«Festen» του Τόμας Βίντερμπεργκ, σε σκηνοθεσία Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου (κριτική)

Στο θέατρο «Άλμα» ο Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος επέλεξε να σκηνοθετήσει τη δύσκολη θεατρική διασκευή της κινηματογραφικής ταινίας «FESTEN» («Οικογενειακή γιορτή») του Thomas Vinterberg από τους Μπο Χάνσεν & Μόγκενς Ρούκοφ. Το συγκλονιστικό αυτό έργο ανέβηκε πολλές φορές στο θέατρο και ανεβαίνει φέτος στο Covent Garden του Λονδίνου, σε λιμπρέτο του Lee Hall και μουσική του Mark-Anthony Turnage.

Στα εξηκοστά γενέθλια του πλούσιου Χέλγκε Κλίνγκενφελτ είναι προσκεκλημένα τα παιδιά του με τις οικογένειές τους, καθώς και πολλοί άγνωστοι. Πρόκειται για έναν κοσμικό εορτασμό, με δημόσιες ομιλίες, προπόσεις και δευτερολογίες, όπου θα πρέπει να αποκαλυφθούν η συγκεκαλυμμένη σήψη της οικογενειακής γιορτής, η πλήρης φαυλότητα της μεγαλοαστικής τάξης και ο αντίστοιχος εφησυχασμός ημών των υπολοίπων - καθώς ο σκηνοθέτης τρέφει την ψευδαίσθηση ότι, τηρώντας εξωτερικά τις προϋποθέσεις μιας οιονεί διαδραστικής παράστασης, θα κατορθώσει να θραύσει τα όρια του συμβατικού θεάτρου.

Απόπειρα διαδραστικότητας

Όμως, στην παράσταση του κύριου Παπασπηλιόπουλου αυτά τα παρακολουθούμε από απόσταση. Βεβαίως, είναι ενδιαφέρουσα εμπειρία το να ξεροσταλιάζεις όρθιος επί πενήντα λεπτά αγωνιώντας να εστιάσει το βλέμμα σου κάπου και ενώ οι ηθοποιοί μπαινοβγαίνουν αμήχανα στο φουαγιέ του θεάτρου/«λόμπι ξενοδοχείου» καλησπερίζοντάς σε χωρίς λόγο κι εσύ (πάνω από τον ώμο του διπλανού σου) παρακολουθείς από διάσπαρτες οθόνες τα τεκταινόμενα εντός δωματίων, μέχρι να έρθει η ώρα να περάσεις στις διαβαθμισμένες θέσεις μιας συμβατικής θεατρικής αίθουσας για να δεις τις μεγάλες αποκαλύψεις από απόσταση. Η (έστω και μερική) εμπλοκή του θεατή είναι ενδιαφέρουσα όταν έχει λόγο ύπαρξης, όμως στη συγκεκριμένη παράσταση είναι διακοσμητική και επιπολής, εφόσον κατ’ουσίαν ο θεατής παραμένει παθητικός - ό,τι ακριβώς θα συνέβαινε εάν ήταν εξαρχής καθιστός. Όπως παθητική παραμένει όλη η μικροκοινωνία (ηθοποιοί, θεατρικοί παράγοντες και εμείς οι θεατές) της οδού Ακομινάτου απέναντι στο απαράδεκτο θέαμα των άστεγων που -υπό άγρυπνη αστυνομική επίβλεψη- παραμένουν χρόνια τώρα πεισματικά άστεγοι στις δύο παράπλευρες οδούς, χωρίς να ιδρώνει κανενός το αυτί.

Η περφόρμανς (σε μεγάλο βαθμό αυτοσχεδιαστική) του κου Καπελέρη με εντυπωσίασε πραγματικά, καθώς κατόρθωσε στοιχειωδώς να «συμμαζέψει» αυτήν την ασυμμάζευτη παράσταση, που ούτε αίσθηση μέτρου έχει ούτε ρυθμό.

