«Σκέψου σαν τον Οδυσσέα» της Σαμ Ακμπάρ – Το ομηρικό έπος ως οδηγός για τη σύγχρονη ζωή

Με αφορμή την κυκλοφορία της κινηματογραφικής «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν, τα ομηρικά έπη απασχόλησαν και πάλι την κοινή γνώμη. Κακά τα ψέματα, όμως, η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» πάντοτε θα επανέρχονται στον δημόσιο διάλογο, καθώς έχουν επηρεάσει θεμελιωδώς τον ίδιο τον τρόπο σκέψης μας: είναι δίχως αμφιβολία δύο από τα πιο επιδραστικά κείμενα στην Ιστορία και μέχρι σήμερα, περισσότερα από δυόμιση χιλιάδες χρόνια μετά από την καταγραφή τους, τα διαβάζουμε και τα μελετάμε προκειμένου να πάρουμε χρήσιμα μαθήματα για τον δικό μας κόσμο.

Για να καταλάβουμε καλύτερα, όμως, κάποιες καίριες πλευρές ενός αρχαίου, πλούσιου σε νοήματα και εν μέρει κρυπτικού κειμένου, θέλουμε την καθοδήγηση κάποιου έμπειρου μελετητή. Η κλασικίστρια και κλινική ψυχολόγος δρ. Σαμ Ακμπάρ, στο βιβλίο της Σκέψου σαν τον Οδυσσέα (μτφρ. Χρήστος Μπαρουξής, εκδ. Διόπτρα), αξιοποιεί την αρχαία, ομηρική σοφία για να δημιουργήσει ένα πρακτικό εργαλείο για τη σύγχρονη ζωή.

Η συγγραφέας παρουσιάζει επτά μαθήματα ζωής από την πιο διαχρονική ιστορία του κόσμου. Καθένα από αυτά συνδέει ένα γεγονός από το ταξίδι του Οδυσσέα με σαφείς, κατανοητές ιδέες και στρατηγικές που ο αναγνώστης μπορεί να εφαρμόσει στην καθημερινότητά του.

Έχοντας δουλέψει με πρόσφυγες που έχουν βιώσει πόλεμο, βασανιστήρια και σεξουαλική βία, και έχοντας βοηθήσει ανθρώπους σε όλο τον κόσμο -από την Ιρλανδία μέχρι το Ιράκ- να αντιμετωπίσουν σοβαρές τραυματικές εμπειρίες, η Ακμπάρ υπογράφει ένα βιβλίο για την ταυτότητα, την αναζήτηση της «πατρίδας» μας και τις πολλές και απρόβλεπτες αλλαγές της ζωής.

Ποιος είσαι; Πώς μπορείς να γίνεις αυτός που οραματίζεσαι; Πώς συμπεριφέρεσαι στους γύρω σου; Τι έχει πραγματικά σημασία; Σε όποιο σημείο της ζωής του και αν βρίσκεται, ο αναγνώστης μπορεί να βοηθηθεί, ώστε να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που εμφανίζονται μπροστά του, να παραμείνει σταθερός στον στόχο του και να προχωρήσει προς την κατεύθυνση που επιθυμεί.

«Σκέψου σαν τον Οδυσσέα» της Σαμ Ακμπάρ – Απόσπασμα από το βιβλίο 

Η ζωή «συμβαίνει»

Ο Τζον Λένον έκανε ευρέως γνωστή τη φράση «Η ζωή είναι αυτό που συμβαίνει ενώ είσαι απασχολημένος να κάνεις άλλα σχέδια». Η πραγματική ζωή είναι αυτό που συμβαίνει ενώ περιμένουμε κάτι. Η ανάπτυξη και η αλλαγή έρχονται πλησιάζοντας τον στόχο μας, χωρίς να ελέγχουμε πάντα εάν τελικά θα τον πετύχουμε. Αυτό που ελέγχουμε είναι πώς αντιμετωπίζουμε τα σκαμπανεβάσματα, τα εμπόδια και τις ανατροπές. Είναι επιλογή μας πώς θα διαβούμε τον δρόμο που ανοίγεται μπροστά μας.

