Το γοργόνειον επί πίνακι

Οι φιγούρες των δύο στρατιωτών, του ρωμαίου Τιγγελίνου, του Καππαδόκη και του Νούβιου συνοψίζονται, στην εκδοχή του Γλυνάτση, στο πρόσωπο ενός Δαίμονα (Σωτήρης Τσακομίδης), που με την τεθηλυσμένη του εμφάνιση και εκφορά λόγου και τους κοθόρνους που φορά εισάγει τον θεατή στο ανατολίτικης αισθητικής σκηνικό λαγνείας και τρυφηλότητας που απαιτεί το έργο. Η παράστασή της εικονοκλαστικής Σαλώμης πλαισιώνεται από ερμηνείες καλά ενορχηστρωμένες, κοστούμια και σκηνικά εξαιρετικά, φωτισμούς υποβλητικούς και ρυθμό που κορυφώνεται σταδιακά.

Το φεγγάρι στην Ιουδαία, στην ταράτσα του Τετράρχη

Στο αίθριο στο παλάτι του Ηρώδη, πάνω από την αίθουσα του συμποσίου, κάποιοι στρατιώτες εκτίθενται στο φεγγαρόφωτο. «Πόσο όμορφη είναι απόψε η πριγκίπισσα Σαλώμη», λέει εκστατικά ο αρχηγός της φρουράς, ο νεαρός Σύριος Ναραμπόθ (Βασίλης Λιάκος), ενώ ο ακόλουθος της Ηρωδιάδας Νααμάν (Δημήτρης Τσιγριμάνης) τον κρατά σφικτά και τον χαϊδεύει ερωτικά, πιέζοντάς τον να αποστρέψει το βλέμμα του και να του ανταποδώσει το δικό του: «Μην την κοιτάτε, κάτι κακό μπορεί να συμβεί». Τα βλέμματά τους, παρά την έντονη ομοφυλόφιλη επιθυμία που αντανακλά ο εναγκαλισμός τους, δεν θα διασταυρωθούν, παρά μόνο από απόσταση, μετά την αποκοπή της κεφαλής του προφήτη. Όπως δεν θα διασταυρωθούν και τα βλέμματα της Σαλώμης με τον Γιοκανάαν.

Κάτω από τη λάμψη του φεγγαριού το βλέμμα καθενός γραπώνεται κτητικά πάνω στο κορμί του άλλου, εξυφαίνοντας ένα σφιχτό δίκτυο ερωτικών αλληλοαναφορών που είναι ιδιαίτερα καθοριστικές για τη δραματική κλιμάκωση στην κατεύθυνση της άκρας επιθυμίας προς τον όλεθρο.

Τα βλέμματα όλων στρέφονται στο φεγγάρι, που παρομοιάζεται ποιητικά με γυμνή γυναίκα που βγαίνει από τον τάφο. Από πίσω ακούγονται φωνές των δογματικών της εβραϊκής κοινότητας που τσακώνονται για δογματικούς λόγους, ενώ υπάρχουν βάρβαροι που μεθούν, Έλληνες από τη Σμύρνη με βαμμένα μάτια και τρυφηλή εμφάνιση, νέοι Αιγύπτιοι με φροντισμένα νύχια και βίαιοι εκπρόσωποι του Καίσαρα που έχουν έλθει από τη Ρώμη. Η φωνή του Γιοκανάαν διακόπτει τη γαλήνη του φεγγαριού και υψώνεται τρομερή από το βάθος της φυλακής του: «Μετά από μένα έρχεται ο Υιός του Ανθρώπου!». Ψίθυροι απλώνονται επί σκηνής, ψίθυροι όμως μεγαλόφωνοι, που παράγουν ένα πνεύμα επαπειλούμενης θύελλας και ακούγονται όλο και πιο απειλητικοί, ωστόσο απαιτούν την απόλυτη ησυχία και συγκέντρωση του ακροατηρίου. Στην καρδιά του δράματος εδράζει η αντιπαράθεση του Γιοκανάαν και της Σαλώμης, όπως και η αντίθεση του Ηρώδη με την Ηρωδιάδα και η αιμομικτική έλξη του Ηρώδη προς τη Σαλώμη: κάτω από τη λάμψη του φεγγαριού το βλέμμα καθενός γραπώνεται κτητικά πάνω στο κορμί του άλλου, εξυφαίνοντας ένα σφιχτό δίκτυο ερωτικών αλληλοαναφορών που είναι ιδιαίτερα καθοριστικές για τη δραματική κλιμάκωση στην κατεύθυνση της άκρας επιθυμίας προς τον όλεθρο.

