«Ευριδίκη» & «Το αποτύπωμα» (κριτική) – Δύο εξαιρετικές παραστάσεις του τέλους της χειμερινής σεζόν

Είδα δύο παραστάσεις που αξιοποιούν τη βαθύτατη ευαισθησία των δημιουργών τους, όμως με πολύ διαφορετικό τρόπο: την «Ευριδίκη» του Ζαν Ανούιγ, μέσα από το πρίσμα και την επεξεργασία του Χρήστου Θάνου, μια σκηνική περφόρμανς γεμάτη δόνηση και κορυφώσεις μοναδικές για τα θεατρικά πράγματα της Αθήνας και -σε επίπεδο χοροθεάτρου- «Το αποτύπωμα» της Φένιας Αποστόλου, που φέρνει επί σκηνής μιαν εκπληκτική ερμηνεύτρια για να ενσαρκώσει την ένστασή της απέναντι σε αιώνες χειραγώγησης και κακομεταχείρισης της γυναίκας. Η «Ευριδίκη» μιλά για τον έρωτα τον ατελέσφορο, τον πνιγμένο στο πάθος και τη διεκδίκηση, τον έρωτα που γειτνιάζει με τον θάνατο. Το «Αποτύπωμα» μιλά για τη γυναίκα που εκθέτει το εξαίσιο κορμί της, ανθεκτικό μέσα στον χρόνο, ως όπλο αντίστασης ενάντια στον σεξισμό και τη βία.

«Ευριδίκη» του Ζαν Ανούιγ, σε σκηνοθεσία Χρήστου Θάνου

Μια άσβεστη φλόγα, ένα coup de foudre, αυτός είναι ο μυθοποιημένος έρωτας του Ορφέα και της Ευριδίκης, που στο πρωτότυπο αρχαιοελληνικό αφήγημα είναι καταστροφικός. Ο Ανούιγ μετατρέπει τον μύθο σε σύγχρονο λυτρωτικό αφήγημα, που «πετρώνει» το βλέμμα του ζηλόφθονου, κτητικού εραστή. Ένα υπαρξιακό ταξίδι στα προεόρτια της ερωτικής κορύφωσης και του θανάτου είναι η παράσταση «Ευριδίκη» του Χρήστου Θάνου, στο θέατρο Rabbit Hole, μια ευφάνταστη διασκευή του έργου του Ανούιγ, που με λιτά μέσα δικαιώνει το τόλμημα της δραματουργικής επεξεργασίας.

Επαρχιακός σταθμός τρένου, ένα απόγευμα που βρέχει ασταμάτητα στη δεκαετία του 1930, ο ήχος των βαγονιών που πλησιάζουν, οι ανακοινώσεις του μεγαφώνου για τους συρμούς που αναχωρούν. Ο μύθος παρουσιάζει τον εύθραυστο και ακέραιο χαρακτήρα του έρωτα που αρνείται να επιμολυνθεί από τις μικρότητες των ανθρώπων. Ένα ανεκπλήρωτο όνειρο ταξιδιού πλανάται στον αέρα. Η φτήνια των θαμώνων της φτηνής πανσιόν, ένα παλίμψηστο χαρακτήρων που πλαισιώνουν τους ερωτευμένους και επιχειρούν να τους επιμολύνουν, στην προσέγγιση του Χρήστου Θάνου γίνονται πράκτορες του Κάτω Κόσμου. Η ευτέλεια έρχεται να αντιπαρατεθεί στην καθαρότητα της απόλυτης αφοσίωσης, αλλά διαρκώς κάποιος ροκανίζει τα πόδια του τραπεζιού και γεννιέται ο σκεπτικισμός απέναντι στον έρωτα. Τον έρωτα τον ασυμβίβαστο και αγνό, τον έρωτα τον ουτοπικό και ανεδαφικό.