Σε τέτοιες στιγμές, όταν «η ζωή συμβαίνει», παρουσιάζεται η βασική, διαχρονική πρόκληση που αντιμετωπίζει όχι μόνο ο Οδυσσέας, αλλά επίσης και η γυναίκα του η Πηνελόπη, και ο γιος του ο Τηλέμαχος: πώς να αντιμετωπίσουμε μια απαιτητική κατάσταση, θετική ή αρνητική, για να συνεχίσουμε να προχωράμε;

Η ζωή μας είναι μια σύγχρονη οδύσσεια γεμάτη προκλήσεις, θετικές και αρνητικές. Οι μεγάλες αλλαγές απαιτούν από εμάς δύο πράγματα: να αποδεχόμαστε τις προκλήσεις και να ενεργούμε. 

Ο Οδυσσέας πρέπει να αποδεχτεί ότι το ταξίδι του γυρισμού δεν θα είναι σύντομο· υπάρχουν φορές που αμφιβάλλει αν θα βγει ζωντανός και άλλες που εύχεται να είχε πεθάνει στην Τροία. Η Πηνελόπη πρέπει να αποδεχτεί ότι οι μνηστήρες δεν πρόκειται να εξαφανιστούν και ο Τηλέμαχος ότι πρέπει να γίνει άντρας και να μάθει τι απέγινε ο πατέρας του.

Η ζωή μας είναι μια σύγχρονη οδύσσεια γεμάτη προκλήσεις, θετικές και αρνητικές. Οι μεγάλες αλλαγές απαιτούν από εμάς δύο πράγματα: να αποδεχόμαστε τις προκλήσεις και να ενεργούμε. Η ζωή διαλύει κάθε ψευδαίσθηση ότι ελέγχουμε τις καταστάσεις· μας κάνει να καταλάβουμε ότι τα αποτελέσματα δεν είναι εγγυημένα. Και εδώ υπάρχει ένα παράδοξο. Η αδυναμία μας να ελέγξουμε τι θα συμβεί υπερτονίζει το μοναδικό πράγμα που μπορούμε να ελέγξουμε: τι αντίδραση θα έχουμε.

Στην «Οδύσσεια», όπως και στη ζωή, τίποτα δεν αλλάζει χωρίς αποφασιστικότητα και δράση.

Η πρώτη αντίδραση του Οδυσσέα, όταν αποδέχεται την κατάσταση που βρίσκεται, είναι να ενεργήσει σύμφωνα με τις επιθυμίες των θεών και έτσι καταφέρνει και φεύγει από το νησί όπου τον κρατάει η Καλυψώ. Και η Πηνελόπη καταφέρνει να κρατήσει μακριά τους μνηστήρες λέγοντάς τους ότι θα επιλέξει σύζυγο μόνο όταν τελειώσει το υφαντό, το σάβανο του πατέρα του Οδυσσέα που υφαίνει την ημέρα και ξηλώνει τη νύχτα. Ο Τηλέμαχος ταξιδεύει για να μάθει νέα για τον πατέρα του από τους συμπολεμιστές του Νέστορα και Μενέλαο. Στην «Οδύσσεια», όπως και στη ζωή, τίποτα δεν αλλάζει χωρίς αποφασιστικότητα και δράση.

Το ψυχολογικό τοπίο των δύσκολων καιρών

Κάθε επικίνδυνο ταξίδι, είτε στα αρχαία επικά ποιήματα, είτε στη σύγχρονη ζωή, έχει έξι χαρακτηριστικά στάδια:

1. ΑΛΛΑΓΗ: Ο ασφαλής, προβλέψιμος κόσμος που ζούμε αλλάζει δραματικά ή καταρρέει.

2. ΑΠΟΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ: Σαστίζουμε. Αρχίζουμε να έχουμε αμφιβολίες για το ποιοι είμαστε ή πού πηγαίνουμε.

3. ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ: Αντιστεκόμαστε στη νέα πραγματικότητα, προσπαθώντας να ξαναχτίσουμε όσα χάσαμε.

4. ΑΠΟΔΟΧΗ: Αποδεχόμαστε ότι ο παλιός δρόμος έκλεισε.

5. ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ: Αποκτάμε νέες δεξιότητες και διαφορετική οπτική για τη νέα κατάσταση. Αναθεωρούμε την ταυτότητά μας.

