«Badke (remix)» & «MÁM» (κριτική) – Δύο έξοχες παραστάσεις χορού στο Φεστιβάλ Αθηνών

Μοναδικές οι παραστάσεις χορού φέτος. Ο χορός είναι κεντρικό μέλημα της διοργάνωσης και παίρνει τη θέση που του αρμόζει στις καλλιτεχνικές επιλογές του Φεστιβάλ Αθηνών. Το «Badke (remix)» είναι η εκπληκτική ανασύνθεση μιας παράστασης δέκα χορευτών διαφόρων εθνοτήτων που είχαν ξεκινήσει από τις Κάτω Χώρες και είχαν περιοδεύσει παγκοσμίως μεταξύ 2013 και 2016. Η επανέκδοση του Badke φέτος περνά σε παλαιστινιακά χέρια, δηλαδή στους Amir Sabra και Ata Khatab, και μετονομάζεται σε «Badke (remix)». Όσο για το «MAM» των Michael Keegan-Dolan και Teaċ Daṁsa, είναι μια παράσταση που μας προσκαλεί σε μια συλλογική και σχεδόν τελετουργική εμπειρία, με έντονο το στοιχείο της μυθολογίας, το μουσικό και παγανιστικό στοιχείο, καθώς και έντονα θεατρικά στοιχεία.

«Badke (remix)» των Amir Sabra και Ata Khatab

Ο όρος «badke» είναι αντιστροφή του dabke, του παραδοσιακού λεβαντίνικου χορού που κατάγεται από αρχαία λατρευτικά μυστήρια γονιμότητας και σύγχρονα γλέντια γάμου. Είναι ένας χορός διεκδίκησης της δικαίωσης ενός λαού ανοιχτού στον πολιτιστικό διάλογο. Στοιχεία σύγχρονου χορού, χιπ-χοπ και καποέιρα συνδυάζονται μ’ έναν πυρετικό ρυθμό τσίρκου για να αναπλασθεί η παλαιότερη παράσταση του 2013, των Koen Augustijnen, Rosalba Torres και Hildegard De Vuyst – η τελευταία είναι η καλλιτεχνική διευθύντρια της laGeste, περιόδευσε παγκοσμίως την περίοδο 2013-2016 και μάλιστα, το 2013 παρουσιάστηκε στο φεστιβάλ χορού Καλαμάτας.

Η αρχική χορογραφία και η επανεπίσκεψή της

Το 2023, ο Αμίρ Σάμπρα επισκέπτεται τη Γάνδη για να παρακολουθήσει ένα εργαστήριο χορού dabke, προσκεκλημένος από την ομάδα laGeste. Μεσούσης της αδυσώπητης γενοκτονίας του Ισραήλ στη Γάζα, η παράσταση προσλαμβάνει νέο χαρακτήρα, εφόσον ο Koen Augustijnen, η Rosalba Torres και η Hildegard De Vuyst αντιλαμβάνονται ξεκάθαρα πως η νέα εκδοχή θα έπρεπε να περάσει στα χέρια των Παλαιστινίων. Η laGeste θα αναλάμβανε απλώς την παραγωγή. Η νέα σύνθεση, το «Badke (remix)» των Αμίρ Σάμπρα και Άτα Χατάμπ, υιοθετεί τη γλώσσα της παράδοσης και της δίνει μια άλλη τροπή, αφουγκραζόμενη τις αγωνίες του τώρα.

© Kurt Van Der Elst

Πέρα από τις σκληρές γραμμές των συνόρων στον γεωγραφικό και πολιτισμικό χάρτη, το «Badke (remix)» εκπέμπει σήματα προς κάθε δέκτη και προωθεί την ιδέα ενός διεθνούς «ανήκειν». Και, παρόλο που έχει επικρατήσει η εντύπωση ότι το να έχεις την εθνοτική ταυτότητα του Παλαιστίνιου είναι συνώνυμο με την άρνηση κάθε ετερότητας ή αντίφασης, η νέα παράσταση θα άρει αυτήν την παρεννόηση, γιατί ο συμπεριληπτικός της χαρακτήρας (άνθρωποι από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, κοινωνικές ομάδες, περιοχές, μορφωτικά και επαγγελματικά υπόβαθρα) θα εκφράζει μια «διεθνική» έκφραση λατρείας προς τον ρυθμό της αραβικής μουσικής. Ο Άμπου Μούσλι εμπνέει τους χορευτές να αρχίσουν να πειραματίζονται και με κινήσεις hip-hop. Ο Αμίρ με κάποιους συγχορευτές του από την Ιρλανδία ιδρύουν, τότε, το Stereo48.

