«Ο θεός της σφαγής» της Γιασμίνα Ρεζά, σε σκηνοθεσία Ζωρζίνας Τζουμάκα και Χριστίνας Χριστοφή (κριτική θέατρου) – Πίσω από τις πολιτισμένες μάσκες

«Χωρίς συγκρούσεις δεν υπάρχει θέατρο». (Ιονέσκο, Notes et contre-notes, 1962)

Είδα, στο Studio Μαυρομιχάλη, το έργο της Γιασμίνα Ρεζά Ο θεός της σφαγής (μτφρ. Γιώργος Αρχιμανδρίτης, εκδ. Εστία), στην ωραία σκηνοθεσία της Ζωρζίνας Τζουμάκα και της Χριστίνας Χριστοφή. Το 2006 η Γιασμίνα Ρεζά έγραψε το «Dieu du carnage», που την καθιέρωσε συγγραφικά: το έργο έκανε πρεμιέρα στη Ζυρίχη το 2007 και τον Ιανουάριο του 2008 στο Παρίσι. Ακολούθως, ανέβηκε στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη, κερδίζοντας το 2009 μια σειρά από βραβεία, μεταξύ των οποίων βραβείο Ολιβιέ καλύτερης κωμωδίας και βραβείο Τόνυ καλύτερου έργου. Το 2011 μεταφέρθηκε στο σινεμά από τον Πολάνσκι με τίτλο «Carnage» και κέρδισε δύο υποψηφιότητες για Χρυσή Σφαίρα στην κατηγορία α’ γυναικείου ρόλου για τις Τζόντι Φόστερ και Κέιτ Γουίνσλετ.

Το ύφος και η θεματική του έργου παραπέμπουν στο «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» του Έντουαρντ Άλμπι. Η δράση εκτυλίσσεται σε ένα διαμέρισμα του Μπρούκλιν ανάμεσα σε δύο παντρεμένα ζευγάρια: ο ενδεκάχρονος γιος του ενός ζευγαριού έχει δεχτεί επίθεση στο πάρκο από τον γιο του άλλου. Οι γονείς του θύτη προσκαλούνται στο σπίτι των γονέων του θύματος, με σκοπό μια βραδιά πολιτισμένης και λογικής επίλυσης της διαφοράς τους. «Τίποτε ρεαλιστικό, τίποτε περιττό» είναι η σκηνογραφική οδηγία της Ρεζά – στη συγκεκριμένη παράσταση η Ισιδώρα Ντούλου δίνει αφαιρετικά το στίγμα του chic διαμερίσματος, με τα επιδεικτικά τοποθετημένα βιβλία Ιστορίας της Τέχνης, τις σκόπιμα αγορασμένες τουλίπες, τον δίσκο με το ρούμι και τα ποτήρια και ένα-δυο καθίσματα.

Μέχρι το τέλος του έργου, το σαλόνι έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης και οι οιονεί πολιτισμένοι ενήλικοι έχουν μετατραπεί σε έρμαια των ενστίκτων τους, κάνοντας τον θεατή να ξεχάσει τελείως το βίαιο επεισόδιο μεταξύ των εφήβων.

Η συζήτηση είναι αρχικά ευγενική και επικεντρώνεται στους τραυματισμούς του νεαρού θύματος και στα σπασμένα δόντια του. Ακολουθούν κεράσματα με κλαφουτί, ερωταπαντήσεις σχετικά με τις καριέρες αμφοτέρων και φιλοφρονήσεις, όμως σύντομα το θέμα μετακυλίεται στην αντίδραση του νεαρού θύτη, στο αν νιώθει μεταμέλεια και στο αν οφείλει να ζητήσει συγγνώμη. Ο πατέρας του αναγνωρίζει ότι ο γιος του έσφαλε, αλλά η συνεσταλμένη και φαινομενικά υπάκουη σύζυγός του (στην οποία απευθύνεται με ένα γελοίο χαϊδευτικό) αντιδρά έντονα στην επισήμανση της μητέρας του θύματος ότι ο γιος της έχει «παραμορφωθεί». Από εκείνο το σημείο και μετά, και με τη βοήθεια του αλκοόλ, οι τόνοι αγριεύουν, η επιθετικότητα κορυφώνεται και η ευγένεια πάει περίπατο. Μέχρι το τέλος του έργου, το σαλόνι έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης και οι οιονεί πολιτισμένοι ενήλικοι έχουν μετατραπεί σε έρμαια των ενστίκτων τους, κάνοντας τον θεατή να ξεχάσει τελείως το βίαιο επεισόδιο μεταξύ των εφήβων.

