oi kalpides1

Για την παράσταση «Οι κάλπηδες» του Στράτη Μυριβήλη που ανεβαίνει στο θέατρο «Μπέλλος» σε σκηνοθεσία του Κώστα Παπακωνσταντίνου. Κεντρική εικόνα: © Νίκος Βαρδακαστάνης. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

«Η ψευτιά και η κατεργαριά περίσσεψαν στον καιρό μας»
Στράτης Μυριβήλης

Στο θέατρο «Μπέλλος» είδαμε την ξεκαρδιστική παράσταση που έφτιαξε ο Κώστας Παπακωνσταντίνου από το διήγημα «Δυο Κάλπηδες» του Στράτη Μυριβήλη. Πρόκειται για μια ιστορία που αφηγούνταν ο Μυριβήλης στην εγγονή του: δύο μπαγαπόντηδες, ο Ψευτοθόδωρος (Xώρα Μυτιλήνης) και ο Καλπομανώλης (Συκαμιά), κάτοικοι Λέσβου κατά την Τουρκοκρατία, παραβγαίνουν με εμμονικό τρόπο στην κατεργαριά και την πονηριά χάρη στις οποίες έχουν γίνει ξακουστοί στο νησί κι έχουν προκαλέσει τη «θάμαξη» του κόσμου.

«Όλος ο κόσμος έχει να το κάνει πως στα χρόνια που φτάξαμε η ψευτιά και η κατεργαριά περισσεύει ανάμεσα στους ανθρώπους», αρχίζει ο Μυριβήλης. «Με τον αγέρα στα πρίμα», η στεριά της Ανατολής είναι δίπλα (η Μ.Ασία), κι έτσι τα δρώμενα απλώνουν ως τις αιολικές ακτές. Ο ένας γεμίζει ένα τσουβάλι με στεγνά φύκια για να το πλασάρει για μετάξι, η γυναίκα του τον ξεματιάζει («φτου φτου φτου!») ενώ ο άλλος γεμίζει δυο σακιά με λυγαροκούκουτσα, για να τα πλασάρει για φορτίο πολύτιμο πιπέρι.

Η ιστορία δένεται

Μπαμπέσηδες και οι δύο, δεν φαντάζονται πως θα συναντηθούν σ’ένα χάνι, όπου η ιστορία θα πάρει μιαν αναπάντεχη τροπή. Το ζήτημα είναι, βέβαια, ποιος από τους δυο θ’αποδειχθεί μεγαλύτερος απατεώνας: γι’αυτούς είναι απολύτως ζήτημα τιμής. Ο ένας πάει να χρεώσει τον άλλον ένα «άσπρο» παραπάνω (το άσπρο είναι υποδιαίρεση του νομίσματος της εποχής της Τουρκοκρατίας). Και προς στιγμήν ο ένας κερδίζει στα σημεία. «Τι είναι το άσπρο; Η τιμή μου είναι! Η αξιοπρέπειά μου!»

Το περίφημο «άσπρο» (η μικρή διαφορά στην μπαμπεσιά) επισύρει την αντεκδίκηση, μια πρόθεση που απαρεγκλίτως οδηγεί σε κωμικές εξελίξεις. Ταλαιπωρία, απροσδόκητες ανατροπές, καυχησιές που ηχούν κενόδοξες και προκαλούν την απόλυτη θυμηδία.

Η «Καλπομανώλαινα» και η «Ψευτοθοδώραινα», ενσαρκωμένες ταυτόχρονα από την Αγγελική Μαρίνου, στην ουσία σαρκάζουν την κενόδοξη έπαρση των συζύγων τους.

