«Περί του θεμελίου της ηθικής» του Άρθουρ Σοπεγχάουερ (προδημοσίευση)

Η συμπόνια προς τα ζώα συνδέεται με την καλοσύνη του χαρακτήρα τόσο άρρηκτα ώστε μπορεί κανείς να ισχυριστεί με βεβαιότητα ότι όποιος φέρεται απάνθρωπα στα ζώα δεν μπορεί να είναι καλός άνθρωπος. Η συμπόνια αυτή εκπηγάζει προφανώς από την ίδια πηγή από την οποία εκπηγάζουν και οι αρετές που πρέπει να επιδεικνύει κανείς απέναντι στους ανθρώπους. Έτσι, για παράδειγμα, οι ευαίσθητοι άνθρωποι που συνειδητοποιούν ότι, εξαιτίας της κακής τους διάθεσης, της οργής τους ή υπό την επήρεια του κρασιού, κακομεταχειρίστηκαν τον σκύλο τους, το άλογό τους ή τον πίθηκό τους άδικα, άσκοπα ή και υπερβολικά, αισθάνονται την ίδια μεταμέλεια, την ίδια δυσαρέσκεια με τον εαυτό τους που αισθάνονται και όταν συνειδητοποιούν ότι έχουν αδικήσει κάποιον άνθρωπο, περίπτωση στην οποία η δυσαρέσκεια αυτή καλείται «φωνή της τιμωρητικής συνείδησης».

Θυμάμαι να έχω κάπου διαβάσει ότι ένας Άγγλος που, ενώ κυνηγούσε στην Ινδία, πυροβόλησε και σκότωσε έναν πίθηκο δεν μπορούσε να ξεχάσει το βλέμμα με το οποίο αυτός τον κοιτούσε καθώς πέθαινε, κι έτσι δεν ξανασκότωσε έκτοτε πιθήκους. Αντίστοιχα, ο Γουίλλιαμ Χάρρις, ένας πραγματικά έμπειρος κυνηγός, ταξίδεψε το 1836-1837 στα βάθη της Αφρικής για την απόλαυση του κυνηγίου. Στο ταξιδιωτικό του βιβλίο, που εκδόθηκε το 1838 στη Βομβάη, αφηγείται ότι ο πρώτος ελέφαντας που σκότωσε ήταν θηλυκός και ότι, όταν το επόμενο πρωί έψαχνε να βρει το χτυπημένο ζώο, διαπίστωσε ότι είχαν φύγει από την περιοχή όλοι οι ελέφαντες, εκτός από το μικρό της ελεφαντίνας, το οποίο είχε περάσει τη νύχτα δίπλα στη νεκρή μητέρα του και, ξεχνώντας κάθε φόβο, πλησίασε τους κυνηγούς με τα πιο ζωηρά και εμφανή σημάδια απαρηγόρητου θρήνου και τους αγκάλιαζε με την προβοσκίδα του, σαν να καλούσε για βοήθεια. Τότε, γράφει ο ίδιος, τον κυρίευσε αληθινή μεταμέλεια γι’ αυτό που είχε κάνει και αισθάνθηκε σαν να είχε διαπράξει φόνο.