Χαρακτήρες αντιπροσωπευτικοί ευρύτερων κατηγοριών

Η Γιασμίνα Ρεζά φιλοτεχνεί άψογα τα ψυχογραφήματα αυτών των τεσσάρων -φαινομενικά- αταίριαστων ανθρώπων. Ο πατέρας του θύτη φαίνεται να είναι ο πιο απρόθυμος όλων στο να ασχοληθεί με το ζήτημα που έχει προκύψει, τόσο από ανδρικό σωβινισμό, όσο και από τοποθέτηση: προς το τέλος θέτει εσκεμμένα ερωτήματα σχετικά με το αν ανιχνεύεται ποτέ πραγματική ανιδιοτέλεια στην ανθρώπινη φύση. Ο Δημοσθένης Φίλιππας κρατά τα ηνία της παράστασης στον ρόλο αυτού του κυνικού εταιρικού δικηγόρου, του οποίου το τηλέφωνο χτυπά ασταμάτητα και από τις συνδιαλέξεις του οποίου αντιλαμβανόμαστε πως είναι συνυπεύθυνος για μια κομπίνα γνωστής φαρμακευτικής εταιρεία και πως γι’ αυτόν η αξία του χρήματος είναι το πρωταρχικό ζητούμενο. Η ερμηνεία του είναι σαφώς η καλύτερη εκ των τεσσάρων. Η Ευαγγελία Καπόγιαννη είναι εξαιρετική στον ρόλο της συζύγου του, μιας καλοντυμένης γυναίκας με χαμόγελο αρπακτικού που εργάζεται στη «διαχείριση πλούτου» και προβάλλει αρχικά μια μειλίχια συμπεριφορά, όμως στην πορεία του έργου αποκαλύπτει μια υστερική, ματαιωμένη σύζυγο που παρεκτρέπεται ολότελα υπό την επιρροή του αλκοόλ. Μια πληθωρική, ευαίσθητη ερμηνεία.

Η Μαρία Μπρανίδου υποδύεται πειστικά τον ρόλο της μητέρας του θύματος: πρόκειται για μια γυναίκα-συγγραφέα που εργάζεται σε βιβλιοθήκη Τέχνης και Ιστορίας. Αυτοπροβάλλεται ως ακτιβίστρια για το ζήτημα του Νταρφούρ, ανθρωπίστρια, φιλότεχνη και ηθικά ακέραια, προτίθεται δε να επιβάλει σώνει και καλά τους κανόνες του «πολιτισμού» στους άλλους, με αποτέλεσμα να αποκαλύψει τη δηκτική της πικρία και τον απόλυτα νευρωτικό της εαυτό. Τέλος, ο σύζυγός της (και πατέρας του θύματος) έχει καταφέρει να στήσει τη δική του επιχείρηση χονδρικού εμπορίου σκευών και ειδών κιγκαλερίας. Φαίνεται ότι είναι ο υποτακτικός της σχέσης, ικανοποιώντας κάθε απαίτηση της συζύγου του, μέχρι που το αλκοόλ αρχίζει να επιδρά και η άγρια φύση του βγαίνει στην επιφάνεια σε μιαν απαξιωτική αποτίμησή του της κοινωνίας: «Μας ενδιαφέρει ποτέ τίποτε άλλο πέρα από τον εαυτό μας;» Ο Βασίλης Πουλάκος είναι πολύ καλός στον ρόλο αυτού του κλασικού «μαμάκια», που δέχεται κάθε δεκαπέντε λεπτά τηλεφώνημα από τη μητέρα του και που προφασίζεται αλλεργία στα τρωκτικά για να δικαιολογήσει το γεγονός ότι εγκατέλειψε το ανυπεράσπιστο χάμστερ της κόρης του στη μέση του δρόμου: «Μην ανησυχείς», λέει στην κόρη του, «Θα φάει... θα φάει φύλλα, αγριοκάστανα – θα βρει διάφορα πράγματα· ξέρει τι πρέπει να φάει. Σκουλήκια, σαλιγκάρια, ό,τι μπορεί να έχει πέσει από κάδους απορριμμάτων – είναι παμφάγο ζώο, ακριβώς όπως κι εμείς». Αυτό και μόνο ξεσηκώνει τα αλτρουϊστικά συναισθήματα όλων, κι εδώ ο θεατής ανακαλύπτει μέσα του τον μικροαστό υποκριτή, εφόσον κατ’ ουσίαν το έργο θέτει πολύ σοβαρότερα, κοινωνικοπολιτικά ζητήματα.

• Διαβάστε επίσης: Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»: "Bella Figura" της Γιασμίνα Ρεζά και «Το γάλα» του Βασίλη Κατσικονούρη