Η «Καλπομανώλαινα» και η «Ψευτοθοδώραινα», ενσαρκωμένες ταυτόχρονα από την Αγγελική Μαρίνου, στην ουσία σαρκάζουν την κενόδοξη έπαρση των συζύγων τους. Και το ψέμα και η καυχησιά κορυφώνονται, μετά το «ξεφρένιασμα» των συζύγων. «Άει τον κερατά! Άει τον θεομπαίχτη!», βρίζουν ο ένας τον άλλον, όταν διαπιστώνουν ότι υπάρχει ακόμη μια βαθμίδα πάνω απ’ το ξεγέλασμα το δικό τους. Και παντού επικρατούν θυμοσοφικές διατυπώσεις: «Κάλπικα δίνεις, κουρεμένα παίρνεις μωρέ μπεζεβέγκη!».

Σαβάνωμα και ξόδι επί σκηνής

Μέχρι σαβάνωμα και ξόδι θανάτου σκηνοθετείται επί σκηνής, ξενύχτι μπροστά στο υποτιθέμενο λείψανο, υποτιθέμενη νεκροφάνεια, «τέντα, τσίτα και μιλιά, και δάγκωνε τη γλώσσα μην και τον πάρει ο ύπνος και ξεχαστεί και γυρίσει πλευρό, πεθαμένος άνθρωπος!». Αλλά ξάφνου ένας σαματάς, μια εισβολή, το ξεπέτσωμα των σανιδιών της σκεπής, η εισβολή μιας ομάδας είκοσι παλληκαράδων με μουστάκια που είναι-τι άλλο;- ληστοπειρατές που «αφού διαγούμισαν πόλεις και χωριά, ήρθαν στο ξωκλήσι να κάνουν τη μοιρασιά τους». Τα κλεψιμέικα ένας σωρός, τα τζοβαḯρια και τα χρυσά δισκοπότηρα και τ’αγιοστέφανα τα ξηλωμένα απ’τα εικονίσματα, όλο αυτό το δέλεαρ, συνοδευμένο από τους θρύλους για τους κουρσάρους, κάνει την καρδιά κάθε κάλπη να χτυπάει «σαν του κουνελιού».

oi kalpides2

Όμως, την ώρα της «τίμιας» μοιρασιάς, εγείρεται τρομακτικό το φάσμα του θανάτου με ένα γιαταγάνι που υψώνεται πάνω από τον ψευτο-νεκρό. «Σηκωθείτε οι πεθαμένοι να φάμε τοι ζωντανοί!», ακούγεται η φωνή του άλλου κάλπη. Οι κουρσάροι τρέχουν σαν τους τρελούς γιατί φοβούνται τους βουρκόλακες, γιατί πάνω απ’όλα η ανθρώπινη φύση τρέμει το υπερφυσικό στοιχείο. «Πώς σου φάνηκε το κόλπο μου, κουμπάρε;» «Δεν ήταν άσχημο, σπολάτη σου!». Οι πειρατές δεν μπορούν να τα βάλουν με τα ισιώματα του Άδη, ούτε καν πονηρεύονται, κι άς τα’χουν καταφέρει με τόσες μάχες και τόσες ένδοξες νίκες! «Δόξα Σοι ο Θεός που φτηνά τη γλιτώσαμε!» λένε ευγνώμονες. Γιατί κανείς δεν μπορεί να τα βάλει με τους πεθαμένους.

Η ιστορία λύνεται

Οι πιο ευφυείς έχουν μια περιουσία μπροστά τους να μοιραστούν: κι εδώ γεννιέται η συντροφικότητα, το «τακίμι» ανάμεσα στους παμπόνηρους και τους αλλοσούσουμους από την τρομάρα κάλπηδες της ιστορίας μας. Μια συντροφικότητα, ωστόσο, που υπονομεύεται από το μέγεθος της απάτης. Στα μάτια του ακροατή της ιστορίας και στα μάτια του αναγνώστη της λογοτεχνίας και στα έκπληκτα μάτια των θεατών όλη η πολυπραγμοσύνη, η καπατσοσύνη και η πανουργία πάνε περίπατο, καθώς η χιουμοριστική εξέλιξη μάς οδηγεί σ’ένα καḯκι που κατευθύνεται στο τσιφλίκι ενός μπέη, στην κοντινή Ανατολή.