Το ευαίσθητο αγγλικό έθνος ξεχωρίζει άρα από όλα τα υπόλοιπα χάρη στην εξαιρετική συμπόνια για τα ζώα. Η συμπόνιά του αυτή εκδηλώνεται με κάθε ευκαιρία, είναι μάλιστα τόσο ισχυρή ώστε το οδήγησε, παρά την «ψυχρή δεισιδαιμονία» που το υποβαθμίζει πολύ, να συμπληρώσει το κενό που άφησε η θρησκεία στην ηθική με τη νομοθεσία. Το κενό αυτό είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο είναι απαραίτητες στην Ευρώπη και την Αμερική οι Εταιρείες Προστασίας Ζώων, η δράση των οποίων δεν είναι δυνατή παρά μόνο με τη βοήθεια της δικαιοσύνης και της αστυνομίας. Στην Ασία, επαρκή προστασία στα ζώα παρέχουν οι θρησκείες, κι έτσι ουδείς σκέφτηκε να ιδρύσει εκεί τέτοιου είδους εταιρείες. Πάντως, και στην Ευρώπη αφυπνίζεται σιγά σιγά η αίσθηση για τα δικαιώματα των ζώων, κι αυτό στο μέτρο που σταδιακά ατονεί και εξαφανίζεται η αλλόκοτη εκείνη αντίληψη ότι το ζωικό βασίλειο υπάρχει απλώς προς όφελος και τέρψη των ανθρώπων, εξαιτίας της οποίας μεταχειρίζονται τα ζώα σαν πράγματα. Διότι αυτή είναι η πηγή της βάρβαρης και εντελώς αδίστακτης μεταχείρισης των ζώων στην Ευρώπη. Το ότι η αντίληψη αυτή έλκει την καταγωγή της από την Παλαιά Διαθήκη το καταδεικνύω στο Πάρεργα και παραλειπόμενα, τόμος Β΄, §. 177. Είναι προς τιμήν άρα των Άγγλων να πω ότι είναι οι πρώτοι που, μετά πάσης σοβαρότητας, προστάτευσαν διά νόμου και τα ζώα από την απάνθρωπη μεταχείριση. Ο κακούργος που τα κακομεταχειρίζεται, είτε αυτά του ανήκουν είτε όχι, πρέπει πραγματικά να το πληρώσει. Μάλιστα, καθώς αυτό δεν τους αρκεί, υπάρχει στο Λονδίνο μια εταιρεία για την προστασία των ζώων συγκροτημένη σε εθελοντική βάση, η Society for the prevention of cruelty to animals [Εταιρεία για την πρόληψη της κακομεταχείρισης των ζώων], η οποία, με ιδιωτική στήριξη, ξοδεύει σημαντικά ποσά για την καταπολέμηση του βασανισμού των ζώων. Οι απεσταλμένοι της βρίσκονται παντού και παρακολουθούν κρυφά, προκειμένου έπειτα να καταδώσουν τον βασανιστή των άφωνων πλασμάτων που αισθάνονται· έτσι, την παρουσία τους παντού τη φοβούνται. Στις απότομα ανηφορικές γέφυρες του Λονδίνου, η εταιρεία αυτή διατηρεί διαθέσιμο ένα ζεύγος αλόγων για να ενισχύουν δωρεάν τα άλογα που σέρνουν κάρα με πολύ βαρύ φορτίο. Δεν είναι πολύ ωραίο αυτό;

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Στην πραγματεία του αυτή, ο Σοπεγχάουερ υποστηρίζει ότι το θεμέλιο της ηθικής είναι η συμπόνια. Αυτή συνιστά το, κατά την άποψή του, αυθεντικά ηθικό ελατήριο των ανθρώπινων πράξεων, το μόνο που διαφοροποιείται τόσο από τον εγωισμό, ο οποίος έχει ως σκοπό την ικανοποίηση των ιδίων επιθυμιών, όσο και από την κακία, η οποία έχει ως σκοπό τον πόνο του άλλου. Η ηθική αυτή της συμπόνιας αντιδιαστέλλεται προς την καντιανή ηθική του δέοντος, την οποία ο Σοπεγχάουερ υποβάλλει σε ενδελεχέστατη κριτική. Έσχατο θεμέλιό της αποτελεί η μεταφυσική θέση του φιλοσόφου ότι όλα τα όντα, παρά τη φαινομενική διαφορετικότητά τους, κατ’ ουσίαν ταυτίζονται.

Η πραγματεία Περί του θεμελίου της ηθικής συγκαταλέγεται στα «μικρά» εκείνα συγγράμματα του Σοπεγχάουερ που πλαισιώνουν το κύριο έργο του (Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση), που συμπληρώνουν και αναπτύσσουν μια ορισμένη εκάστοτε θεματική η οποία, στο κύριο έργο, παρουσιάζεται συνοπτικότερα. Καθώς προοριζόταν για να υποβληθεί σε διαγωνισμό, πραγματεύεται το αντικείμενό της κατά τρόπο ιδιαίτερα εύληπτο και χωρίς ρητή αναφορά στη μεταφυσική του διάσταση. Συνιστά έτσι ένα από τα κλασικά έργα για το ζήτημα αυτό, μια επίκαιρη και σήμερα απάντηση στο κεντρικό πάντα αυτό φιλοσοφικό ζήτημα.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Arthur Schopenhauer (1788-1860) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 19ου αιώνα, άσκησε δε με τον στοχασμό του πολύ μεγάλη επιρροή όχι μόνο σε πολλούς μεταγενέστερους φιλοσόφους, αλλά επίσης στην ανάλυση του ανθρώπινου ψυχισμού, καθώς και στην καλλιτεχνική δημιουργία. Το κύριο έργο του είναι το Ο κόσμος ως βούληση και παράσταση. Χάρη στο οξύ κριτικό του πνεύμα και τον συγκριτικά εύληπτο χαρακτήρα των έργων του, ο Schopenhauer είναι ένας από τους πολύ λίγους σημαντικούς φιλοσόφους που διαβάσθηκαν από ένα ευρύτερο κοινό.