Προδημοσίευση αποσπάσματος από τον συλλογικό τόμο «Φως στον Δυτικό Μεσαίωνα – Ιπποτισμός, Αλχημεία, Γυναικείος Μυστικισμός, Τροβαδούροι, Φιλοσοφία, Τέχνες, Μέτρηση του χρόνου, Εξερευνήσεις», στον οποίο γράφουν οι: Ιωσήφ Βεντούρας, Άννα Γρίβα, Μάρκος Δενδρινός, Φωτεινή Λάζου, Λεύκη Σαραντινού, Μαρία Σγουρίδου. Ο τόμος θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
«Γιατί όμως είναι σκόπιμο να ερευνήσουμε ιδιαιτέρως τον γυναικείο μυστικισμό και μάλιστα ως μια από τις «φωτεινές πλευρές» του Μεσαίωνα; Η απάντηση είναι εύκολη, αν αναλογιστούμε το ιστορικό πλαίσιο εντός του οποίου αναφαίνεται αυτή η ιδιαίτερη πνευματική «δραστηριότητα» των γυναικών. Βρισκόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία το θηλυκό στοιχείο έχει ολότελα εξοβελιστεί από το τελετουργικό πλαίσιο.
Αν στην αρχαιότητα και σε όλους τους παγανιστικούς πολιτισμούς η γυναίκα αποτελούσε τον πυρήνα σπουδαίων τελετών και λατρειών με επίκεντρο τους κύκλους της φύσης, φαίνεται ότι τα πράγματα αλλάζουν με την έλευση του χριστιανισμού. Αν και στους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες υπήρξαν ομάδες χριστιανών που έθεσαν στο επίκεντρο του κοσμικού μυστηρίου το θήλυ και την ειδική του σημασία στη γνώση του θείου, όπως συνέβαινε στην περίπτωση των διαφόρων Γνωστικών χριστιανών, τα πράγματα παίρνουν άλλη τροπή με την επιβολή του κυρίαρχου δόγματος σε Ανατολή και Δύση και τη δίωξη του Γνωστικού χριστιανισμού. Στην επικρατούσα πια θρησκεία, το θηλυκό στοιχείο περνά στο περιθώριο. Τα ιερατικά αξιώματα ανήκουν αποκλειστικώς σε άντρες. Στις τελετουργίες η γυναίκα παύει να έχει έναν ιδιάζοντα ρόλο επαφής με το θείο, και το θηλυκό στοιχείο είναι εμφανές μονάχα στη λατρεία των γυναικών αγίων και της Παναγίας. Αυτό το «αποτράβηγμα» της γυναίκας από το τελετουργικό προσκήνιο οδηγεί σε έναν περαιτέρω παραγκωνισμό της από το κοινωνικό προσκήνιο: παύει να συνομιλεί και να εκφράζει τις απόψεις της, όπως συνέβαινε στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, όπου υπήρξαν επιφανείς γυναίκες ως συνομιλήτριες σε φιλοσοφικούς διαλόγους, γυναίκες ρήτορες που αγόρευαν για το δίκιο τους στα δικαστήρια, γυναίκες επιστήμονες, που ξεχώριζαν για το έργο τους και τις διδασκαλίες τους, γυναίκες ποιήτριες και μουσικοί, που συνδέονταν με λατρείες του θείου και είχαν μια σπουδαία θέση στην κοινότητα.
Αυτό το «αποτράβηγμα» της γυναίκας από το τελετουργικό προσκήνιο οδηγεί σε έναν περαιτέρω παραγκωνισμό της από το κοινωνικό προσκήνιο: παύει να συνομιλεί και να εκφράζει τις απόψεις της, όπως συνέβαινε στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, όπου υπήρξαν επιφανείς γυναίκες ως συνομιλήτριες σε φιλοσοφικούς διαλόγους, γυναίκες ρήτορες που αγόρευαν για το δίκιο τους στα δικαστήρια, γυναίκες επιστήμονες, που ξεχώριζαν για το έργο τους και τις διδασκαλίες τους...