Eγκλωβισμός στο βλέμμα του εραστή

Το βλέμμα της αιθέριας μορφής της Ευριδίκης που ερμηνεύει η Μαρία Χάνου είναι βλέμμα αγκιστρωμένο στον εραστή: δεν πρόκειται για μια νύμφη των λόγγων, αλλά για μιαν ύπαρξη παγιδευμένη στο «μπουλούκι» του κόσμου. Το βλέμμα της, η κουβέντα που δεν εκστομίζει, το μουρμουρητό της, ένα bavardage σκηνοθετημένο σαν σιωπηρό παραλήρημα, όλα υποτάσσονται στην ανάγκη της απόλυτης ένωσης. «Κοίτα με, μην σταματάς να με κοιτάς!». Η Μαρία Χάνου βρίσκεται σε ανοδική πορεία της καριέρας της, ενώ και η ενσάρκωση του ψηλόλιγνου Ορφέα από τον Φώτη Στρατηγό είναι απόλυτα πετυχημένη: είναι ο πρώτος θνητός μουσικός, ιδρυτής μιας μυστικιστικής λατρείας της μουσικής, που αναδύεται από το καράβι των Αργοναυτών και πλημμυρίζει με τις μελωδίες του τις ψυχές των ερωτευμένων. Η Ηρώ Μπέζου (στον ρόλο της ξενοδόχου, αλλά και της «ώριμης» εκδοχής της Ευριδίκης) και ο Χρήστος Θάνος (στον ρόλο του «ψυχοπομπού» κύριου Ανρί) ερμηνεύουν θαυμάσια τους άλλους δύο κύριους χαρακτήρες.

Το σκηνικό της Μαρίας Καραθάνου είναι ένας συμμετρικός, παραλληλόγραμμος σωρός από κοκκινωπά και κιτρινωπά φύλλα δέντρων, φύλλα φθινοπώρου, που ανάμεσά τους κρύβουν εξαιρετικά ευφόρετα κοστούμια. Ένα φθαρμένο πανδοχείο στεγάζει τον εφήμερο έρωτα του ζευγαριού. Οι διακριτικοί φωτισμοί του Κωνσταντίνου Μπεθάνη απομονώνουν τους εραστές πάνω στην οριζόντια φωτεινή γραμμή της ράγιας του σιδηροδρομικού σταθμού, σε μια γωνία της πλατείας, στις σκάλες, στον ημιώροφο/πατάρι που αναπαριστά το φτηνό ξενοδοχείο. Και, στο ταβάνι, ο oblique καθρέφτης πάνω από το κεφαλάρι του κρεβατιού αποκαλύπτει τις λεπτές κινήσεις του ερωτισμού, την οικειότητα της περίκλειστης κάμαρας, την ανάσα και την αγκαλιά. Η δοκιμασμένη μετάφραση του Πλωρίτη αποδίδει τη γλώσσα του Ανούιγ, που επιχειρεί με απλές φράσεις ν’ αποτυπώσει την αισθαντική πτυχή του επίγειου έρωτα, ώστε μετά να την εκδιπλώσει σε μιαν ουράνια διάσταση. Μια εξαιρετική, από κάθε άποψη, συνεργασία σοβαρών ανθρώπων του θεάτρου με απολαυστικό αποτέλεσμα.

Ο Ανούιγ και το έργο του

Ο Ζαν-Μαρί-Λυσιάν Πιέρ Ανούιγ (Μπορντώ, 1910- Λωζάνη, 1987) έφερε την αρχαία τραγωδία και τον μύθο κοντά στη σύγχρονη ζωή. Συνεργάστηκε με την Comédie des Champs-Élysées, με το Théâtre de l’Œuvre, με το Théâtre de l’Athénée, με το Théâtre des Mathurins («Ταξιδιώτης χωρίς αποσκευές», 1937, «Το αγρίμι», 1938) και με το Théâtre des Arts («Ο χορός των κλεφτών»). Εκδίδει το περιοδικό “La nouvelle saison” μαζί με τον Jean-Louis Barrault. Το 1942, το θεατρικό του έργο «Ευριδίκη» ανεβαίνει στο θέατρο Théâtre de l’Atelier (στην Ελλάδα το πρωτοανέβασε ο Κουν το 1960) και το 1944, το μονόπρακτο «Αντιγόνη», που είναι εμπνευσμένο από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή.

