Για την παράσταση «Ο Κος Ζυλ», μια θεατρική μεταγραφή της «Δεσποινίδας Τζούλιας» του Αύγουστου Στρίντμπεργκ σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου, που ανεβαίνει στο θέατρο Πόρτα.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
Στο θέατρο Πόρτα είδα τον «Κύριο Ζυλ», μια θεατρική μεταγραφή της «Δεσποινίδας Τζούλιας» του Αύγουστου Στρίντμπεργκ, όπου ο Θωμάς Μοσχόπουλος (τώρα και ως συγγραφέας, εκτός από σκηνοθέτης) αντικαθιστά την κεντρική ηρωίδα με τον κύριο Ζυλ και την εποχή με τον σκανδιναβικό Μεσοπόλεμο, λίγο πριν από την επικράτηση του Γ’ Ράιχ. Επιφανειακά τηρούνται οι ταξικές διακρίσεις της εποχής του Στρίντμπεργκ (νεαρός αριστοκράτης ο κύριος Ζιλ, λαϊκό παιδί ο υπηρέτης Ζαν, λαϊκή θρησκευόμενη γυναίκα η μαγείρισσα Κριστίν), όμως η όλη σκηνοθεσία δεν έχει χωροχρονικό προσδιορισμό και σίγουρα απέχει πολύ από το κοινωνικό πλαίσιο του πρωτότυπου έργου. Σε αντίθεση με την ηθελημένη ρευστότητα των χαρακτήρων της «Δεσποινίδας Τζούλιας», οι χαρακτήρες του «Κύριου Ζυλ» είναι πιο πολωμένοι και το ήθος τους πιο αποκρυσταλλωμένο.
Ο κύριος Μοσχόπουλος εμπνέεται από την ιδιότυπη φεμινιστική οπτική της Ελιζαμπέτ Μπαντεντέρ στο βιβλίο της Σε λάθος δρόμο (εκδ. Καστανιώτη, 2005), που αιτιάται την πατριαρχία για τα προβλήματα έμφυλων ταυτοτήτων και διαπνέεται από την πρόθεση να αντιμετωπισθούν από κοινού οι φραγμοί ανάμεσα στα φύλα, τις ερωτικές επιλογές και τις εν γένει ταυτότητες. Κατ’ εμέ η κεντρική δήλωση του έργου είναι πως «όλοι οι άνθρωποι μοιραζόμαστε μια ενιαία και ουσιωδώς κοινή φύση», οπότε, mutatis mutandis, η επιλογή μιας ερωτικής επιθυμίας που κατακρίνεται ως «παρά φύσιν» δίνει στον κύριο Μοσχόπουλο το κατάλληλο έδαφος για να τοποθετηθεί υπέρ της χειραφέτησης της επιθυμίας εν γένει.
Μια queer παράσταση;
Παρά το γεγονός ότι ο «Κύριος Ζυλ» διατηρεί δομικές αναλογίες ως προς τη «Δεσποινίδα Τζούλια», η αντικατάσταση της persona της Τζούλιας από κάποιον Ζυλ μετατοπίζει τη δραματική σύγκρουση προς μια ομοφυλόφιλη προβληματική: η ερωτική σαγήνη και έλξη που αναπτύσσεται μεταξύ δύο ανδρών (αφέντη και δούλου, κατά περίστασιν) αντικαθιστά τον στριμπεργκικό έρωτα μεταξύ μιας γυναίκας που είναι κατ’ ουσίαν Κυρία και ενός άνδρα που είναι κατ’ ουσίαν Υπηρέτης. Έτσι, το εξουσιαστικό pattern της εποχής εκείνης, που ματαιώνει την επιθυμία μιας νεαρής αριστοκράτισσας να ζήσει ελεύθερα τον έρωτά της με έναν άνδρα κοινωνικά κατώτερο, εδώ μετακυλίεται στην κοινωνική απαγόρευση της ομοφυλόφιλης επιθυμίας, που δευτερευόντως (και κατ’ επίτασιν) αναπτύσσεται ανάμεσα σ’ έναν νεαρό κτηματία και στον υπηρέτη του.
Τελείως διαφορετικά τα δεδομένα, τελείως διαφορετικές οι δυναμικές που αναπτύσσονται, εντελώς διαφορετική η εποχή και απόλυτα διαφορετική η σκιαγράφηση των χαρακτήρων. Kατά την άποψή μου, η προσέγγιση του Στρίντμπεργκ υπήρξε όντως μια queer (για τα δεδομένα της εποχής της) προσέγγιση, που όμως δεν αφορούσε τον φιλομόφυλο έρωτα. Aντίθετα, στο έργο του Μοσχόπουλου η μητέρα του Ζυλ τον έχει μεγαλώσει σύμφωνα με ήδη κατακτημένα μηνύματα περί κοινωνικής κατασκευής της ταυτότητας φύλου, τουλάχιστον στο πλαίσιο της δικής τους κοινωνικής τάξης: το γεγονός αυτό περιορίζει το άγχος ««μήπως πουν ότι είμαστε ανώμαλοι» στο πρόσωπο του Ζαν και μετατρέπει το έργο σε μιαν άλλη εκδοχή του Brokeback Mountain. To πιο δραστικό στριμπεργκικό στοιχείο που κομίζεται στην εποχή μας είναι το προτεινόμενο ménage a trois που παραμένει μη υλοποιήσιμο.