Ένας δρόμος μετ’ εμποδίων

Την επόμενη χρονιά κορυφώνεται η βία στην περιοχή της Γάζας και η Brussels Airlines αναστέλλει τις πτήσεις της προς το Τελ Αβίβ. Όσο για τον Άτα Χατάμπ, γνώριζε την παράδοση του χορού dabke από τον πατέρα του, ιδρυτή της εταιρείας χορού El Funoun. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορωνοϊού, ο Άτα εξαφανίζεται για δεκατέσσερεις μήνες σε μια ισραηλινή φυλακή, χωρίς συγκεκριμένη κατηγορία. Ο Άτα και ο Αμίρ υπήρξαν μεν παλιοί γνωστοί, όμως για πρώτη φορά συνεργάζονται επ’ ευκαιρία αυτής της συνάντησης, και επιλέγουν τους άνδρες χορευτές από τη Δυτική Όχθη – ενώ τα κορίτσια είναι κυρίως κάτοχοι Ισραηλινών διαβατηρίων. Μετά από αίτηση έκδοσης άδειας εργασίας στις Κάτω Χώρες, οι πρόβες πραγματοποιούνται τον Μάρτιο του 2025 στο Studio LaGeste της Γάνδης. Και ενώ ο Αμίρ κατορθώνει να πάρει βίζα, η αντίστοιχη βίζα του Άτα αργεί να εγκριθεί, με τη δικαιολογία ότι «δεν είναι διάσημος καλλιτέχνης».

Στις δυσκολίες προστίθεται η απαγόρευση ταξιδιού του Άτα από την ισραηλινή κυβέρνηση, δεδομένου ότι το Ισραήλ ελέγχει και παρακολουθεί κάθε σημείο εισόδου και εξόδου στη Δυτική Όχθη. Ο Αμίρ συνεχίζει τις πρόβες μόνος, υποστηριζόμενος από τους φίλους του του Stereo48 και όλους τους χορευτές. Και με την ψυχική και ψηφιακή υποστήριξη του Άτα. Οι παλαιστίνιοι χορευτές φιλοξενούνται, ευτυχώς, από οικογένειες υποδοχής. Όταν τελικά τα καταφέρνουν να αρχίσουν την περιοδεία, τα πράγματα επιδεινώνονται: στις 13 Ιουνίου, μετά από ένα τρίτο συνεχόμενο χειροκρότημα, όταν οι χορευτές ανοίγουν τα τηλέφωνά τους στα καμαρίνια, ανακαλύπτουν ότι πύραυλοι πετούν πέρα δώθε μεταξύ Τεχεράνης και Τελ Αβίβ. Οι βόμβες πέφτουν και στο βόρειο Ισραήλ, όπου ζουν οι οικογένειές τους. Μέχρι το επόμενο πρωί, οι πτήσεις της επιστροφής τους έχουν ήδη κλείσει. Λίγο αργότερα, για να φέρουν την παράσταση στην Τυνησία, θα πρέπει να εξασφαλίσουν νέα παλαιστινιακά διαβατήρια από το Υπουργείο Εσωτερικών στη Ραμάλα, πράγμα που καθυστερεί. Αποτέλεσμα; Απελαύνονται στο Αμμάν.