Ψευδοσυγκατάβαση, μικροαστισμός, σεξισμός, αγριότητα

Η επιθυμία να υπερβούμε τον πρωτόγονο εαυτό μας δεν είναι απαραιτήτως μια μάσκα. Μπορεί να είναι το ίδιο ειλικρινής και απαραίτητη με τον πιθανό θυμό μας και με τη βίαιη εκδοχή του εαυτού μας. Όπως ειλικρινής φαίνεται και η αρχική πρόθεση των δυο ζευγαριών να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων και να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα με γνήσιο πολιτισμό, ευγένεια και κατανόηση. Ωστόσο, ενώ στην αρχή όλα φαίνονται να κυλούν ομαλά, με τα δυο ζευγάρια να συντάσσουν γρήγορα μια δήλωση συγκατάβασης για το περιστατικό μεταξύ των γιων τους, οι κρυμμένες διαθέσεις και προκαταλήψεις μετατρέπουν σταδιακά τη συνθήκη σε επιθετική. Οι τέσσερις χαρακτήρες κινούνται αρχικά με προσοχή, σαν να πατούν σε τσόφλια αυγών αλλά γρήγορα οι μάσκες πέφτουν και οι τέσσερις αποκαλύπτουν τα πραγματικά, καταπιεσμένα συναισθήματά τους, ενώ αναδύεται και το κλειστοφοβικό στοιχείο του αστικού διαμερίσματος και το ανυπέρβλητο οικοδόμημα του εγωϊσμού κατά την επίλυση των συγκρούσεων μέσα στο ζευγάρι. Αυτό που ξεκινά ως μια μάχη εγωισμού μεταξύ των συζύγων, μετατρέπεται σε πόλεμο των φύλων και σε σαφή σαρκασμό του συμβιβασμού που περιλαμβάνει ο θεσμός του μπουρζουά γάμου.

Οι καλοί τρόποι και η «πολιτική ορθότητα» καταρρέουν μπροστά στις πρωτόγονες ορμές και στο ένστικτο της κυριαρχίας.

Τα παραπάνω γίνονται πολύ σοβαρότερα εάν λάβουμε υπόψη μας και το μοτίβο του εκφοβισμού (bullying), δηλαδή τη διαπίστωση ότι μέσα στους περισσότερους από εμάς κρύβεται ένας νταής. Και αυτό δεν είναι ατομικό γνώρισμα των τεσσάρων χαρακτήρων, αλλά συνοψίζει την υποκρισία της αστικής τάξης: τάχατες εμπνευσμένοι από τον «Ιβανόη», οι δυο άνδρες δικαιολογούν την εφηβική παραβατικότητα και βία ως φυσικό εφηβικό ένστικτο, κάπου αλλού μιλούν με ζωώδη, macho κυνισμό για το σεξ, ενώ συμφωνούν στο ότι το να ανατρέφεις παιδιά δεν είναι τίποτε παραπάνω από ένας μπελάς. Οι καλοί τρόποι και η «πολιτική ορθότητα» καταρρέουν μπροστά στις πρωτόγονες ορμές και στο ένστικτο της κυριαρχίας. Το κείμενο της Ρεζά εγείρει ευρύτερα ζητήματα της κοινωνικής συνύπαρξης: πώς μπορούμε να προσδοκούμε αρμονική συμβίωση με άλλα κράτη, όταν δεν μπορούμε να τα βρούμε ούτε καν με τους γείτονές μας;

Παρά το εξαιρετικό χιούμορ του κειμένου, το κλίμα του έργου παραμένει ζοφερό, περίπου όπως το απέδωσε ο Πολάνσκι στην ταινία του. Castigat ridento mores, (τα ήθη αποκαλύπτονται μέσω της γελοιοποίησης, δηλαδή η κωμωδία ασκεί κριτική στα ήθη), oι τέσσερις ενήλικες εμπλέκονται σε παράλογους καυγάδες και στη σύγκρουσή τους αποκαλύπτονται οι ανούσιες «pinailleries» τους (οι συζητήσεις τους για επουσιώδη ζητήματα), οι άκρως συντηρητικές, έως αντιδραστικές απόψεις τους σε ευαίσθητα ζητήματα, οι σεξιστικές τοποθετήσεις τους και, ακόμη-ακόμη, η ομοφοβία τους. Στο ευφυές κείμενο της Ρεζά, τα σκηνικά αντικείμενα (τα βιβλία Τέχνης, το μπουκέτο με τις τουλίπες, το πιστολάκι και τα τηλέφωνα που χτυπούν) διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη δραματική οικονομία. Ξεσκεπάζουν όλο το μικροαστικό «πακέτο» της αγωγής τους, σαν ένας «εμετός» πάνω στον πανάκριβο ιλουστρασιόν τόμο με τα έργα του Όσκαρ Κοκόσκα, που αντιμετωπίζεται με ψέκασμα κολόνιας «Kouros». Η χρήση του video της Χριστίνας Χριστοφή στη σκηνή του εμετού είναι μια ωραία σκηνογραφική επινόηση, δεδομένου ότι έχει και αλληγορικό χαρακτήρα. Ελάχιστα απομένουν στο τέλος από την ηθικολογική θεώρηση του κόσμου και από τη μάταιη υπεράσπιση ενός εκλεπτυσμένου, «πολιτισμένου» μοντέλου ζωής (που κατ’ ουσίαν είναι σύμπτωμα της αστικής υποκρισίας).

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Μετάφραση: Γιώργος Αρχιμανδρίτης
Σκηνοθεσία: Ζωρζίνα Τζουμάκα, Χριστίνα Χριστοφή
Σκηνογραφία: Ισιδώρα Ντούλου
Video: Χριστίνα Χριστοφή
Φωτισμοί: ΜΠΙΠ
Ερμηνεύουν: Ευαγγελία Καπόγιαννη, Μαρία Μπρανίδου, Βασίλης Πουλάκος, Δημοσθένης Φίλιππας
Επικοινωνία: Γιώτα Δημητριάδη
Φωτογραφίες: Χριστίνα Δενδρινού