succo-390

Για το δοκίμιο της Μαριανίκης Δορμπαράκη Bernard Marie Koltès - Φαλλός του ήλιου: Ρομπέρτο Τσούκο (εκδ. Poema)

Του Νίκου Ξένιου

"Μετά την δεύτερη προσευχή, θα δεις τον δίσκο του ήλιου να εκδιπλώνεται και θα δεις να κρέμεται απ'αυτόν ο φαλλός, η καταγωγή του ανέμου. Και, αν στρέψεις το πρόσωπό σου στην ανατολή, θα μετακινηθεί κι αυτός, και, αν στρέψεις το πρόσωπό σου στη δύση, θα σε ακολουθήσει".
(Λειτουργία του Μίθρα, όπως την ανέφερε ο Καρλ Γιουνγκ σε συνέντευξή του στο BBC).

Η μελέτη της Μαριανίκης Δορμπαράκη Bernard Marie Koltès-Φαλλός του ήλιου: Ρομπέρτο Τσούκο επιχειρεί μιαν αναλυτική ανάγνωση του θεατρικού έργου Ρομπέρτο Τσούκο του Μπερνάρ Μαρί Κολτές. Αναφερόμενη πρωτίστως στον βίο του συγγραφέα, κατόπιν διερευνώντας το έργο σε επίπεδο συμβολισμών σκηνή προς σκηνή και, τέλος, προτείνοντας περαιτέρω δραματουργική του προσέγγιση με βάση τη λειτουργία του ηλιακού συμβόλου, η κυρία Δορμπαράκη αντικρύζει, στον Ρομπέρτο Τσούκο, το αγγελικό και ταυτόχρονα διαβολικό πρόσωπο ενός ωραίου νέου που, έχοντας υπάρξει καλός μαθητής και γιος, προβαίνει στα ειδεχθέστερα των εγκλημάτων και διαπραγματεύεται τη μοίρα του στη βάση της φονικής βίας.

Ξαναδιαβάζοντας τον Ρομπέρτο Τσούκο: ο φόνος ως δημόσιο θέαμα 

Ο ήλιος (όπως το φεγγάρι, στο έργο του Λόρκα) διατηρεί κεντρική θέση στο έργο Ρομπέρτο Τσούκο, συμβολίζοντας τον «αρσενικό» συνοδοιπόρο του νεαρού εγκληματία, τον αρωγό και το credo του, καθώς και την οδό προς την πτώση του.

