Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη της Ασπασίας Γκιόκα «Ο Σεφέρης στην Αμερική», η οποία θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Το βιβλίο, όπως φανερώνει και ο τίτλος του, εστιάζει σε πρόσωπα και γεγονότα που αφορούν τη σχέση του Σεφέρη με την Αμερική, κυρίως κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Ο Γιώργος Σεφέρης είχε επισκεφτεί αρκετές φορές τις ΗΠΑ, είτε με την ιδιότητα του διπλωμάτη, είτε με την ιδιότητα του ποιητή. Η τελευταία παραμονή του εκεί είναι η πιο σημαντική αφού η μεγάλη διάρκειά της (τέλη Σεπτεμβρίου έως τέλη Δεκεμβρίου 1968), του έδωσε τη δυνατότητα να έρθει σε επικοινωνία και βαθύτερη επαφή με πρόσωπα και πράγματα της Αμερικής. Τότε ο Σεφέρης ήταν προσκαλεσμένος από το Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών στο Princeton, περιηγήθηκε όμως και σε αρκετές αμερικανικές πόλεις διαβάζοντας ποιήματά του· με τον τρόπο αυτό ο λόγος του έγινε γνωστός σε μεγάλα ξενόγλωσσα ακροατήρια και η ποίησή του κέρδισε ευρύτερη αναγνώριση.
Στην Ελλάδα την περίοδο αυτή κυριαρχεί το δικτατορικό καθεστώς που είχε επιβληθεί από τον Απρίλιο του 1967, ενώ η Αμερική συνταράσσεται από διαδηλώσεις για τον πόλεμο στο Βιετνάμ και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια εντάσσονται και οι πτυχές της σχέσης Σεφέρη – Αμερικής που περιγράφει το βιβλίο, ενώ παράλληλα αναδεικνύονται οι παράλληλες πορείες και τα στάδια μιας αμφίδρομης πορείας γνώσης και αλληλοκατανόησης.
Η διαδικασία μύησης από πλευράς Σεφέρη στο ζωντανό πνεύμα της Αμερικής του καιρού του, θα έχει ως κατάληξη και κορύφωση τη δήλωση του ενάντια στην δικτατορία τον Μάρτιο 1969, όπως έχει παραδεχτεί και ο ίδιος ο ποιητής.
«Ίσως η επίσκεψή μου στην Αμερική και την ελευθερία της το περασμένο Φθινόπωρο, ίσως οι συζητήσεις μου με τον γερουσιαστή MacCarthy. Ένα πράγμα ωστόσο καθιστά την πράξη αυτή πιεστική ανάγκη, οι νέοι αυτοί άνθρωποι χάνουν τόσα πολλά, δεν μαθαίνουν και τους γεμίζουν με φρικτή προπαγάνδα. Δεν μας παίρνει να χάσουμε μια ολόκληρη γενιά. Γι’ αυτό μίλησα, και τώρα νιώθω ήρεμος».
Και από τη μεριά τους όμως οι Αμερικανοί άρχισαν να κατανοούν καλύτερα τον ποιητή και το έργο του εγκαθιστώντας σχέσεις αποδοχής και εκτίμησης.
Είναι αλήθεια ότι η ποίηση του Σεφέρη έχει περιγραφεί από αμερικανικές πηγές με τη γνωστή αγγλική φράση, «it is all Greek to me», πράγμα που μαρτυρεί τη δυσκολία να κατανοηθεί από το ευρύ κοινό η μοντερνιστική εκδοχή της ελληνικότητάς της.
Όταν όμως ο δημοκρατικός γερουσιαστής Eugene McCarthy διαβάζει ποίηση του Σεφέρη στους οπαδούς του κατά τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας στίχοι από ποιήματα του Έλληνα ποιητή θα γίνουν αντικείμενο σχολιασμού, συζήτησης και αναφοράς από το ακροατήριό του. Γρήγορα η ποίηση του Σεφέρη θα ενταχθεί στο κοινό με την αμερικανική και ευρωπαϊκή ποιητική παράδοση συλλογικό πολιτιστικό πλαίσιο.
Όταν όμως ο δημοκρατικός γερουσιαστής Eugene McCarthy διαβάζει ποίηση του Σεφέρη στους οπαδούς του κατά τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας στίχοι από ποιήματα του Έλληνα ποιητή θα γίνουν αντικείμενο σχολιασμού, συζήτησης και αναφοράς από το ακροατήριό του.
