
Για την παράσταση του Μπερνάρ-Μαρί Κολτές (Bernard-Marie Koltès) «Ρομπέρτο Τσούκκο», σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά, στο θέατρο «Προσκήνιο». © Γκέλυ Καλαμπάκα
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
«Οι ρήξεις ανάμεσα στους ανθρώπους δεν έχουν να κάνουν πάντα ούτε με το αίσθημα, ούτε με τον πόθο. Ο κόσμος θα μπορούσε να χωριστεί σ’ αυτούς που είναι συνένοχοι και σ’ εκείνους που μισιούνται, έτσι, χωρίς κανένα αντικειμενικό κίνητρο».
(B. M. Coltès)
Είδα, στο θέατρο «Προσκήνιο», το «Ρομπέρτο Τσούκκο» του Μπ. Μ. Κολτές στη θαυμάσια σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά, με τον Δημήτρη Καπουράνη στον ομώνυμο ρόλο. Ο Κολτές, από το 1970 έως τον πρόωρο θάνατό του, το 1989, έγραψε και σκηνοθέτησε έργα με θέμα τους το παράλογο της ύπαρξης και τον εφήμερο χαρακτήρα των ανθρώπινων σχέσεων, τον ρατσισμό, την ομοφοβία, την περιθωριοποίηση και τη μοναξιά στο πλαίσιο του σύγχρονου αστικού τρόπου ζωής. Ο Κολτές από το 1983 ξεκίνησε τη στενή του συνεργασία με τον σκηνοθέτη Πατρίς Σερώ, που επρόκειτο ν’ ανεβάσει τα σπουδαιότερα έργα του στο Théâtre des Amandiers της Ναντέρ: «Αγώνας νέγρου και σκύλων» (1983), «Δυτική αποβάθρα» (1986), «Στη μοναξιά των κάμπων με βαμβάκι» (1987), «Επιστροφή στην έρημο» (1988). Το 1990 ο Πήτερ Στάιν πρωτοανέβασε το κύκνειο έργο του, το «Ρομπέρτο Τσούκκο», στη Schaubühne του Βερολίνου. Ο Στάιν διέγνωσε την παρουσία του φόβου ως «προσώπου» στο έργο αυτό, την «αρχαϊκή» ιδέα της διαφάνειας του ήρωα, το αίσθημα του παραλόγου ή του αναίτιου της ανθρώπινης πράξης που μεταστοιχειώνεται σε θεατρική πράξη στο πρόσωπο του ήρωα-αυτουργού που αποδομεί τον «εν πόλει» βίο, τη «δημόσια» απόλαυση της φονικής ενέργειας από τον σύγχρονο θεατή, που φέρει και ο ίδιος, δυνάμει, τα γνωρίσματα του δολοφόνου. «Το «κλινικό» ποιητικό βλέμμα του Κολτές μάς επιτρέπει», γράφει ο Γιώργος Λαμπράκος, «να προβληματιζόμαστε, έως και στον εικοστό πρώτον αιώνα, για την αναποτελεσματικότητα του κοινωνικοπολιτικού μας συστήματος» (βλ. το δοκίμιο της Μαριανίκης Δορμπαράκη Ρομπέρτο Τσούκο – Ο φαλλός του ήλιου).
Μεταφρασμένο από τον Δημήτρη Δημητριάδη, το Ρομπέρτο Τσούκκο εκδόθηκε εδώ το 1993 από την Άγρα, σ’ έναν τόμο που περιλαμβάνει επίμετρο του Πέτερ Στάιν για τον Κολτές, καθώς και φάκελο με δημοσιεύματα του Τύπου για τον πραγματικό δολοφόνο, ο οποίος ανατυπώθηκε το 2008. Παλαιότερα, το έργο είχε παρουσιαστεί στο θέατρο «Ιυττός» από τον Αντώνη Ντουράκη. Το 2009 η Έφη Θεοδώρου εγκαινίασε τη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου στο κτίριο Τσίλερ με τον «Ρομπέρτο Τσούκο» και τον Γιάννο Περλέγκα στον ομώνυμο ρόλο. Το 2016 το ανέβασαν στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης οι Άντζελα Μπρούσκου, Παρθενόπη Μπουζούρη και Κωνσταντίνος Ασπιώτης. Σήμερα ο Δημήτρης Καραντζάς αποδίδει το υπέροχο αυτό έργο σαν έναν υπαρξιακό εφιάλτη.