Στο δοκίμιο Φαλλός του ήλιου-Ρομπέρτο Τσούκο, ο ήλιος (όπως το φεγγάρι, στο έργο του Λόρκα) διατηρεί κεντρική θέση στο έργο Ρομπέρτο Τσούκο, συμβολίζοντας τον «αρσενικό» συνοδοιπόρο του νεαρού εγκληματία, τον αρωγό και το credo του, καθώς και την οδό προς την πτώση του. Το επιχείρημα είναι πως ο ήλιος, παραμένοντας αρχετυπικό σύμβολο ήδη από τον μύθο του Δαίδαλου και του Ίκαρου, εντάσσεται στη «σουρρεαλιστική», κατά τη συγγραφέα, δραματουργία του έργου, που υπερβαίνει –βεβαίως– την απλή ανάγνωση του φόνου ως εγκλήματος και την απλοϊκή προσέγγιση του αποτρόπαιου υπό το ηθικό πρίσμα της καθημερινότητας, εφόσον εγγίζει την τραγικότητα των ηρώων της Τραγωδίας και μοιράζεται τον «απόλυτο προορισμό» της δικής τους μοίρας. Η μελέτη βασίζεται σε μια συνέντευξη που έδωσε ο Γιουνγκ στο BBC στις 12 Οκτωβρίου του 1959[1], όπου η γνωριμία του θεού Μίθρα-Ήλιου παρουσιάζεται, εν ολίγοις, ως εξοικείωση του μυούμενου με την έννοια του ηρωϊσμού. Ο σκηνοθέτης Πήτερ Στάιν διέγνωσε, σε παλαιότερη συνέντευξή του στην Αν Λωράν, την παρουσία του φόβου ως «προσώπου» στο έργο αυτό, με αποτέλεσμα να διαγνώσει την «αρχαϊκή» ιδέα της διαφάνειας του ήρωα, επιβεβαιώνοντας την –ανακριβή– φιλολογική αναφορά του Καρλ Γιουνγκ που στέκει στην προμετωπίδα του κειμένου, καθώς και την τερατώδη φύση της ανθρώπινης ενέργειας. Παράλληλα, το αίσθημα του παραλόγου ή του αναίτιου της ανθρώπινης πράξης μεταστοιχειώνεται σε θεατρική πράξη στο πρόσωπο του ήρωα-αυτουργού, που με φρενίτιδα αιμοσταγούς δολοφόνου προκαλεί το οικείο σύμπαν και τους θεούς, όχι πλέον ως στοιχείο του εν πόλει βίου αλλά ως αποδομητής του. Ο Στάιν εντόπισε, ακόμη, τη «δημόσια» απόλαυση της φονικής ενέργειας από τον σύγχρονο θεατή, που φέρει, δυνάμει, τα γνωρίσματα του δολοφόνου: στο έργο του Κολτές διέκρινε την πρόκληση οικείων συναισθημάτων που θ’ αποκάλυπταν αναμφίβολα την τερατώδη υφή της ίδιας της ανθρώπινης κοινωνίας.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η εισαγωγή στο δοκίμιο από τον Γιώργο Λαμπράκο, που επιλέγει το θέατρο του Κολτές ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της ακμής του ευρωπαϊκού θεάτρου μετά το τέλος του μοντερνισμού. Το θέατρο ακμάζει στη μεταμοντέρνα εποχή, γράφει ο Γιώργος Λαμπράκος, ενώ οι υπόλοιπες τέχνες όχι. Το «κλινικό» ποιητικό βλέμμα του Κολτές μας επιτρέπει, γράφει, να προβληματιζόμαστε, έως και στον εικοστό πρώτον αιώνα, για την αναποτελεσματικότητα του κοινωνικοπολιτικού μας συστήματος. Την άποψη αυτήν έρχεται να συμπληρώσει το επίμετρο του Παναγιώτη Σταματόπουλου, εντάσσοντας την ανάγνωση του δυστοπικού Ρομπέρτο Τσούκο στο πλαίσιο του Μεταμοντέρνου: «κάθε απόπειρα συσχετισμών και αναζήτησης βαθύτερου νοήματος καταρρέει από το βάρος της μεταμοντέρνας κριτικής». Την ίδια λειτουργία επιτελεί και το κομψό επίμετρο του κυρίου Τριαρίδη, που αναδεικνύει τη θηριώδη πλευρά του χαρακτήρα του Τσούκο.

alt

 Από τον Σούκο στον Τσούκο

Το αληθινό πρότυπο του συγγραφέα για τη δημιουργία του ήρωά του, ο Ρομπέρτο Σούκο, φυλακίστηκε το 1981 και πέντε χρόνια αργότερα απέδρασε από την ψυχιατρική κλινική όπου είχε εγκλεισθεί και κατευθύνθηκε στη Γαλλία με τραίνο. Τα επόμενα χρόνια έκλεψε, εκβίασε, απήγαγε και βίασε, επικηρύχθηκε στα εδάφη της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Ελβετίας και συνελήφθη, τελικά, στο Mestre της Βενετίας. Τον Μάρτιο του 1988 σκαρφάλωσε στην οροφή της φυλακής όπου εκρατείτο για να απειλήσει δημοσίως τους δεσμοφύλακές του και κατόπιν, ένα μήνα μετά, αυτοκτόνησε στο κελί του. Την ίδια χρονιά ο Κολτές έγραψε το τελευταίο του θεατρικό έργο, εμπνευσμένο από την υπόθεση αυτήν. Στην προσέγγιση του γάλλου θεατρικού συγγραφέα, ο Σούκο (που μετονομάζεται στο ποιητικό δημιούργημα Ρομπέρτο Τσούκο) ήταν ρευστός και διαυγής σαν το νερό, χωρίς υλική υπόσταση, ενώ το μοναδικό πράγμα που τον συγκινούσε ήταν το χυμένο αίμα των θυμάτων του. Καταλύοντας τους μεγάλους δυνάστες της ύπαρξής του, ο «βολταδόρος» αυτός του Κολτές (όπως τον αποκάλεσε η ηθοποιός Μαρία Καζαρές) πληρώνει όλο το τίμημα χωρίς να διέλθει το στάδιο της ενδοσκόπησης, όπως ο Άμλετ του Σαίξπηρ, κι επιχειρεί να κατακτήσει την απόλυτη υπαρξιακή ελευθερία αποποιούμενος τους φραγμούς οιουδήποτε ηθικού συστήματος αναφοράς.