6. ΑΠΑΡΤΙΩΣΗ: Ενσωματώνουμε τις εμπειρίες μας στη νέα αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας, τον κόσμο και τους άλλους.

Στην περίπτωση του Οδυσσέα, τα συγκεκριμένα στάδια διαδραματίζονται σε βάθος ετών και σε διάφορους τόπους. Οι ριζικές ανακατατάξεις του μεταπολεμικού κόσμου τον αποπροσανατολίζουν και τον οδηγούν σε άγνωστες ακτές. Υπάρχουν στιγμές που αντιστέκεται, κάνοντας ολέθρια λάθη, και μόνο όταν παραδίδεται και αποδέχεται την πραγματικότητα του ταξιδιού αρχίζει να προσαρμόζεται στις νέες προκλήσεις.

Ποιο είναι το δικό σας ψυχολογικό τοπίο; Τι ήταν αυτό που σας συγκλόνισε και σας αποπροσανατόλισε; Μήπως αντιστέκεστε σε πράγματα που δεν αλλάζουν; Μάθατε την αποδοχή, την προσαρμογή και την απαρτίωση; Ποιο είναι το νέο «φυσιολογικό»; Επιθυμητό ή μη, το ταξίδι θα είναι μεταμορφωτικό αν του επιτρέψετε να σας διδάξει κάτι για τον εαυτό σας.

Η δύναμη της ψυχολογικής ευελιξίας

Η ψυχολογική ευελιξία, η ικανότητα να μένουμε πιστοί στον σκοπό μας παρά τον πόνο που προκαλούν οι εσωτερικές και εξωτερικές προκλήσεις, είναι το κλειδί για να αντεπεξέλθουμε σε απαιτητικές καταστάσεις. Αυτή η ικανότητα είναι που διακρίνει όσους καταφέρνουν τελικά να φτάσουν στον προορισμό τους από όσους μένουν χαμένοι. Είναι κάτι που αναμφίβολα θα σας δυσκολέψει και θα σας πιέσει. Η αντίληψη ότι υπάρχει ανάπτυξη χωρίς πόνο είναι μύθος, όπως οι Κύκλωπες και τα τέρατα με έξι κεφάλια. Άλλες φορές το ταξίδι το επιλέγουμε, αλλάζουμε καριέρα ή παίρνουμε δραστικά μέτρα για να βελτιώσουμε την υγεία μας, και άλλες όχι, ο θάνατος ενός γονιού, το τέλος μιας σχέσης που πιστέψαμε, η χρόνια ασθένεια ενός παιδιού. Αλλά είτε επιλέξαμε την οδύσσεια που ζούμε είτε όχι, υπάρχει τρόπος να ανταπεξέλθουμε στις δυσκολίες και να φτάσουμε στην Ιθάκη, ό,τι και αν αντιπροσωπεύει για εμάς. Σε κάθε οδύσσεια πρέπει να αντιμετωπίζουμε τις προκλήσεις, όχι να τις αποφεύγουμε.

Ριζική αποδοχή: Πώς να προχωρήσετε

Η έννοια της ριζικής αποδοχής που δημιούργησε η ψυχολόγος Μάρσα Λίνεχαν προσφέρει μια βαθιά κατανόηση του τρόπου με τον οποίο μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την ανεπιθύμητη αλλαγή.

Ο «συναισθηματικός βασανισμός και η οδύνη», που βίωσε όταν λίγο πριν από την ενηλικίωσή της νοσηλεύτηκε σε ψυχιατρική κλινική, υπήρξαν το κίνητρο για να αναπτύξει τελικά τη Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (ΔΣΘ), με σκοπό να βοηθήσει όσους βασανίζονταν από ακραίο συναισθηματικό πόνο. Η διαλεκτική είναι μια μέθοδος εξέτασης και συζήτησης αντίθετων ιδεών που αποσκοπεί στην εύρεση της αλήθειας.

Μας δείχνει πώς να κρατάμε ταυτόχρονα μέσα μας δύο αντιφατικά συναισθήματα:

• Αγαπάω κάποιον, αλλά αισθάνομαι και θυμό απέναντί του.