Ο αληθινός Ρομπέρτο Σούκο και ο λογοτεχνικός του ομόλογος
Το αληθινό πρότυπο του Kολτές για τη φιλοτέχνηση του ήρωά του, ο Ρομπέρτο Σούκο, φυλακίστηκε το 1981 και πέντε χρόνια αργότερα απέδρασε από την ψυχιατρική κλινική όπου είχε εγκλεισθεί και κατευθύνθηκε στη Γαλλία με τραίνο. Τα επόμενα χρόνια έκλεψε, εκβίασε, απήγαγε και βίασε, επικηρύχθηκε στα εδάφη της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Ελβετίας και συνελήφθη, τελικά, στο Mestre της Βενετίας. Τον Μάρτιο του 1988 σκαρφάλωσε στην οροφή της φυλακής του φορώντας μόνο το εσώρουχό του, ώστε να απειλήσει δημοσίως τους δεσμοφύλακες και ένα μήνα μετά αυτοκτόνησε στο κελί του. Την ίδια χρονιά ο Κολτές έγραψε το τελευταίο του θεατρικό έργο, εμπνευσμένο από την υπόθεση αυτήν. Στην προσέγγιση του γάλλου θεατρικού συγγραφέα, ο Σούκο (που μετονομάζεται σε Τσούκκο) επιχειρεί να κατακτήσει την απόλυτη υπαρξιακή ελευθερία αποποιούμενος τους φραγμούς οιουδήποτε ηθικού συστήματος αναφοράς – κι έτσι εισάγεται από τον Κολτές στο λογοτεχνικό πάνθεον χαρακτήρων ως ο αήθης εγκληματίας, άξιος διάδοχος των «καταραμένων» ηρώων του Ζαν Ζενέ, του Αντονέν Αρτώ και του Πιέρ Πάολο Παζολίνι.

Στον λογοτεχνικό αυτό χαρακτήρα μπορούμε να διακρίνουμε το αγγελικό και ταυτόχρονα διαβολικό πρόσωπο ενός ωραίου νέου που, έχοντας υπάρξει καλός μαθητής και γιος, προβαίνει στα ειδεχθέστερα των εγκλημάτων και διαπραγματεύεται τη μοίρα του στη βάση της φονικής βίας. Εννοείται πως δεν βλέπει κανείς το έργο με μια απλοϊκή προσέγγιση του αποτρόπαιου υπό το ηθικό πρίσμα της καθημερινότητας, εφόσον αυτό υιοθετεί την τραγικότητα των ηρώων της Τραγωδίας και μοιράζεται τον «απόλυτο προορισμό» της δικής τους μοίρας. Το πρότυπο της απόλυτης κακουργίας σκιαγραφεί την αμοραλιστική δομή του κοινωνικού πλαισίου, σε μια δημόσια, splatter εκδοχή της αγάπης και της «δικαιοσύνης-α-λα Τσούκκο»: η τερατώδης αντίληψη μιας υποταγμένης κοινωνίας προσεγγίζει, νομιμοποιώντας το, το αφήγημα του Κακού. Ο ήλιος (όπως το φεγγάρι στο έργο του Λόρκα) διατηρεί κεντρική θέση στο έργο, συμβολίζοντας τον «αρσενικό» συνοδοιπόρο του νεαρού εγκληματία, τον αρωγό και το credo του, καθώς και την οδό προς την πτώση του.
Ο καθαυτόν αόρατος Ρομπέρτο Τσούκο
Ο Δημήτρης Καραντζάς είχε κάνει την πρώτη του αποκωδικοποίηση του έργου στην παράστασή του «Ρομπ» (Onassis Stegi, 2018, σε κείμενο του Ευθύμη Φιλίππου και δραματουργική επεξεργασία Θεοδώρας Καπράλου): εκεί, δέκα μονόλογοι συνέθεταν το πορτραίτο του ήδη νεκρού Ρομπέρτο Τσούκκο, το όνομα του οποίου ήταν το συντετμημένο «Ρομπ». Στην τωρινή του προσέγγιση διατηρεί το αιμομεικτικό, βίαιο σκηνικό της αληθινής ζωής, την επεισοδιακή δομή, τις γρήγορες, σχεδόν κινηματογραφικές μεταβάσεις από σκηνή σε σκηνή τύπου Stationendrama και την έντονα ποιητική γλώσσα των Κολτές/Δημητριάδη, ώστε να αποδώσει τον «εκστατικό» χαρακτήρα της απόδρασης του Τσούκκο από την ταυτότητα, το ετεροπροσδιοριζόμενο Εγώ του, τις ρίζες του, τις κοινωνικές νόρμες. Ο Μανώλης Μαυροματάκης, η Άννα Καλαϊτζίδου, η Δήμητρα Βλαγκοπούλου, ο Μιχάλης Τιτόπουλος, η Ιωάννα Δεμερτζίδου, ο Μπάμπης Αλεφάντης και ο Βασίλης Ζαφειρόπουλος πλαισιώνουν τον κεντρικό ήρωα που υποδύεται ο Δημήτρης Καπουράνης, σε απόλυτη ενορχήστρωση.