Έγραψε, ακόμη, τα έργα: «Το ραντεβού του Σανλί», «Η Πρόσκληση στον πύργο», «Το βαλς των ταυρομάχων», «Η Ορχήστρα», «Μπέκετ ή Η τιμή του Θεού», «Μην ξυπνάτε τη κυρία», «Το σενάριο», «Επεισόδιο από τη ζωή ενός συγγραφέα», «Πρόσκληση στο θέατρο», «Η επανάληψη ή ο τιμωρημένος έρωτας», «Το βαλς των ταυρομάχων», «Κικίλια ή το Σχολείο των πατεράδων», «Ο Κορυδαλλός», «Ornifle ou le Courant d’air», «Καημένος Μπιτός ή το Δείπνο των κεφαλών», «Ο ερωτευμένος αντιδραστικός», «Η Σπηλιά», «Απλούστατα τραγούδια», «Τα χρυσόψαρα ή Ο πατέρας μου αυτός ο ήρωας», «Ήσουν τόσο ευγενικός όταν ήσουν μικρός», «Οιδίποδας ή ο κουτσός Βασιλιάς», «Λε Νομπρίλ», καθώς και το διήγημα «Η υποκόμισσα του Εριστάλ δεν έλαβε τη μηχανική της σκούπα» και το ημιτελές θεατρικό έργο «Τόμας Μορ ή Ο Ελεύθερος άνθρωπος» που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του.

Δραματουργική προσαρμογή: Ηρώ Μπέζου, Χρήστος Θάνος
Μετάφραση: Μάριος Πλωρίτης
Σκηνοθεσία - μουσική: Χρήστος Θάνος
Βοηθός σκηνοθέτη: Βάσια Ζορμπαλή
Σκηνικά - κοστούμια: Μαρία Καραθάνου
Σχεδιασμός φωτισμών: Κωνσταντίνος Μπεθάνης
Sound design: Στέφανος Δουβίτσας
Επικοινωνία: Ανζελίκα Καψαμπέλη
Social Media: Ανδρέας Λεύκιος Καψαμπέλης
Φωτογραφίες, Video: Γιώργος Αθανασίου
Σχεδιασμός αφίσας: Αναστασία Δαφερέρα
Παραγωγή: Εμείς ΑΜΚΕ
Παίζουν: Ηρώ Μπέζου, Μαρία Χάνου, Φώτης Στρατηγός, Χρήστος Θάνος

Αποτύπωμα, σε σύλληψη και σκηνοθεσία Φένιας Αποστόλου

Στο θέατρο Calderone Art Space απόλαυσα τη χορογραφική περφόρμανς «Αποτύπωμα» της Φένιας Αποστόλου, σε χορογραφία/ερμηνεία της Γαβριέλλας Ανυφαντάκη και μουσική του Kωνσταντίνου Ανυφαντάκη: της παράστασης είχε προηγηθεί φωτογραφικό project της Ανυφαντάκη και της φωτογράφου Μαρίας Χατζηαθανασιάδου.

Φετιχοποίηση του γυναικείου σώματος

Το «Αποτύπωμα», λιτό και σαφές, έχει ευρύτατη θεματική γκάμα και πολλά επίπεδα ανάγνωσης: η γυναικεία ταυτότητα, όπως αποτυπώνεται στο σώμα της γυναίκας μέσα στο πέρασμα του χρόνου, στρεβλώνεται, παραποιείται και γίνεται αντικείμενο χειρισμού και εκμετάλλευσης υπό την ανδρική σεξιστική οπτική για να φτάσει στη σημερινή, εξιδανικευμένη εικόνα του φετίχ. Το προπατορικό αμάρτημα, το μέγιστο πολιτιστικό τραύμα της γυναίκας στη Δύση, αποδίδεται με ένα μήλο μισοδαγκωμένο. Ένα αφήγημα παρανοϊκό, όπου η αντικειμενο-ποίηση του γυναικείου σώματος, η χρήση του ως σκεύους ηδονής και αναπαραγωγικής μηχανής, ο εγκλωβισμός της γυναικείας φύσης στις νόρμες και τους ρόλους που της επιβλήθηκαν από την εξουσία, οι φόβοι και τα τραυματικά συμβάντα (οι βιασμοί, οι γυναικοκτονίες, η σεξιστική βία) διαδέχονται το ένα το άλλο ως στάδια ενός εφιάλτη. Το σώμα διατηρεί «αποτυπωμένη» ως μνήμη την κάθε επιμέρους κακομεταχείριση, ενώ ο χορός διατηρεί ως πολιτισμική μνήμη την κίνηση που την εκφράζει.