Δολοφόνος των ίδιων των γεννητόρων του, δολοφόνος ενός ανήλικου παιδιού, ο Ρομπέρτο Τσούκο φλερτάρει με τον θάνατο και κινείται στο κατώφλι της ψύχωσης σαν «τραίνο που εκτροχιάστηκε».

Έτσι, ο Τσούκο εισάγεται από τον Κολτές στο λογοτεχνικό πάνθεον χαρακτήρων ως ο α-ήθης εγκληματίας, άξιος διάδοχος των ηρώων του Ζαν Ζενέ, του Αντονέν Αρτώ και του Πιέρ Πάολο Παζολίνι. Δολοφόνος των ίδιων των γεννητόρων του, δολοφόνος ενός ανήλικου παιδιού, ο Ρομπέρτο Τσούκο φλερτάρει με τον θάνατο και κινείται στο κατώφλι της ψύχωσης σαν «τραίνο που εκτροχιάστηκε», όπως χαρακτηριστικά λέει η μητέρα του στο έργο. Ο συγγραφέας στήνει ένα «δαιμονισμένο άγγελο» ενώπιον του κοινού με στόχο να υπονομεύσει τους θεσμούς και να θεμελιώσει μιαν αιρετική ανάγνωση της ανθρώπινης πράξης. Σ’ αυτό το έργο, που αποτελεί μια τοιχογραφία της σύγχρονης εποχής, με μαστροπούς και κακούς γονείς παγιδευμένους στην έλλειψη συναισθημάτων, το νόημα του θανάτου παύει να είναι ανεξιχνίαστο και το νόημα της ζωής γίνεται αδιάφορο, ενώ η σύγχυση, ο φόβος και η απόλυτη εσωστρέφεια διαδέχονται κάθε υπαρξιακή βεβαιότητα. Τηρώντας αυτήν την προσέγγιση, ο Γάλλος δημοσιογράφος Πασκάλ Φρομάν έγραψε, τρία χρόνια μετά, το βιβλίο Je te tue. Histoire vraie de Roberto Succo assassin sans raison, ενώ ο Σεντρίκ Καν γύρισε την ομώνυμη ταινία Roberto Succo (απ' όπου και η κεντρική εικόνα με τον Stefano Cassetti).

kolts390Ο Κολτές, από το 1970 έως τον πρόωρο θάνατό του, το 1989, έγραψε και σκηνοθέτησε έργα με θέμα τους το παράλογο της ύπαρξης και το παροδικό των ανθρώπινων σχέσεων, τον ρατσισμό, την ομοφοβία, την περιθωριοποίηση και τη μοναξιά στο πλαίσιο του σύγχρονου αστικού τρόπου ζωής. Ο Πήτερ Στάιν πρωτοανέβασε το κύκνειο αυτό έργο στην Schaubuhne του Βερολίνου, ενώ ο Κολτές από το 1983 αρχίζει τη μεγάλη και στενή του συνεργασία με τον πρόσφατα χαμένο σκηνοθέτη Πατρίς Σερώ, που επρόκειτο ν’ ανεβάσει τα σπουδαιότερα έργα του στο Théâtre des Amandiers της Ναντέρ: Αγώνας νέγρου και σκύλων (1983), Δυτική αποβάθρα (1986), Στη μοναξιά των κάμπων με βαμβάκι (1987), Επιστροφή στη έρημο (1988).

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

[1] Ρομπέρτο Τσούκο, Ταμπατάμπα, Ένα υπόστεγο στη δύση του Κολτές, μετάφραση Δ. Δημητριάδη, εκδόσεις «Άγρα», σελ. 158-162

 

altBernard Marie Koltès - Φαλλός του ήλιου: Ρομπέρτο Τσούκο
Μαριανίκη Δορμπαράκη
(.Poema...) 2014
Σελ. 64, τιμή € 8,52

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Για τη μετάφραση των τριών τραγωδιών του Σοφοκλή «Ο Οιδίποδας τύραννος, Ο Οιδίποδας στον Κολωνό, Αντιγόνη» (μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Πένυ Παπουτσή (Ισμήνη), Μάνος Κατράκης (Οιδίπους), Αγνή Μουζενίδου (Αντιγόνη) από την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου «Οιδίπους τύραννος» (1973) (σκην. Τά...

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Για το βιβλίο της Ursula K. Le Guin «Το κύμα μέσα στο μυαλό - Κείμενα για τη γραφή, την ανάγνωση και τη φαντασία» (μτφρ. Βικτώρια Αρδίτη & Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ας μιλήσουμε λίγο για τη φαντασία, τη δ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