Η ανθρωπινότητα αφανίζεται και η μόνη διέξοδος είναι το έγκλημα, ενώ, σαν άλλος Άγιος Φραγκίσκος, ο Τσούκκο πασχίζει να απογυμνωθεί από όλα τα ταυτοτικά σημεία αναφοράς που τον εγκλωβίζουν.
Οι δύο φύλακες (Μπάμπης Αλεφάντης και Βασίλης Ζαφειρόπουλος) ανοίγουν και κλείνουν το έργο, κοιτώντας ένα μεταλλικό τείχος με τα νώτα στραμμένα στο κοινό, σε έναν διάλογο που παραπέμπει ευθέως στην πρώτη πράξη του σαιξπηρικού «Άμλετ». Μαθαίνουμε ότι ο Τσούκκο έχει συλληφθεί για τον φόνο του πατέρα του και έχει δραπετεύσει. Το μεταλλικό τείχος της Μαρίας Πανουργιά ανοίγει σε ένα διαφανές μεταλλικό πλέγμα που περιστρέφεται, αποκαλύπτοντας διαδοχικά ιδιωτικά και δημόσια «υπο-τοπία» μιας γενικευμένης Φυλακής: η «φυλακή» του υπόγειου σιδηρόδρομου, η «φυλακή» του φτηνού ξενοδοχείου και του πορνείου, η «φυλακή» του αστυνομικού τμήματος, η «φυλακή» του δημόσιου αποχωρητηρίου, η «μισή φυλακή» του μπαρ, η «φυλακή» του σπιτιού, τέλος-τέλος η «φυλακή» του Θανάτου, τοπία σκοτεινά, βρώμικα, υποκοσμικά, λούμπεν, τοπία του περιθωρίου, που συνδέονται και κινούνται μπροστά στα μάτια του θεατή με τον «επείγοντα» ρυθμό μιας επιθανάτιας εξομολόγησης. Στον κλωβό του οικογενειακού σπιτιού, η ίδια του η μητέρα (μια συγκλονιστική Άννα Καλαϊτζίδου) περιφρονεί τον Τσούκκο («Σ’ αυτήν τη γειτονιά και τα σκυλιά ακόμα σε βλέπουν με στραβά μάτια… Πώς έγινε και εκτροχιάστηκες, Ρομπέρτο; Ένα τρένο που εκτροχιάστηκε δεν προσπαθούν να το ξαναβάλουν στην τροχιά του. Το παρατάνε, το ξεχνάνε. Σε ξεχνώ, Ρομπέρτο, σ’ έχω ξεχάσει») και εκείνος την εναγκαλίζεται με μια οιδιπόδεια αισθησιακή λαβή θανάτου.
Περιμένοντας τον θάνατό του
Οι οικογενειακοί δεσμοί διαρρηγνύονται στα μάτια του Τσούκκο, κάθε επαφή με το ανθρώπινο πρόσωπο παραμένει ημιτελής. Η ανθρωπινότητα αφανίζεται και η μόνη διέξοδος είναι το έγκλημα, ενώ, σαν άλλος Άγιος Φραγκίσκος, ο Τσούκκο πασχίζει να απογυμνωθεί από όλα τα ταυτοτικά σημεία αναφοράς που τον εγκλωβίζουν. Όλοι οι οικογενειακοί και κοινωνικοί ρόλοι («κόρη», «μητέρα», «πατέρας», «αστυνομικός», «αδελφή», «παιδούλα», «επιθεωρητής», «πατρόνα», «νταβατζής», «πόρνη», είναι απλώς ρόλοι κοινωνικοί, όπως οι πελάτες του «Balcon» του Jean Genet) απονοηματοδοτούνται, ενώ στο πρόσωπο του Τσούκκο αντικατοπτρίζονται ο φόβος των ανθρώπων για τον θάνατο, η λαγνεία της βίας και του εγκλήματος και η ακατάλυτη προσδοκία για ελευθερία. Οι αναφορές στους άλλους ανθρώπους, οι κανόνες, οι νόρμες και οι προσδοκίες τους είναι γι’ αυτόν αξεπέραστα δεσμά που τα θραύει με βίαιο τρόπο, παραμένοντας αιωνίως ένας απροσάρμοστος «ξένος» και φλερτάροντας, μέσω του φόνου, με τον ίδιο του τον θάνατο (σαν alter ego του Κολτές): «Δεν θέλω να πεθάνω. Πρόκειται να πεθάνω», λέει τα δύο αυτά αντιφατικά πράγματα ταυτόχρονα και ο Δημητριάδης αποδίδει υπέροχα το κείμενο.