Η κορύφωση του χορευτικού πυρετού

Παραθέτω τα λόγια της Hildegard De Vuyst, καλλιτεχνικής διευθύντριας της LaGeste: «Η ύπαρξη είναι αντίσταση. Ό,τι καταστρέφεται συνεχίζει πάντα να υπάρχει. Ίσως αυτό ακριβώς είναι που κάνει την καταστροφή εγγενώς παραληρηματική. Γιατί τίποτα που καταστρέφεται δεν μένει κατεστραμμένο. Η καταστροφή μπορεί να θριαμβεύσει για λίγο καιρό, αλλά τελικά χάνει. Η αντίσταση μπορεί να αποδειχθεί άσκοπη για λίγο καιρό. Τελικά, δεν μπορεί να νικηθεί. Γιατί ό,τι καταπιέζεται και καταστρέφεται πάντα επιστρέφει. Από άλλη πόρτα. Σε νέα μορφή. Αλλά πάντα επιστρέφει».

© Kurt Van Der Elst

Επικεφαλής μιας «ορχήστρας γάμων» της Δυτικής Όχθης, ο Νάσερ Αλ Φάρες στήνει μιαν αμφίθυμη μουσική συνθήκη, ένα soundtrack που μοιάζει με σταθερά διογκούμενη καταιγίδα, μια καταιγίδα που δεν θα υποχωρήσει, που ξεπερνά τα πάντα πέρα από το όριο της σωματικής εξάντλησης. Ανάμεσα στα μουσικά μέρη, ο Αλ Φάρες απευθύνεται στους παρευρισκόμενους που γνωρίζει, χαιρετώντας τους ή κάνοντας καθημερινές ανακοινώσεις. Καθόλη τη διάρκεια της «γιορτής», ακούγονται περιστασιακά σειρήνες, drones και παιδικά κλάματα. Δεν ξέρουμε σε ποιον βαθμό αυτή είναι μια τραυματική, ακουστική μνήμη. Όμως, όπως και να ’χει, ο φόβος για το τι μέλλει γενέσθαι έχει εγκατασταθεί στις καρδιές τους. Οι δέκα χορευτές (έξι γυναίκες και τέσσερις άνδρες) τον κουβαλούν μέσα τους και τον μεταδίδουν σε βαθμό πανικού, σαν παράλογη τρέλα. Το αντιλαμβάνεται κανείς στις μικρές σιωπές τους, στα γαυγίσματα των σκυλιών που ηχούν από πίσω, στο βλέμμα του άνδρα που προσηλώνεται σ’ ένα απροσδιόριστο σημείο μπροστά, γεμάτο απόγνωση και ειρωνεία, ενώ την ίδια στιγμή ο σύντροφός του χορεύει γύρω του με αισθησιασμό, τον αγγίζει, τον προκαλεί, παλεύει μαζί του, τον αγκαλιάζει. Η όλη δραματουργία της παράστασης είναι ένα πραγματικό αριστούργημα.

To μόνο που μπορεί να καταθέσει ο εκστατικός θεατής είναι ότι η δύναμη αυτής της παράστασης δεν έχει προηγούμενο, κι αυτό επιβεβαιώνεται από τα λόγια των συντελεστών της: «Όσο μεγάλη και αν είναι η ανώτερη δύναμη, όσο παραληρηματική κι αν είναι η καταστροφή, υπάρχει πάντα η δυνατότητα να "κάνουμε". Δεν είναι ηθικό καθήκον, είναι απόδειξη. Το να κάνεις είναι πάντα μια πιθανότητα. Δεν θα αφήσουμε κανέναν να μας πει τι να κάνουμε! Θα χορέψουμε μέχρι τελικής πτώσεως!»

Χορογραφία: Amir Sabra και Ata Khatab
(βασισμένη στο Badke 2013 των Koen Augustijnen, Rosalba Torres Guerrero και Hildegard De Vuyst)
Χορεύουν και συμμετέχουν στη χορογραφία: Abdallah Damra, Bresa Ayub, Dima Zahran, Hamza Damra, Marah Haj, Mohammed Al Tayeh, Rebecca Kaoud, Rima Baransi, Samer Raya, Shahd Jabarin, Jassi Murad (understudy)
soundtrack: Nasser Al-Fares, edited by Sam Serruys
Καλλιτεχνικός συνεργάτης: Abdallah Damra
Ήχος: Hanne Nuyttens, Bert Toulet
Φωτισμοί: Ine Van Bortel
Υπεύθυνος περιοδείας: Morgan Van Kerrebrouck (laGeste)
Παραγωγή: laGeste | Stereo48
Συμπαραγωγή: KVS | Viernulvier και Siamese Cie (Gloed vzw)
Με την υποστήριξη της Πόλης της Γάνδης, των Φλαμανδικών Αρχών και του Tax Shelter της Βελγικής Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης της Φλάνδρας.