Κατά τον Μεσαίωνα, η γυναίκα βρίσκει συχνά ένα περιθώριο ελευθερίας μέσα από τις μυστικιστικές πρακτικές, που της επιτρέπουν να αγγίξει με έναν προσωπικό, εσωτερικό τρόπο τις κοσμικές αλήθειες, είτε δρώντας μόνη της, αποσυρμένη σε ένα σύμπαν πνευματικής πληρότητας, είτε ενταγμένη σε γυναικείους κύκλους εντός και εκτός μονών. Το μοναστήρι, άλλωστε, που σε πολλές περιπτώσεις δρούσε ως μια μορφή εγκλεισμού των γυναικών, όταν οι οικογένειές τους το επιθυμούσαν για λόγους που είχαν πρωτίστως σχέση με μια ασφυκτική ηθική, όπως για παράδειγμα λόγω σύναψης ανεπιθύμητων ερωτικών σχέσεων που θεωρούνταν ότι έπλητταν την τιμή του οίκου, κάποτε γίνεται ένας τόπος ελευθερίας: για εκείνες τις γυναίκες που επιθυμούν να ξεφύγουν από τα δεσμά ενός ανεπιθύμητου γάμου ή για όσες έχοντας έφεση προς τη γνώση αναζητούν ένα πεδίο όπου θα μπορέσουν χωρίς τους κοινωνικούς περιορισμούς του φύλου τους, που τις προορίζουν αποκλειστικώς για συζύγους και μητέρες, να αφοσιωθούν στις μελέτες τους. Πάντως, από τον 12ο αι. κι έπειτα, με την άνθηση του εκτός μοναστηριών μυστικισμού, πληθαίνουν τα έργα των μυστικιστριών, λες και δόθηκε η δυνατότητα σε ένα πλήθος γυναικών, οι οποίες δεν ανήκαν σε κανένα πλαίσιο επίσημων θρησκευτικών κοινοτήτων, να καταγράψουν τις προσωπικές εκστατικές τους εμπειρίες.
Σε αυτά τα έργα περιγράφονται λεπτομερώς οι μυστικιστικές εμπειρίες των συγγραφέων, ενώ ανιχνεύει κανείς μια ελευθερία στην έκφραση της ατομικής ψυχής, πέρα από δόγματα και προκατασκευασμένες θρησκευτικές πίστεις. Τις περισσότερες φορές δεσπόζει το γυναικείο σώμα, το οποίο παρουσιάζεται με έναν γλαφυρό λόγο να ενώνεται με το θείο, μέσα σε μια οργιαστική πληρότητα. Φαίνεται πως η στέρηση της ερωτικής ελευθερίας βρίσκει νέες διεξόδους: η οργασμική χαρά ανήκει στον θεό, στην «ερωτική πράξη» μαζί του, που κάνει το γυναικείο σώμα να ριγεί και να ολοκληρώνεται. Στα κείμενα των μυστικιστριών μπορεί κανείς να διακρίνει μια ιδιαίτερη εκφραστική τόλμη, μια πρωτόγνωρη εστίαση του λόγου στην καταγραφή της σωματικής εμπειρίας».
Απόσπασμα από το κείμενο «Ο γυναικείος μυστικισμός στη Δύση: αγγίζοντας τον θεό με το γυναικείο σώμα», της Άννας Γρίβα.
Λίγα λόγια για το βιβλίο
Ποιος ήταν πραγματικά ο Δυτικός Μεσαίωνας; Υπάρχουν όψεις του που ξεφεύγουν από τη γενική αντίληψη που έχουμε οι περισσότεροι για αυτή τη μακρά ιστορική περίοδο, η οποία πολλές φορές έχει χαρακτηριστεί «σκοτεινή»; Κατά τις τελευταίες δεκαετίες οι ιστορικοί αναψηλαφώντας πολλές και διαφορετικές από τις συνιστώσες που συγκρότησαν τους μεσαιωνικούς χρόνους έφεραν στην επιφάνεια μια άλλη πλευρά του Μεσαίωνα: εκείνη που προοιωνίζεται τους Νεότερους Χρόνους, που αμφισβητεί τις παγιωμένες αντιλήψεις, που βάζει τα θεμέλια για τη νέα πραγματικότητα της Αναγέννησης. Από τους τροβαδούρους που υμνούν τη γυναίκα και τον έρωτα, το ιπποτικό ιδεώδες, τον γυναικείο μυστικισμό και την αλχημεία, μέχρι τον Δάντη, τους φιλοσόφους, τους πρώτους τολμηρούς εξερευνητές και τις μαθηματικές αναζητήσεις στις οποίες βασίζεται η μέτρηση του χρόνου, ο Μεσαίωνας μπορεί να μας εκπλήξει με την πρωτοτυπία της σκέψης του και τις «τομές» που επιτυγχάνει σ' έναν κόσμο που μονάχα επιφανειακά μοιάζει ακίνητος και αμετάβλητος...
Ο παρών τόμος έχει ως στόχο να συστήσει στο ελληνικό κοινό, με τρόπο ζωντανό και κατανοητό, κάποιες από τις πιο ενδιαφέρουσες και ρηξικέλευθες όψεις του Δυτικού Μεσαίωνα.