Η επιχειρούμενη διαδραστικότητα παραμένει απολύτως προσχηματική και φέρει καθυστερημένους απόηχους παλαιότερων σκηνοθεσιών (Αλίκη Δανέζη-Κνούτσεν, 2006, Γιάννης Παρασκευόπουλος, 2007), παρά τις (ομολογουμένως αξιοθαύμαστες) προσπάθειες του Γιάννη Καπελέρη που, ως «τελετάρχης» καταφέρνει να διανθίσει την αναμονή των όρθιων θεατών με έναν τόνο οικειότητας και επικείμενης έξαψης ενδιαφέροντος. Η περφόρμανς (σε μεγάλο βαθμό αυτοσχεδιαστική) του κου Καπελέρη με εντυπωσίασε πραγματικά, καθώς κατόρθωσε στοιχειωδώς να «συμμαζέψει» αυτήν την ασυμμάζευτη παράσταση, που ούτε αίσθηση μέτρου έχει ούτε ρυθμό.

Επισήμανση των αδυναμιών

Η αλήθεια της παράστασης και η πραγματικότητα των θεατών διασταυρώνονται κατά τόπους, όμως σαρώνονται από το «τσουβαλάτο» στρίμωγμα του κοινού και από την ανομοιογενή μεταχείρισή του, που συνεχίζεται και στη συμβατική πλατεία της θεατρικής αίθουσας. Είσαι προσκεκλημένος, υποτίθεται, σε ένα επίσημο γεύμα και κάθεσαι σε καρέκλες θεάτρου: τι πίνεις και τι γεύεσαι; Τίποτε απολύτως. Καλείσαι να γευθείς εξ αντανακλάσεως, να σηκωθείς όρθιος και να τραγουδήσεις ένα αστείο ρεφραίν γενεθλίων, να χειροκροτήσεις και να ξανακαθήσεις: τι εξυπηρετεί αυτό, πέρα από μια χρονοκαθυστέρηση και ένα αναίτιο μπούγιο; Καλείσαι να πεισθείς ότι μιλά ο παππούς της οικογενείας -και πατέρας του εορτάζοντος εξηντάχρονου- και αίφνης βλέπεις μια κοπέλα από το κοινό να απαγγέλλει το ανέκδοτο του παππού: τι είδους καινοτομία είναι αυτή; Οι συνεχείς παραβάσεις του ηθικού κανόνα εκ μέρους του πατέρα δεν φτάνουν σταδιακά στα αυτιά σου, στον ρυθμό κορύφωσης που επιβάλλει το κείμενο - αντίθετα, πάνω που μπαίνεις απότομα στο κλίμα των δραματικών αποκαλύψεων, όλα σταματούν και η δραματουργική ροή ανακόπτεται εξίσου απότομα και άτεχνα.

Σε χαιρετούν, σε ευχαριστούν, σε βγάζουν στον δρόμο χωρίς να χειροκροτήσεις τους καλούς ηθοποιούς, ενώ «κάτι» συνεχίζει να τεκταίνεται εκεί μέσα. Γιατί αποκλείεται το κοινό από την έκβαση του έργου;

Η ενδιάθετη άρνηση των υπεύθυνων τείνει να γίνει δική σου άρνηση, το κεραυνοβόλημα της πρώτης πρόποσης περνά στην πλατεία και κάτι πάει να συμβεί όταν αίφνης, τελείως αδικαιολόγητα, καλείσαι να υποδυθείς τον αδιάφορο και να χορέψεις κυκλικό χορό με τα μέλη της θεατρικής οικογένειας. Προτού δε καλά καλά συνειδητοποιήσεις τι συνέβη, πρέπει να ξανασηκωθείς, να στριμωχτείς και πάλι στα σκαλοπάτια και να παρακολουθήσεις την αποξένωση της «ευτυχισμένης» φαμίλιας και πάλι στο φουαγιέ: πού συναντά, λοιπόν, η δική σου παρουσία την εξέλιξη του δράματος; Όσο για τον ρυθμό, αυτός έχει περάσει οριστικά εις ελληνικάς καλένδας. Σε χαιρετούν, σε ευχαριστούν, σε βγάζουν στον δρόμο χωρίς να χειροκροτήσεις τους καλούς ηθοποιούς, ενώ «κάτι» συνεχίζει να τεκταίνεται εκεί μέσα. Γιατί αποκλείεται το κοινό από την έκβαση του έργου; Τι εξυπηρετεί η πρόσκληση σε τάχατες συμμετοχή, τι εξυπηρετεί η ορθοστασία, σε τι συμβάλλει η βεβιασμένη συμμετοχή του;