«MAM» των Teaċ Daṁsa και Michael Keegan-Dolan

Στο Φεστιβάλ Αθηνών και πάλι, είδα την όμορφη μουσικοχορευτική παράσταση «MÁM» των Michael Keegan-Dolan και της ομάδας Teaċ Daṁsa. Η παράσταση ήταν υποψήφια για το βραβείο Olivier Καλύτερης Νέας Παραγωγής Χορού το 2020. Ο τίτλος στα Ιρλανδικά σημαίνει «πέρασμα ανάμεσα στα βουνά». Σημαίνει όμως και «υποχρέωση»: μια διαδρομή που δεν την επιλέγεις, αλλά συχνά σου επιβάλλεται.

Σύντομη παρουσίαση της παράστασης

Το έργο ξεκινά σαν μυστικιστική παγανιστική τελετουργία: ένα λευκοντυμένο κορίτσι ξυπνά μέσα σ’ έναν εφιάλτη και πασχίζει να τον δαμάσει (Ellie Poirier-Dolan, η κόρη του χορογράφου). Η χρήση μάσκας και ο ήχος από τις χάρτινες σακούλες που τσαλακώνονται δημιουργούν μιαν ατμόσφαιρα ταυτόχρονα δυσοίωνη και εορταστική. Τολίπες γλυκόξινου καπνού, μαύρα επίσημα ρούχα, ήχοι από ζώα και ξόρκια, συνθέτουν ένα έργο αφηρημένο. Η χορογραφία αναδεικνύει τους βασικούς χορευτές Connor Scott και James O’Hara: είναι μια χορογραφία «οργανική», με την έννοια ότι λειτουργεί ως κομμάτι που αναδύεται από τη μνήμη τους. Σε αυτό το σημείο αξιοποιείται η «κονσερτίνα» φυσαρμόνικα του Κόρμακ Μπέγκλεϊ, που μπαίνει στη σκηνή φορώντας μια μάσκα κριαριού στο κεφάλι.

© Ros Kavanagh

Η άφιξη του συνόλου Stargaze είναι μια εισβολή «ξένων» στον παραδοσιακό ήχο: μια εισβολή προκλητική και αυθάδικη, που παράγει ανταγωνισμό στις δυο πλευρές έως ότου εναρμονιστούν σε ένα κοινό «γλέντι» (ιρλανδικά: céilí). Ο δημιουργός συνθέτει μια χορογραφία όπου δώδεκα χορευτές από διαφορετικά μέρη του κόσμου συγκροτούν ένα δυναμικό πεδίο σχέσεων – ένα είδος τελετουργίας. Η κατανόηση του θεάματος είναι απολύτως εξατομικευμένη υπόθεση – όμως, η εκμηδένιση της απόστασης ανάμεσα στους ανθρώπους επιτυγχάνεται με το άγγιγμα και τον στροβιλισμό των σωμάτων. Η μουσική (και κυρίως το όμποε) διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ολοκλήρωση της σύνδεσης, που επιτυγχάνεται όταν εκμηδενίζονται οι αντιφάσεις.

Οι καλλιτέχνες που συνεργάζονται

Ο Michael Keegan Dolan της χοροθεατρικής ομάδας Teaċ Daṁsa μοιράζεται μεθόδους εργασίας που ανέπτυξε σε διάστημα είκοσι πέντε ετών πρακτικής άσκησης με χορευτές, ηθοποιούς και μουσικούς, ενώ σήμερα είναι μόνιμος καλλιτεχνικός συνεργάτης του Saddler’s Wells και του Barbican του Λονδίνου. Η Teaċ Daṁsa εδράζεται στο υποβλητικό, βραχώδες τοπίο του West Kerry, στη νοτιοδυτική ακτή της Ιρλανδίας: στις δημιουργίες της επιστρατεύει την πρωτογενή, ζωώδη ενέργεια του ερμηνευτή και τη συνδυάζει με αισθητηριακή επίγνωση και αίσθηση της μουσικής και της συλλογικής κίνησης. Να ενεργείς, να χορεύεις ή να παίζεις χωρίς αυτολογοκρισία, παραμένοντας παράλληλα βαθιά συνδεδεμένος με την ομάδα.