Η επανειλημμένη άρνηση του θεόπνευστου Γιοκανάαν να ικανοποιήσει τον οργίλο της αισθησιασμό εξοργίζει τη Σαλώμη και την οδηγεί στη σατανική σύλληψη της ερωτικής αποπλάνησης του Ηρώδη.

Πόθος και απαγόρευση

Η Σαλώμη επιθυμεί τα απαγορευμένα: να αντικρίσει από κοντά τον άνδρα που φέρει αυτήν τη στεντόρεια φωνή, αμέσως μετά να αγγίξει το σώμα του. Η περιγραφή του κορμιού του Γιοκανάαν από τον Όσκαρ Ουάιλντ διακρίνεται για κορύφωση των ποιητικών μεταφορών και έντονη λαγνεία, υπερβολή που εδραιώνει την φιλομόφυλη οπτική σε αισθητικό αξίωμα του Αισθητισμού. Η άρνηση του Προφήτη και η στροφή του βλέμματός του προς τον Ουράνιο Πατέρα οδηγεί την amorale Σαλώμη σε μια ποιητική απόρριψη του κορμιού και στην εστίαση στα χείλη του Γιοκανάαν: επιθυμεί, τώρα, να φιλήσει τα χείλη του. Η επανειλημμένη άρνηση του θεόπνευστου Γιοκανάαν να ικανοποιήσει τον οργίλο της αισθησιασμό εξοργίζει τη Σαλώμη και την οδηγεί στη σατανική σύλληψη της ερωτικής αποπλάνησης του Ηρώδη: η ματιά του Ηρώδη καθηλώνεται στο κορμί της, στη σταδιακή απογύμνωσή του από τα πέπλα, στον απαγορευμένο καρπό. Η βούλησή του αιχμαλωτίζεται. Στο απόλυτο σκηνικό της ανάλγητης εξουσίας του η υπόσχεση που της δίνει επιφέρει την καταστροφή. Το κεφάλι του Γιοκανάαν σε ασημένιο δίσκο. Η επιμονή της νοσηρής επιθυμίας διατυπώνεται ρητά και ο τύραννος είναι δέσμιος της δικής του επιθυμίας.

Ημίγυμνος, με ξυρισμένο κεφάλι (που κάνει έντονη αντίστιξη προς τη λεπτομερή περιγραφή των μαλλιών του από τη Σαλώμη), ο Γιοκανάαν θα αποφύγει το βλέμμα της Σαλώμης. Η ερμηνεία του Θανάση Δόβρη είναι μοναδική, ακολουθεί τη γραμμή μιας υπνωτιστικής, παραληρηματικής εκφοράς του λόγου.

Η Θεοδώρα Τζήμου προσεγγίζει σε χαμηλούς, ελεγχόμενους τόνους τον κατά παράδοσιν αισθησιακό αυτόν ρόλο, υπηρετώντας μιαν αντιστικτική προς την ένταση των στίχων σκηνοθεσία. Η Σαλώμη θα επιστρατεύσει την πειθώ των θελγήτρων της πάνω στον ερωτευμένο νεαρό Σύριο Ναραμπόθ για να της ανοίξει το κελί του Γιοκανάαν. Ημίγυμνος, με ξυρισμένο κεφάλι (που κάνει έντονη αντίστιξη προς τη λεπτομερή περιγραφή των μαλλιών του από τη Σαλώμη), ο Γιοκανάαν θα αποφύγει το βλέμμα της Σαλώμης. Η ερμηνεία του Θανάση Δόβρη είναι μοναδική, ακολουθεί τη γραμμή μιας υπνωτιστικής, παραληρηματικής εκφοράς του λόγου.

Ποιητική πρόζα για το απαγορευμένο βλέμμα και λογοκρισία

Κατά την παραμονή του στο Παρίσι ο Όσκαρ Ουάιλντ (1854-1900) είχε επηρεαστεί από το έργο «Μαρία Μαγδαληνή» του Μορίς Μέτερλινκ, ίσως και από το έργο του Χάινε «Atta Troll», ενώ ήδη είχε εντρυφήσει στην ανάγνωση των Γραφών (Κατά Μάρκον 6:14-29 και Κατά Ματθαίον 14:1-12), στο «Άσμα Ασμάτων» και στους Ψαλμούς από μια γαλλική μετάφραση του 17ου αιώνα. Την ιστορία της Σαλώμης που ζήτησε επί πίνακι το κεφάλι του Ιωάννη του Βαπτιστή την είχε ήδη αναδιηγηθεί ο Flavius Josephus, ρωμαίος ιστορικός του 1ου μ.Χ. αιώνα, ενώ την είχαν χρησιμοποιήσει τόσο ο Στεφάν Μαλαρμέ (στο ποίημά του «Hérodiade»), όσο και ο Φλωμπέρ (στο αφήγημά του «Hérodias» του 1877 και στα ανατολικά μοτίβα του «Πειρασμού του Αγίου Αντωνίου») και ο Υσμάν (στο «À rebours» του 1884). Τη «Σαλώμη» του ο Ουάιλντ την έγραψε στο Τορκαί τον χειμώνα του 1891-2, εμπνευσμένος από μια σειρά έργων του Γκουστάβ Μορώ που είχαν το ίδιο θέμα. Το έργο γράφτηκε στα Γαλλικά, χωρίς να προορίζεται για σκηνική αναπαράσταση. Ο συγγραφέας δεν το πρότεινε σε κανένα παραγωγό στη Βρετανία.