Είναι ενδεικτικό ότι θα της αποδοθούν αναλογίες με σύγχρονα αμερικανικά τραγούδια που τα χαρακτηρίζει έντονο κοινωνικό και αντιπολεμικό μήνυμα, σύμφωνα και με το κλίμα διαμαρτυρίας της εποχής. Να πως παρουσίασε τον ποιητή στο ακροατήριο της πόλης του Pittsburgh ένας Ελληνοαμερικανός λόγιος και ιερωμένος:
«Θα ήθελα να προσθέσω μια μικρή παρατήρηση για κάτι που μου συνέβη με έναν πολύ εκπληκτικό τρόπο. Την εβδομάδα που πέρασε ήμουν με κάποιους φοιτητές που τραγούδαγαν μερικά σύγχρονα τραγούδια όπως τα:
- The sound of silence (Ο ήχος της σιωπής)
- Women of Pompei (Γυναίκες της Πομπηίας)
…και ξαφνικά νόμισα ότι άκουγα κάποια ποιήματα του Σεφέρη, αφού ακόμη και αυτά τα μοντέρνα τραγούδια, και αναφέρομαι στα καλύτερα από αυτά, κάνουν αυτό που κάνει εκείνος, φέρνουν την αρχαία ιστορία στο παρόν. Ο Σεφέρης, ενώ διακατέχεται από μια ήρεμη μελαγχολία και στωικισμό και αναφέρεται συχνά στη ματαιότητα της ζωής, όμως δεν είναι πεσιμιστής, αφού περιγράφει βαθιές αλήθειες χωρίς συναισθηματισμούς, καταλήγει ο ομιλητής.
Τα τραγούδια αυτά που έγιναν διεθνείς επιτυχίες τη δεκαετία του εξήντα πράγματι έχουν βιβλικές ή αρχαιογνωστικές αναφορές που θυμίζουν ποιήματα του Σεφέρη, όμως και ένας στίχος από άλλο αμερικανικό τραγούδι συσχετίστηκε με τον ποιητή. Πρόκειται για ένα πολύ γνωστό αμερικανικό τραγούδι διαμαρτυρίας που έγινε ο ύμνος του κινήματος για τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα των Αφροαμερικανών και της εργατικής τάξης και που ο στίχος του «We shall overcome» ακούστηκε ως σύνθημα στην κηδεία του ποιητή σύμφωνα με Ελληνοαμερικανό μάρτυρα. Το τραγούδι αυτό τραγούδησαν γνωστοί Αμερικανοί τραγουδιστές όπως ο Pete Seeger, o Bob Dylan και η Joan Baez, ενώ ο Martin Luther King απήγγειλε τους στίχους του κατά την τελευταία ομιλία του, λίγες μέρες πριν δολοφονηθεί. Πρόκειται για τραγούδι που είναι εύκολο να τραγουδηθεί και περιέχει δυνατό μήνυμα καθώς οι στίχοι του μεταφέρουν ελπίδα και κουράγιο στους καταπιεσμένους όλης της γης, γι’ αυτό και τραγουδήθηκε από διαδηλωτές σε πολλές χώρες του κόσμου, μεταφρασμένο ή όχι.
Το σύνθημα που στα ελληνικά θα ήταν «θα το ξεπεράσουμε», μπορεί με βεβαιότητα να ταυτιστεί με το σύνθημα «θα νικήσουμε» που καταγράφεται από την Υπηρεσία Πληροφοριών της Υποδιεύθυνσης Γενικής Ασφαλείας Αθηνών και είναι κατατεθειμένο στον φάκελο του ποιητή μαζί με τα υπόλοιπα συνθήματα που ακούστηκαν στην κηδεία και τη νεκρική πομπή.
Το σύνθημα από το αμερικανικό τραγούδι εντάσσει στους πόθους των διαχρονικά καταπιεσμένων της γης και τις ελπίδες των Ελλήνων για απελευθέρωση από τη Χούντα. Το βιβλίο παρουσιάζει ένα πλήθος από πηγές που μαρτυρούν πως αυτές οι ελπίδες είχαν αναπτερωθεί με τη δήλωση του Σεφέρη ενάντια στη δικτατορία, ενώ η κηδεία του υπήρξε κατά γενική ομολογία μια πολιτική διαδήλωση.