© Ros Kavanagh

Η ευρωπαϊκή κλασική-σύγχρονη κολεκτίβα «s t a r g a z e», που πρόσφατα παρουσιάστηκε στο Boiler Room TV ως ένα «αιρετικό νεοκλασικό σύνολο», ιδρύθηκε από τον André de Ridder: το ντεμπούτο της έκανε το 2014 στο Volksbühne Berlin, ενώ ακολούθησαν το Holland Festival, το Kilkenny Arts Festival και residencies στα φεστιβάλ Dutch Into The Great Wide Open και German Haldern Pop. Η ομάδα συνεργάστηκε με τους My Brightest Diamond, Pekka Kuusisto, Holy Other, Pantha du Prince & The Bell Laboratory, Mouse On Mars, Tyondai Braxton, τον Richard Reed Parry, τους The Dodos, τον Grant Hart (Hüsker Dü), τη Julia Holter και τον Dyer.

Ο ιρλανδός Cormac Begley είναι βιρτουόζος ερμηνευτής της κονσερτίνας (φυσαρμόνικας): το πρώτο και το νέο του άλμπουμ με κονσερτίνες για μπάσο αποτελούν κεντρικό στοιχείο της παράστασης του Michael Keegan Dolan και της ταινίας του Pat Collin, «The Dance». Έχει συμμετάσχει σε πολλά projects με τους μουσικούς Liam O Connor, Caoimhín O Raghallaigh, Martin Hayes και Liam Ó Maonlaí, Rushad Eggleston (τσέλο), Lisa O Neill και Ye Vagabonds. Έχει ηχογραφήσει με καλλιτέχνες όπως οι Lankum, Stephen James Smith, Ré, Jack Talty, Ye Vagabonds και Lisa O’Neill. Είναι ο ιδρυτής του Airt, ενός οικοτροφείου στο Γουέστ-Κέρι, και της βραβευμένης σειράς ζωντανών συναυλιών «Tunes in the church» στο Γκάλγουεϊ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Σύλληψη – Σκηνοθεσία – Χορογραφία: Michael Keegan-Dolan
Ερμηνεύουν: Imogen Alvares, Bea Bidault, Kim Ceysens, Caimin Gilmore, Nina Harries, Aki Iwamoto, Mayah Kadish, Dylan Lynch, Daniel Myers, Delilah Neilson, Amit Noy, Keir Patrick, Ino Riga, David Six, Jimmy Southward, Timon Koomen, Holly Vallis, Kayva Van Gangelen, Verena Zeiner
Μουσική: Cormac Begley
Σκηνογραφία: Sabine Dargant
Ζωντανός σχεδιασμός ήχου: Sandra Ní Mhathúna
Πρωτότυπος σχεδιασμός ήχου: Helen Atkinson
Υπεύθυνος φωτισμών: Peter Harrison
Τεχνικός διευθυντής σκηνής: Danny Hones
Διεύθυνση προβών: Rachel Poirier
Σχεδιασμός φωτισμού: Adam Silverman
Σχεδιασμός κοστουμιών: Hyemi Shin
Σύμβουλος για τα κοστούμια: Amanda Donovan
Διευθυντής παραγωγής: Michael Lonergan
Διευθύντρια σκηνής: Aoife Malin
Line producer: Fiona Morgan
Βοηθός ηχολήπτη: Daragh Murphy
Συνοδοί παιδιών: Lori & Oliver Neilson
Επικεφαλής ήχου: Sandra Ní Mhathúna
Παραγωγός: Dawn Prentice
Company stage manager: Iain Synnott