Η «Σαλώμη» είναι αμιγώς συμβολιστικό δράμα, μια σπάνια περίπτωση ευρωπαϊκού θεατρικού έργου που επιστρατεύει ποιητική γλώσσα και βιβλικό θέμα για ν’αποδώσει την ψυχική ζωή των ηρώων. Ο συγγραφέας, περιφρονώντας την ιστορική ακρίβεια, συγχέει σκοπίμως τον Ηρώδη Αντύπα (Κατά Ματθαίον xiv. 1) με τον Ηρώδη τον Μεγάλο (Κατά Ματθαίον ii. 1) και τον Ηρώδη Αγρίππα τον 1ο (Πράξεις των Αποστόλων xii. 23), ακολουθώντας μια μεσαιωνική σύμβαση του Λειτουργικού Δράματος, για να πλάσει τον ρόλο του Τετράρχη όπως τον φανταζόταν. Σε καμιά σκηνή, δε, του πρωτότυπου έργου δεν εμφανίζεται η Σαλώμη να χορεύει γύρω από το κομμένο κεφάλι του Ιωάννη, όπως συμβαίνει σε κάποιες διασκευές του έργου σε μιούζικ χωλ. Το όνομα «Ιωάννης» δεν εμφανίζεται ούτε στη γαλλική ούτε στη γερμανική εκδοχή του έργου (ο Ουάιλντ χρησιμοποιεί το όνομα Γιοκανάαν για τον Προφήτη), το δε Κόβεντ Γκάρντεν επέτρεψε το ανέβασμά του μόνο υπό περιορισμούς λογοκρισίας. Παρά τις πρόβες που ξεκίνησαν στο Λονδίνο με πρωταγωνίστρια τη Σάρα Μπερνάρ το 1893, απαγορεύτηκε από τη λογοκρισία του Λόρδου Τσάμπερλαιν, λόγω της επιστράτευσης του μοτίβου του ερωτισμού σε βιβλικό σκηνικό. Τελικά το έργο ανέβηκε για πρώτη φορά στο «Théâtre de L‘Œuvre» τον Φεβρουάριο του 1896, ενώ ο Ουάιλντ βρισκόταν ήδη φυλακισμένος στο Ρέντινγκ.

Ο θεατής «κλέβει» την εικόνα με το βλέμμα του

Ο Τετράρχης Ηρώδης (έξοχα ερμηνευμένος από τον Νέστορα Κοψιδά) έχει ζοφερή ματιά: «κάποιον» κοιτάζει, «κάτι» κοιτάζει, όμως οι στρατιώτες δεν μπορούν να πουν με βεβαιότητα. Η Ηρωδιάδα εμφανίζεται φορώντας μια μαύρη μίτρα στο κεφάλι, κεντημένη με μαργαριτάρια (στον δύσκολο αυτόν ρόλο η εξαιρετική Αλεξάνδρα Ντεληθέου). Η πριγκίπισσα κρύβει το πρόσωπό της πίσω από μια βεντάλια και αναρωτιέται γιατί ο Τετράρχης την κοιτά τόσο επίμονα, ενώ η Ηρωδιάδα επιμένει να πάρει ο Ηρώδης το αδηφάγο, αιμομικτικό βλέμμα του πάνω από την κόρη της. Στην ουσία κανείς δεν μπορεί να κοιτάξει κανέναν. Κανείς δεν έχει δει, για παράδειγμα, τον Καίσαρα. Ο Ηρώδης έχει απαγορεύσει στους υπηκόους του να αντικρίσουν τον φυλακισμένο Προφήτη. «Οι Εβραίοι λατρεύουν ένα Θεό που δεν μπορούν να δουν», δηλώνει με βδελυγμία ο ένας στρατιώτης.