Φρούδες ελπίδες για μια νέα ζωή
Η ταπεινή κοινωνική καταγωγή του Ζαν και της αρραβωνιαστικιάς του Κρις (μαγείρισσας του Πύργου), παρότι τονίζεται επανειλημμένως, δεν διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στις συγκρούσεις τους με τον νεαρό Κύριό τους, ενώ η ανάγκη τους για δραπέτευση τελικά δεν κυριαρχεί. Η ταξική υστέρηση δεν εμποδίζει τον Ζαν να κατακτήσει τη μόρφωση μέσω των ταξιδιών του και μέσω της προσωπικής του σχέσης με τον πατέρα του Ζυλ – τον «παγερό» μαικήνα και Κύριό του. Στις δραματουργικές προσθήκες του Μοσχόπουλου γίνεται αναφορά σε σεξ ανάμεσα στον Ζαν και στη μητέρα του Ζυλ, κι επίσης (αναίτια, κατά την άποψή μου) σε μια βραδιά καταχρήσεων και πιθανού σεξ με τον Κόμη πατέρα του: ο λάσιος και φαλλικός Ζαν έχει χρησιμοποιηθεί ως σκεύος ηδονής και από τους τρεις ενοίκους του Πύργου (όπως ο ήρωας του Παζολίνι στο «Θεώρημα»), πράγμα που ενισχύει τη σεξιστική του αλαζονεία και τον μετατρέπει σε αντικείμενο διεκδίκησης και πόθου όλων.
«Κατάλαβα στο πρώτο μπάσιμο της εφηβείας ότι το μίσος που φύτρωνε στο κορμί μου για οτιδήποτε γενετήσιο, δικό μου, ξένο, ανδρικό ή γυναικείο, είχε την ίδια ρίζα με τη λύσσα μου να αγαπηθώ ολοκληρωτικά» λέει μοχθηρά ο Ζαν. Ο Γιάννης Καράμπαμπας υποδύεται πολύ καλά αυτό το συμπλεγματικό «αγροτόπαιδο», που κινείται εξ απαλών ονύχων στις παρυφές ενός καφκικού «Πύργου» παρατηρώντας κρυφά και μυθοποιώντας τον νεαρό κύριο Ζυλ ως σεξουαλικό αντικείμενο, σφετεριζόμενος το λεξιλόγιο και τα ευφυολογήματα της ανώτερης τάξης, κατακρίνοντας τους ταξικούς διαχωρισμούς σαν παλαιάς κοπής μαρξιστής, αεί διδασκόμενος από τα ταξίδια και τη θητεία του στη νότια Ευρώπη και επαφιέμενος -εντέλει- στην ψιλή κυριότητα του απόντος Κόμητα.
«Με μεγάλωσαν σαν κάτι ανάμεσα σε άντρα και γυναίκα»
Η αμφιθυμία του Ζαν και της Κριστίν απέναντι στο «αφεντικό» κομίζει ενδιάθετα τη φιγούρα του Πατέρα Αφέντη στο αφήγημα για τον απόντα Κόμη: η επικείμενη άφιξη του ιδιοκτήτη του «Πύργου» γίνεται παράγοντας πίεσης και επιτάχυνσης της δράσης προς το τέλος. Σ’ αυτήν την επιτάχυνση συντείνει και η ερμηνεία του Νίκου Κοσώνα, που υποδύεται τον Ζυλ. Διεκδικητικός, θρασύς, out of the closet και με χαρακτηριστικά «ανδρική» ευθύτητα, ο Ζυλ του Νίκου Κοσώνα διατηρεί μιαν ιδιότυπη γοητεία που, ενώ προτίθεται να αποδώσει το ευγενές της αγωγής του, τελικά απολήγει στη διαγραφή ενός αβρού, τεθηλυσμένου ήθους. Η έντονη αντίστιξη προς την καιροσκοπική χυδαιότητα του Ζαν και η αποκαρδίωσή του στο τέλος δεν οδηγούν σε κανενός είδους αδιέξοδο ή υπαρξιακό «αφανισμό».
Η σκηνοθεσία δεν προφυλάσσει τους πολλά υποσχόμενους άνδρες ηθοποιούς από μιαν αδικαιολόγητη ταχυγλωσσία, τόσο στις στιχομυθίες, όσο και στους μακροσκελείς μονολόγους τους, που δεν πείθουν για την αληθοφάνειά τους, παρά το γεγονός ότι αμφότεροι γνωρίζουν πολύ καλά την ευθραυστότητα των ρόλων τους και την αποδίδουν περίφημα. Αντίθετα, τηρώντας με ακρίβεια και εσωτερικότητα τους ρυθμούς του ρόλου της Κρις, η Θεόβη Στύλλου φιλοτεχνεί επί σκηνής μια προσωπικότητα πολύ πιο ακέραια και λιγότερο θρησκόληπτη από το πρότυπο της περσόνας της Κριστίν – ίσως και πολύ πιο σημαίνουσα για την εξέλιξη της σκηνικής δράσης. Η συγκατάβαση αυτής της «αποκλεισμένης τρίτης» απέναντι στη συγκεκαλυμμένη, ενοχική ομοφυλοφιλία του Ζακ ελάχιστα αντιστοιχεί στη συντηρητική αποδοχή της μοίρας και στη μόνωπα θρησκευτικότητα που χαρακτηρίζει την πρωτότυπη Κριστίν, στο έργο του Στρίντμπεργκ.
