονός ότι η μομφή, που επαναλαμβάνεται συνεχώς στη Γαλλία, περί αμερικανοποίησης της δημόσιας συζήτησης δεν έχει πρόβλημα με την (εσφαλμένη) εισαγωγή αμερικανικών λέξεων.

Ο όρος «γουοκισμός» επιτρέπει λοιπόν την απαξίωση του συνόλου των δυνάμεων αμφισβήτησης που προέρχονται από μειονοτικοποιημένους πληθυσμούς, οι οποίοι κατηγορούνται, μεταξύ άλλων, για υπερευαισθησία. Ο ετεροχαρακτηρισμός του εχθρού είναι, ας το επισημάνουμε, συνήθης διαδικασία.

Αυτή η προαγωγή του «γουοκισμού» στον πανεπιστημιακό χώρο και στην κοινωνία παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με τις διενέξεις που προηγήθηκαν (χωρίς ωστόσο να έχουν εξαλειφθεί), εκείνες περί πολιτικής ορθότητας και ισλαμοαριστερισμού. Θα δούμε ότι υπακούν στην ίδια λογική κατάδειξης ενός υποτιθέμενου εχθρού, εχθρού εσωτερικού αλλά συνεργού εκείνων που, εκτός του «δυτικού πολιτισμού», επιχειρούν να υποσκάψουν τα θεμέλιά του. Ο όρος «γουοκισμός» επιτρέπει λοιπόν την απαξίωση του συνόλου των δυνάμεων αμφισβήτησης που προέρχονται από μειονοτικοποιημένους πληθυσμούς, οι οποίοι κατηγορούνται, μεταξύ άλλων, για υπερευαισθησία. Ο ετεροχαρακτηρισμός του εχθρού είναι, ας το επισημάνουμε, συνήθης διαδικασία. Κατά τον 16ο αιώνα οι καθολικοί, προκειμένου να τους απαξιώσουν, ονόμασαν διαμαρτυρόμενους όσους αμφισβητούσαν την πίστη τους. Η λέξη έχει απολέσει σήμερα κάθε αρνητική συνδήλωση. Είναι αμφίβολο αν ο «γουοκισμός» (wokisme) θα έχει παρόμοια τύχη, από τη στιγμή που υφίσταται ήδη ένας όρος, wokeness, ο οποίος σχετίζεται θετικά με την αφύπνιση ενάντια στις αδικίες, ως δυναμική σύμφυτη με τη δημοκρατική λειτουργία.

Εμείς λοιπόν σκοπεύουμε να εξετάσουμε τη γενεαλογία αυτής της κατηγορίας – κατηγορίας της οποίας θα χρειαστεί να περιγράψουμε τη φύση και να αναλύσουμε τη σημασία. Το έργο μας δεν είναι εύκολο, διότι υπάρχει μεγάλη εννοιολογική σύγχυση και η χρήση των λέξεων είναι φορτισμένη με θλιβερά πάθη.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Ο θόρυβος για τη «woke ατζέντα» δεν είναι παρά ένα πρόσχημα για την υπεράσπιση των αντιδραστικών απόψεων που αρνούνται τον συστημικό χαρακτήρα των αδικιών και των ανισοτήτων. Υποδεικνύεται ένας υποτιθέμενος εσωτερικός εχθρός, σύμμαχος και συνένοχος των αντιπάλων του «δυτικού πολιτισμού», τα θεμέλια του οποίου εκείνη επιδιώκει, δήθεν, να υποσκάψει. Ο θόρυβος για τη «woke ατζέντα» επιχειρεί να συκοφαντήσει όλα τα κινήματα αμφισβήτησης που προέρχονται από μειονότητες οι οποίες χαρακτηρίζονται υποτιμητικά ως «υπερευαίσθητες». Όλοι όσοι επιτίθενται στο «woke», κυρίως η πολιτική εξουσία και η πανεπιστημιακή Δεξιά, αποσκοπούν στην καταπολέμηση της κριτικής σκέψης. Στρέφονται εναντίον όλων εκείνων που αμφισβητούν την κυρίαρχη κατάσταση των πραγμάτων, που αγωνίζονται για την κοινωνική δικαιοσύνη και για τα δικαιώματα των γυναικών και των μειονοτήτων. Οι πολέμιοι του «woke» δεν διστάζουν να οικειοποιούνται τις θεματικές και το λεξιλόγιο των αντιπάλων τους (μιλούν κι αυτοί για αδικίες και διακρίσεις) προκειμένου να αδειάσουν αυτές τις έννοιες από κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο. Το βιβλίο του Αλαίν Πολικάρ προσπαθεί να αντικρούσει αυτόν τον σφετερισμό.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Αλαίν Πολικάρ, agrégé κοινωνικών επιστημών και διδάκτωρ πολιτικών επιστημών, είναι ερευνητής-εταίρος στο Κέντρο Πολιτικών Ερευνών (CEVIPOF) του Ινστιτούτου Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού. Έχει επίσης διδάξει στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Λιμόζ. Οι έρευνές του εντάσσονται στο πεδίο της πολιτικής θεωρίας και της πολιτικής φιλοσοφίας, με αντικείμενο κυρίως την κοινωνική δικαιοσύνη, τον ρατσισμό, το κοσμοπολιτισμό, τις σχέσεις κράτους και θρησκειών, και τον πολιτικό φιλελευθερισμό.