Το δαιμονικό θηλυκό, η μοιραία γυναικεία φιγούρα που απομυζά τη ζωτική δύναμη του άντρα που επιθυμεί, εκδικούμενη την ερωτική απόρριψη και σκορπώντας τον θάνατο είναι γνωστή από την περίπτωση του Σαμψών και της Δαλιδάς, καθώς και από θεατρικά έργα, ποιήματα και πίνακες ζωγραφικής πολύ πριν το έργο του Ουάιλντ.

Το δαιμονικό θηλυκό, η μοιραία γυναικεία φιγούρα που απομυζά τη ζωτική δύναμη του άντρα που επιθυμεί, εκδικούμενη την ερωτική απόρριψη και σκορπώντας τον θάνατο είναι γνωστή από την περίπτωση του Σαμψών και της Δαλιδάς, καθώς και από θεατρικά έργα, ποιήματα και πίνακες ζωγραφικής πολύ πριν το έργο του Ουάιλντ, στα πλαίσια της μισογυνικής θεώρησης που υποκρύπτει τον φόβο της γυναικείας χειραφέτησης. Πάνω απ' όλα όμως, στo πλαίσιo της συγκάλυψης, σύνθλιψης και στηλίτευσης του πόθου γενικότερα, στην ακραία, αδιαπραγμάτευτη, ολέθρια εκδοχή του που δύσκολα γίνεται αποδεκτή και που συγκλονίζει την ανθρώπινη ύπαρξη: η φετιχιστική εκδοχή του θεατρικού βλέμματος μετατρέπει το ανθρώπινο σώμα σε αντικείμενο ερωτικής φαντασίωσης και προσδίδει στον θεατή την ιδιότητα του ηδονοβλεψία, ικανό να ανιχνεύσει το απαγορευμένο θέαμα και να αφουγκρασθεί τα απρεπή λόγια. Σε όλες τις περιπτώσεις εξεικόνισης του απαγορευμένου βλέμματος ενέχεται και το θέμα της χαμηλής αυτοεκτίμησης. Η Φαίδρα κρυφοκοιτάζει τον Ιππόλυτο στο έργο του Ευριπίδη, ενώ κατά τις τελετές ενηλικίωσης της αρχαιότητας οι νέοι έπρεπε να βλέπουν τη μορφή της Γοργούς μέσα από την αντανάκλασή της σε ένα αργυρό αγγείο. Έτσι μπόρεσε να δει και ο Περσεύς το κεφάλι της Γοργούς, χωρίς να την κοιτάξει κατάματα, ο Ακταίων είδε την Άρτεμη γυμνή και -το χειρότερο- η Άρτεμις, με τη σειρά της, είδε τον Ακταίωνα να τη βλέπει και εξοργίστηκε, ενώ ο ζωγράφος Μπάζιλ στο «Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι» βιώνει τον τρόμο όταν πρωτοαντικρίζει το ζωντανό θέμα του πορτραίτου του. Το λέει και ο Όσκαρ Ουάιλντ στα αποφθέγματα του Προλόγου του για το Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι: ο δέκατος ένατος αιώνας αποστρέφεται τη ρεαλιστική απόδοση που προσφέρει ο καθρέφτης όπως ο Κάλιμπαν βλέπει και αποστρέφεται την εικόνα του, ενώ εξοργίζεται με τον Ρομαντισμό όπως ο Κάλιμπαν που δεν μπορεί να δει την εικόνα του.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Info
Oscar Wilde
Σαλώμη
Θέατρο της Οδού Κυκλάδων - Λευτέρης Βογιατζής
Σκηνοθεσία / Μετάφραση: Θέμελης Γλυνάτσης
Σκηνικά: Κωνσταντίνος Ζαμάνης
Κοστούμια: Ελευθερία Αράπογλου
Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου
Βοηθός Φωτιστή: Μαρίνα Κόντα
Μακιγιάζ: Στέργιος Κάτσουνας
Διανομή:Θεοδώρα Τζήμου (Σαλώμη),
Νέστωρ Κοψιδάς (Ηρώδης),
Θανάσης Δόβρης (Ιοκαναάν),
Αλεξάνδρα Ντεληθέου (Ηρωδιάδα),
Βασίλης Λιάκος (Ναραμπόθ),
Δημήτρης Τσιγκριμάνης (Ο ακόλουθος της Ηρωδιάδας/Ναμαάν),
Σωτήρης Τσακομίδης (Ένας δαίμονας)
Τοποθεσία:
Θέατρο της Οδού Κυκλάδων - Λευτέρης Βογιατζής,
Κυκλάδων 11 και Κεφαλληνίας, Κυψέλη
Παραστάσεις:
26 Νοεμβρίου 2015 - 10 Ιανουαρίου 2016
Ημέρες και ώρες παραστάσεων:
Πέμπτη, Παρασκευή και Σάββατο στις 21.15,
Κυριακή στις 19.00