Ο ανδρικός ανταγωνισμός και η εξουσία
Παρά το γεγονός ότι το εικαστικό σύμπαν της παράστασης αφήνει την επίγευση υψηλής αισθητικής σκανδιναβικού τύπου, κυριαρχεί η ψυχρή, εκτός εποχής ατμόσφαιρα του σκηνικού του Βασίλη Παπατσαρούχα. Οι φωτισμοί του Νίκου Βλασσόπουλου παράγουν ένα συνεχές ντιμάρισμα μεταχρωματισμού που σχολιάζει ακατάπαυστα την παράσταση αφήνοντάς την, παρά ταύτα, έωλη ως προς τον χρόνο και τον τόπο. Η μουσική επένδυση είναι πολύ ενδιαφέρουσα και μυστηριώδης.
Η γυμνότητα είναι μια σωστή σκηνοθετική επιλογή, όμως παγιδεύεται στον γνωστό ναρκισσισμό της επί σκηνής αποκάλυψης ωραίων σωμάτων, που είναι η παιδική νόσος όλων των νέων ηθοποιών: οι πόζες και η σεμνότυφη, κατά βάσιν, έκθεση των γυμνασμένων σωμάτων τους σε αδαμιαία περιβολή, στερεί από τους δύο άνδρες ηθοποιούς τη δυνατότητα να παίξουν «αληθινά» και να εκδιπλώσουν όλη την ερμηνευτική και κινησιολογική γκάμα που ασφαλώς διαθέτουν. Το αποτέλεσμα είναι να κρατούν τον θεατή σε απόσταση, απαγορεύοντάς του τη συναισθηματική εμπλοκή στο άγχος και τον έντονο ανταγωνισμό τους. Η ρευστότητα ως προς το φύλο επικαλύπτεται από σεξιστικές εκφράσεις που μοιάζουν αντλημένες από την αργκό κάποιων gay κοινοτήτων περασμένων δεκαετιών. Είναι χαρακτηριστικό ότι η σκηνή χορού της δεσποινίδας Τζούλιας και του Ζαν αντικαθίσταται από έναν χορό των Βίκινγκ, τον Χάλινγκ, που λόγω της επιθετικότητάς του επιτρέπει τη σκιαγράφηση της ομοφυλόφιλης επιθυμίας και του gay ανταγωνισμού.
«Νεονατουραλιστικό με ποιητικές αποχρώσεις» χαρακτηρίζει ο κύριος Μοσχόπουλος το έργο του, όμως ο νατουραλισμός ως διάθεση περιορίζεται αποκλειστικά σε τρία στοιχεία: στο μαγικό παγανιστικό σκηνικό του βορειοευρωπαϊκού θερινού ηλιοστασίου, στις εξιστορήσεις του Ζυλ και του Ζαν σχετικά με το οικογενειακό τους ιστορικό και στο ολοένα εγειρόμενο τοτέμ του Πατέρα-Αφέντη που συνιστά ο σκηνικά απών Κόμης. Αναπόφευκτα, με την απουσία δραματουργίας που να οξύνει την ταξική διαφορά των χαρακτήρων, η νέα αυτή σκηνική ανάγνωση της «Δεσποινίδας Τζούλιας» επιχειρεί να θέσει επί τάπητος ζητήματα της εποχής μας εποχούμενη σε διαλόγους, σε συγκρούσεις και σε μια κλιμάκωση που καθιέρωσαν ένα έργο μιας άλλης εποχής.
*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.
Κείμενο – Σκηνοθεσία: Θωμάς Μοσχόπουλος
Σύμβουλος δραματουργίας: Δηώ Καγγελάρη
Παίζουν: Γιάννης Καράμπαμπας, Νίκος Κοσώνας, Θεόβη Στύλλου
Καλλιτεχνική συνεργασία: Κορνήλιος Σελαμσής, Therese Nestor
Καλλιτεχνική Επιμέλεια – Σκηνικά – Κοστούμια – Video: Βασίλης Παπατσαρούχας
Κινησιολογική Επιμέλεια: Χρήστος Στρινόπουλος
Σχεδιασμός Φωτισμών: Νίκος Βλασόπουλος
Βοηθός Σκηνοθέτη: Πέλλα Μακροδημήτρη
Φωτογραφίες – Trailer: Πάτροκλος Σκαφίδας
Graphic Design: Indigo Creative
Διεύθυνση Επικοινωνίας & Δημοσίων Σχέσεων: Όλγα Παυλάτου
Social Media: POP Communications – Κάλλη Μαυρογένη
Παραγωγή: Prime Entertainment