Εννοείται πως ο Τσούκκο περιφρονεί όλες τις κοινωνικές αξιολογήσεις του Καλού και του Κακού, γι’ αυτό και είναι ήρωας εφάμιλλος με τους εμβληματικούς ήρωες της αρχαίας και της σαιξπηρικής τραγωδίας. Το κομβικό σημείο απ’ όπου και μετά αναχωρεί για κάποιο αδιανόητο «επέκεινα» είναι ο φόνος του μικρού παιδιού. Οι ηθοποιοί εναλλάσσονται στους επαναλαμβανόμενους κοινωνικούς ρόλους: ο Μπάμπης Αλεφάντης, άκρως χορευτικός και αισθησιακός και ως Φρουρός και ως Παιδί και ως Πόρνη. Η Ιωάννα Δεμερτζίδου εύθραυστη και απόλυτα πειστική στον ρόλο της Παιδούλας. Ο Μανώλης Μαυροματάκης, φορώντας γεροντίστικο εσώρουχο και κρατώντας σακούλες με ψώνια, είναι συγκλονιστικός στη θυμοσοφική ερμηνεία του, τόσο ως γέρος στο μετρό, όσο και ως Πατέρας και ως Ανακριτής. Ο Μιχάλης Τιτόπουλος επιβλητικός ως Αδελφός και ως Φρουρός, η Δήμητρα Βλαγκοπούλου εξαιρετική στον ρόλο της Αδελφής.

Ο Δημήτρης Καπουράνης είναι (από σκηνοθετική άποψη, πιστεύω) ένας γλυκός, συμπαθητικός Ρομπέρτο Τσούκκο: η macho εμφάνισή του, το ατημέλητα γυμνασμένο σώμα του, η προσέγγισή του στους άλλους χαρακτήρες, δεν τον εμποδίζουν να φιλοτεχνήσει έναν αντι-Τσούκκο. Ανήσυχος, ανίκανος να εντοπίσει το στίγμα του στον άθλιο κόσμο όπου ζούμε, ο Καπουράνης γεμίζει τη σκηνή εγκαινιάζοντας μια τελείως προσωπική αναζήτηση στον ρόλο: αποτινάσσει την αναφορά του στον πατέρα και τη μητέρα «δολοφονώντας» συμβολικά τους γεννήτορές του, προσπαθεί να γίνει αόρατος και να περάσει μέσα από τοίχους και κάγκελα, αλλά δεν τα καταφέρνει, κραυγάζει και μπερδεύει τους φθόγγους -μια ερμηνευτική ατέλεια που τον καθιερώνει, ωστόσο, στην αιχμή του ρόλου- για να ανέβει τέλος προς τον ήλιο, στην ταράτσα της φυλακής, και να εξαϋλωθεί, ενώ τον λούζει το «χιόνι της Αφρικής» που ονειρευόταν σε όλη τη σύντομη ζωή του.
Ο Τάσος Καραχάλιος δημιουργεί μια πραγματική χορογραφία πάνω στη μουσική του Γιώργου Ραμαντάνη και στο περιστρεφόμενο σκηνικό της Πανουργιά, ενώ ο Δημήτρης Κασιμάτης στους φωτισμούς και η Ιωάννα Τσάμη στην ενδυματολογία στήνουν ένα εικαστικό σύμπαν απόλυτα εναρμονισμένο με τους στόχους του έργου: να γυρίζει το γαϊτανάκι του θανάτου και πάνω του να προσκρούει απελπισμένος ο Ρομπέρτο Τσούκκο ως αποτροπαϊκό τοτέμ.
Στον έξοχο «Ρομπέρτο Τσούκκο» του Καραντζά είδα μια νοερή σύνδεση του «σάπιου κράτους της Γαλλίας» με το «σάπιο βασίλειο της Δανιμαρκίας». Και είδα, ακόμη, μια συνέχιση του προβληματισμού της παράστασης του δικού του έργου «Το σπίτι».
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.
Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Καραντζάς
Σκηνογραφία: Μαρία Πανουργιά
Ενδυματολογία: Ιωάννα Τσάμη
Μουσική: Γιώργος Ραμαντάνης
Κίνηση: Τάσος Καραχάλιος
Φωτισμοί: Δημήτρης Κασιμάτης
Βοηθός σκηνοθέτη: Δημήτρης Χαραλαμπόπουλος
Βοηθός σκηνογράφου: Σοφία Θεοδωράκη
Φωτογραφίες, Trailer & Artwork αφίσας: Γκέλυ Καλαμπάκα
Δημόσιες Σχέσεις & Επικοινωνία: Όλγα Παυλάτου
Social media: Renegade Media
Θεάτρο Προσκήνιο, Παραγωγή: Θεατρικές Επιχειρήσεις Τάγαρη
Παίζουν: Δημήτρης Καπουράνης, Μανώλης Μαυροματάκης, Άννα Καλαϊτζίδου, Δήμητρα Βλαγκοπούλου, Μιχάλης Τιτόπουλος, Ιωάννα Δεμερτζίδου, Μπάμπης Αλεφάντης, Βασίλης Ζαφειρόπουλος






