Ερμηνείες και επαφή με το κείμενο

Πρέπει εδώ να παραδεχτώ πως οι ηθοποιοί όχι μόνον είναι εξαιρετικοί, αλλά (τη απουσία σκηνοθετικής μπαγκέτας) επιβάλλουν τους δικούς τους όρους: εν ολίγοις, η παράσταση σώζεται χάριν των ηθοποιών, γιατί σε αυτούς οφείλεις εσύ, ο εκνευρισμένος θεατής, την ανταμοιβή για την ταλαιπωρία που έχεις υποστεί άνευ λόγου. Γιατί, πέραν του εξαιρετικού compère κύριου Καπελέρη, θα σου μείνει αξέχαστο το ερμηνευτικό ρεσιτάλ του σκυθρωπού Προμηθέα Αλειφερόπουλου στον ρόλο του Κριστιάν. Δεν θα ξεχάσεις την άνεση και φυσικότητα της Ιωάννας Κολιοπούλου στον ρόλο της Ελένε, την κομψή νωχελικότητα, την κεκαλυμμένη ειρωνεία, την άρνηση και τον ηττημένο αυτοσαρκασμό που προσέδωσε στον χαρακτήρα της μητέρας Έρσι η Ναταλία Τσαλίκη και τον δυναμισμό, την εύστροφη κινητικότητα και τη σκόπιμη υπερβολή του Αναστάση Λαουλάκου στον ρόλο του Μίκαελ.

Θα αισθανθείς, εν κατακλείδι, πως ναι μεν σώζονται τα προσχήματα της παράστασης, δεν διασώζεται όμως ο βαθύτατα ανατρεπτικός χαρακτήρας που από γενέσεώς του διαπνέει αυτό το έργο

Θα επαινέσεις την ετοιμότητα και ομαδικότητα με την οποία δούλεψαν η Ιωάννα Τζίκα (στον ρόλο της Πία), η Μαριάννα Πουρέγκα (στον ρόλο της Μέττε), η Πένυ Παπαγεωργίου (στον ρόλο της Μισέλ) και ο Νικόλας Seymour Σταθόπουλος (στον ρόλο του μπάτλερ Λαρς). Θα φύγεις μόνο με την απορία γιατί τα εκπληκτικά crescendi του κου Αλειφερόπουλου πέρασαν επιδερμικά από τη συνείδηση του αμετανόητου πατριάρχη, χωρίς να του ενσταλάξουν το δηλητήριο των τύψεων και της μεταστροφής. Η κάπως συμβατική ερμηνεία του Γιώργου Ζιόβα στον ρόλο του εορτάζοντος πατέρα (όπως και η μέτρια παρουσία του Μιχάλη Αφολαγιάν στον ρόλο του Γκμπατοκάι) δεν θα σε ενοχλήσουν μεν, θα υπονομεύσουν όμως σημαντικά την προσπάθεια των άλλων ηθοποιών. Θα αισθανθείς, εν κατακλείδι, πως ναι μεν σώζονται τα προσχήματα της παράστασης, δεν διασώζεται όμως ο βαθύτατα ανατρεπτικός χαρακτήρας που από γενέσεώς του διαπνέει αυτό το έργο - και αυτό οφείλεται, θα καταλήξεις, στο ότι η όλη κατασκευή είναι απλώς αληθοφανής, ενώ της λείπει η αυθεντικότητα.