Η Γαβριέλλα Ανυφαντάκη, με αξιοθαύμαστο εύρος εκφραστικών μέσων, εφιαλτικό μακιγιάζ και απανωτές παραμορφώσεις, ένα σώμα τρωτό και «τρωμένο» από την επίθεση των ρόλων, κρατά μόνη της όλη την περφόρμανς, παράγοντας αποκαλυπτικές αισθήσεις: άγρια σαν μυθική θεότητα, σαν ιέρεια ενός χαμένου πολιτισμού πρωτόγονης μητριαρχίας, μοιάζει εγκλωβισμένη στο ένδυμα του «πολιτισμού», που όμως είναι κατασκευασμένο τόσο δεξιοτεχνικά σαν να είναι φτέρωμα – έτσι, αναπόφευκτα η ερμηνεύτρια μοιάζει και με κατακόκκινο κόνδορα, ένα όρνεο εκδικητικό που παραφυλάει για να πάρει την εκδίκησή του.

Η επώδυνη διαδρομή της γυναίκας στον χρόνο

Το «Αποτύπωμα», λέει σε συνέντευξή της η Φένια Αποστόλου, «γεννήθηκε από μια προσωπική ανάγκη να φανερώσω σκηνικά ένα αλλοιωμένο γυναικείο περίγραμμα από τα στερεότυπα της πατριαρχίας». Η έμμηνος ρύση, το σεξ, η σύσπαση της γέννας, η κάμψη και το λύγισμα της υποταγής, η αντοχή στη διεκπεραίωση των καταπιεστικών ρόλων, η ελαστικότητα και η προσαρμογή, η φετιχοποίηση και η πορνογραφική επίδειξη του σώματος της γυναίκας, ακόμη και η σκιώδης ανδρική παρουσία χωρίς πρόσωπο στο video, τα παπούτσια του άντρα και τα τακούνια της γυναίκας που επαναστατούν, η απογύμνωση του τέλους, πάνω απ’ όλα όμως το φόρεμα: το άλικο κόκκινο φόρεμα/στολή της Ευδοκίας Βεροπούλου, που λειτουργεί σκηνικά ως σύμβολο αιματηρής αντιπαράθεσης, μετατρέπει τη γυναίκα σε σφάγιο και τη φρίκη τη μετατρέπει σε κανονικότητα και τελετή.

Η συγκεκαλυμμένη βία ως ρόλος «καλωσυνάτης, υποχρεωτικής» γυναίκας, ή ως ρόλος ινδάλματος του σεξ που μετατρέπεται σε θύμα, ενσαρκώνεται στη φιγούρα της Μέριλιν Μονρόε, όπως την αποκαλύπτει η ερμηνεύτρια μέσα από το δεύτερο μέρος της παράστασης. Η Mάριον Καπετανοπούλου έκανε τη δραματουργική επεξεργασία αυτής της θαυμάσιας εικαστικής περφόρμανς, επιστρατεύοντας τα σκηνικά και τα προπς της Eυδοκίας Βεροπούλου, τη video art της Nάγιας Σιούλη και τους εναλλασσόμενους φωτισμούς του Τάσου Σκλαβούνου. Η παράσταση φέρει όλες τις ποιότητες που προϋποτίθενται για μια φεστιβαλική και -γιατί όχι;- και διεθνή καριέρα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Σύλληψη/Σκηνοθεσία: Φένια Αποστόλου
Ερμηνεία/Κίνηση: Γαβριέλλα Ανυφαντάκη
Δραματουργία: Mάριον Καπετανοπούλου
Μουσική – Ηχητικό τοπίο: Kωνσταντίνος Ανυφαντάκης
Σκηνικό – Κοστούμι – Props: Eυδοκία Βεροπούλου
Video art: Nάγια Σιούλη
Φωτισμοί: Tάσος Σκλαβούνος
Βοηθός Σκηνοθέτριας: Mάριον Καπετανοπούλου
Κατασκευή σκηνικού – Ειδικές κατασκευές: Aλέξανδρος Λόγγος
Φωτογράφιση παράστασης και εικαστικής εγκατάστασης στο φουαγιέ: Mαρία Χατζηαθανασιάδου
Make up: Eλευθερία Γκιόκα
Οfficial trailer – Εικονοληψία και μοντάζ: Θέμης Πανταζόπουλος – Capture Lab
Video trailer: Nίκος Μπουγιούκας, Γιάννης Σακκής
Υπεύθυνη Επικοινωνίας: Nατάσα Παππά
Συμπαραγωγή: Xοροθέατρο Λυδία Λίθος- Calderone Art Space