• Νιώθω άγχος, αλλά θα δοκιμάσω, θα προσπαθήσω να προχωρήσω ούτως ή άλλως.

• Αποδέχομαι ότι δυσκολεύομαι και θέλω να βρω τρόπο να προχωρήσω.

Αυτή η ικανότητα αντικατοπτρίζει πολλές από τις προκλήσεις που θέτει η Οδύσσεια: θα αποδεχτούμε την κατάσταση που βρισκόμαστε ώστε να καταφέρουμε να προχωρήσουμε;

Ο δρόμος της ανάπτυξης βασίζεται στη ριζική αποδοχή, την πλήρη, ολοκληρωτική αποδοχή κάποιου πράγματος. Ριζική αποδοχή δεν σημαίνει έγκριση ή παραίτηση, αλλά αναγνώριση της πραγματικότητας όπως είναι και όχι όπως θα θέλαμε να είναι. Μόνο όταν αποδεχθούμε χωρίς επίκριση την πραγματικότητα μιας κατάστασης έχουμε τη δύναμη να την αλλάξουμε.

Το πρόβλημα είναι οι προσδοκίες μας και οι υποθέσεις που κάνουμε για το πώς θα εξελιχθεί η ζωή – θα έχουμε υγεία, δουλειά, σχέση, θα κάνουμε παιδιά αν το θελήσουμε, θα αποκτήσουμε ό,τι επιθυμούμε ή χρειαζόμαστε. Η ριζική αποδοχή είναι τόσο δύσκολη, γιατί βιώνουμε την απώλεια όσων ελπίσαμε, γιατί πενθούμε για όσα δεν ήρθαν. Το σενάριο της ζωής μας είναι γεμάτο υποθέσεις και προσδοκίες: υγεία, συναρπαστική καριέρα, οικονομική επιτυχία, ουσιαστικές σχέσεις.

Ο μοναδικός λοιπόν τρόπος να αντεπεξέλθουμε στις δυσκολίες είναι να αποδεχτούμε τα πράγματα όπως έχουν και όχι να ευχόμαστε να είχαν έρθει αλλιώς.

Δυστυχώς, είναι ψευδαίσθηση. Ίσως σταθούμε τυχεροί και αποφύγουμε για καιρό τις παγίδες της ζωής, τελικά όμως θα έρθουν δυσάρεστες στιγμές, μία διάγνωση καρκίνου ή ο ξαφνικός θάνατος ενός καλού φίλου. Ίσως η ζωή σας καταρρεύσει γιατί σας πρόδωσαν ή γιατί χάσατε μία πολύτιμη φιλία, ή ίσως αιτία ήταν μια καριέρα που δεν σας ικανοποίησε ποτέ ή μια ευκαιρία που απορρίψατε. Όποια μορφή και αν πάρει, θα κλονίσει συθέμελα όσα πιστεύατε για τη ζωή.

[…]

Ο μοναδικός λοιπόν τρόπος να αντεπεξέλθουμε στις δυσκολίες είναι να αποδεχτούμε τα πράγματα όπως έχουν και όχι να ευχόμαστε να είχαν έρθει αλλιώς. Όσο και αν τα σκεφτόμαστε και θρηνούμε δεν αλλάζει κάτι. Η αδυναμία να αποδεχτούμε την πραγματικότητα οδηγεί σε ένα είδος παράλυσης που αποτρέπει κάθε δράση. Το να μένουμε παγιδευμένοι στη νοσταλγία για αυτό που θα μπορούσε ή θα έπρεπε να είχε γίνει εμποδίζει κάθε είδους θετικό αποτέλεσμα, όσο μικρό κι αν είναι.

Η ριζική αποδοχή μάς επιτρέπει να:

• Μη σπαταλάμε δυνάμεις προβάλλοντας αντίσταση σε μία πραγματικότητα που δεν αλλάζει.

• Στρέψουμε την προσοχή σε πράγματα που μπορούμε να επηρεάσουμε.

• Διακρίνουμε ευκαιρίες που η άρνηση μας κρύβει.

• Γλιτώσουμε τουλάχιστον τον επιπλέον πόνο που δημιουργεί η αντίσταση.