Τραγωδία χωρίς έκβαση

Είναι, όμως, το Festen μια σύγχρονη τραγωδία; Ποια η σχέση του θεατρικού αυτού έργου με την κινηματογραφική του μήτρα; Το κουκούλωμα των οικογενειακών δραμάτων και η σταδιακή τους αποκάλυψη είναι δομικό στοιχείο της τραγωδίας, η αναγνώριση επίσης, και κυρίως η κάθαρση. Ο πειραματισμός της ομάδας «Δόγμα 95» δεν απέβλεπε σε μιαν avant-garde επίδειξη των σπλάχνων μιας οικογένειας διεφθαρμένων αστών, αλλά στην ανακίνηση της πολιτικής -κυρίως- συνείδησης του θεατή. Το λεξιλόγιο ενοχής που αποκηρύσσει την «αθώα» παιδική ηλικία και στη θέση της βάζει μπροστά στα μάτια του θεατή τον εφιάλτη της παραβιαστικής οικογένειας δεν επινοήθηκε τυχαία: στόχευε στην αφύπνιση του κοινού από τον εφησυχασμό του, στην αποκάλυψη μιας αιμομεικτικής Ύβρεως, στη δημόσια έκθεση ενός πολύπαθου, κακοποιημένου ψυχισμού και της μαύρης κωμωδίας που διαδραματίζεται κάτω από τη μύτη μας. Όταν η κάμερα του «Δόγματος 95» κινείται στήθος με στήθος με τον ηθοποιό που ερμηνεύει, ο στόχος δεν είναι η πρωτοτυπία αλλά ο συγκλονισμός και η ανάδειξη του ήχου και της κίνησης των ηθοποιών ως ήχου και κίνησης πραγματικών ανθρώπων που ζουν ανάμεσά μας. Η αποκάλυψη της αταξίας ως δομικής ιδιότητας του κοινωνικού γίγνεσθαι-όχι της οριοθετημένης αταξίας, αλλά του αντικειμενικού υπαρξιακού χάους. Η συνειδητοποίηση του οικογενειακού τραύματος και της ανεπίλυτης τραγωδίας ως γεγονότος που λαμβάνει χώραν εδώ και τώρα.

Γι’αυτό και, παρά την άκρως τραγική εξέλιξη της Οικογενειακής Γιορτής και παρά τον σπαραγμό που υπόσχεται το κείμενο, η τελική (η «κλινική», θα έλεγε κανείς) διαπίστωση μετά το πέρας της παράστασης του κύριου Παπασπηλιόπουλου είναι πως «δεν άνοιξε ρουθούνι». Βρίσκεσαι αίφνης στον δρόμο και αντικρύζεις εκ νέου καμιά πενηνταριά άστεγους να σε κοιτούν με απορία και οι τύψεις σε κατακλύζουν. Γιατί; Γιατί η θεατρική εμπειρία που μόλις βίωσες είναι χλιαρή και, ως εκ τούτου, η πραγματική πραγματικότητα την επισκιάζει. Ο κόσμος, ακριβώς έξω από το θέατρο, πεινάει και κρυώνει. Αν ήμουν στη θέση του κύριου Παπασπηλιόπουλου, ε κ ε ί ακριβώς θα εστίαζα, αν ήθελα να αξιοποιήσω πράγματι διαδραστικά το προκλητικό κείμενο του έργου, και μάλιστα in situ, εφόσον θα φιλοδοξούσα να σκηνοθετήσω μια site-specific παράσταση. 

＊Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική. 

Συντελεστές

Σενάριο: Thomas Vinterberg
Θεατρική διασκευή: Μπο Χάνσεν & Μόγκενς Ρούκοφ
Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος
Δραματουργική επεξεργασία – Σκηνοθεσία:
Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος
Σκηνικά – Κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη
Σχεδιασμός φωτισμών: Ζωή Μολυβδά Φαμέλη
Videos παράστασης: Άκης Πολύζος
Βοηθός Σκηνοθέτη: Κατερίνα Λούβαρη Φασόη
Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή
Trailer: Κωνσταντίνος Οικονόμου
Promo Teasers: Εριφύλη Δουκέλη
Graphic Design: Indigo Creative
Βοηθοί Σκηνογράφου: Ιωάννα Καλαβρού, Γιώργος Χώτος
Έλσι – Μητέρα: Ναταλία Τσαλίκη
Χέλγκε – Πατέρας: Γιώργος Ζιόβας
Κριστιάν – Γιος: Προμηθέας Αλειφερόπουλος
Ελένε – Κόρη: Ιωάννα Κολιοπούλου
Μίκαελ – Γιος: Αναστάσης Λαουλάκος
Πία: Ιωάννα Τζίκα
Τελετάρχης: Γιάννης Καπελέρης
Γκμπατοκάι: Μιχάλης Αφολαγιάν
Μέττε: Μαριάννα Πουρέγκα
Μισέλ: Πένυ Παπαγεωργίου
Λαρς: Νικόλας Seymour Σταθόπουλος