Στο σκηνικό της Τουρκίας τα ψέματα πέφτουν σωρό, η μυθοπλασία κορυφώνεται, το γέλιο πολλαπλασιάζεται. Το ξυλίκι «πού σε πονεί και πού σε σφάζει» που πέφτει στην επόμενη σκηνή είναι αντλημένο απευθείας από τον Καραγκιόζη.

Στο σκηνικό της Τουρκίας τα ψέματα πέφτουν σωρό, η μυθοπλασία κορυφώνεται, το γέλιο πολλαπλασιάζεται. Το ξυλίκι «πού σε πονεί και πού σε σφάζει» που πέφτει στην επόμενη σκηνή είναι αντλημένο απευθείας από τον Καραγκιόζη. Το κοινό συμμετέχει, σηκώνεται όρθιο με μια απλή πρόσκληση, πρόθυμα μιμείται τα γελάδια και μουγκανίζει, γαυγίζει σαν κοπάδι σκύλων: αυτό είναι το επίτευγμα της εξαιρετικής παράστασης του κου Παπακωνσταντίνου και των ηθοποιών του, που «είναι ίσιοι στην τέχνη» και που ξέρουν το μυστικό να κερδίζουν τους θεατές.

Ο τόπος, το σκηνικό, οι ερμηνείες

Όλα αυτά λαμβάνουν χώρα σε σπαρταριστές σκηνές, όπου η κουλτούρα της επαρχίας και της εποχής εκείνης (π.χ. λαογραφικά στοιχεία όπως οι πατερίτσες στις οποίες στηρίζονταν οι χωρικοί κατά τη διάρκεια της λειτουργίας ή η ύπαρξη των σαράφηδων/αργυραμοιβών) παρατίθενται σε όλο τους το εύρος. «Κάποιον λάκκο έχει η φάβα!», και αμέσως αρχίζουν οι γαργαλιστικές ερμηνείες, με γκριμάτσες και μουτσούνες και κινησιολογία άψογη(Μαργαρίτα Τρίκα), αντλημένη από Commedia dell’Arte, από θέατρο σκιών, από λαϊκά δρώμενα, από ένα σωρό πηγές, όλα επιστρατεύονται για να προσφέρουν στο κοινό μια γνήσια σκηνική δημιουργία, φωτισμένη υπέροχα από τον Γιώργο Αγιαννίτη.

Με πολύ περιορισμένα σκηνικά και τρία κοστούμια εποχής: αυτό είναι το σκηνικό υλικό που υποστηρίζει αυτήν την απόλυτα χρονομετρημένη παράσταση

Με πολύ περιορισμένα σκηνικά (δυο σακιά, δυο κιβώτια, κάποιοι μπόγοι από τις σκηνογράφους/ενδυματολόγους Ματίνα Μέγκλα και Φιλάνθη Μπουγάτσου) και τρία κοστούμια εποχής: αυτό είναι το σκηνικό υλικό που υποστηρίζει αυτήν την απόλυτα χρονομετρημένη παράσταση, όπου η Αγγελική Μαρίνου, ο Δημοσθένης Ξυλαρδιστός και ο Ελισσαίος Βλάχος δίνουν τον καλύτερο εαυτό τους, κάτω από αυστηρές σκηνοθετικές οδηγίες. Ένα απόλυτα κωμικό διήγημα1 δίνει το υλικό για ένα θέατρο στοιχειακό, οργανικά λαϊκό, με σαφείς βολές κατά του πολιτικού προσκηνίου: «Κρίμας που δεν ζούνε στα χρόνια μας! Θα μπορούσαν ακόμα να γίνουνε και υπουργοί!».

Γράφει ο Κώστας Παπακωνσταντίνου στο σκηνοθετικό σημείωμά του:

«Επιστρέφουμε κυρίως στην πρωτότυπη μέθοδο δραματοποίησης τής τριτοπρόσωπης αφήγησης που επινοήσαμε και χρησιμοποιήσαμε στις παραστάσεις μας: «οι Χαλασοχώρηδες» του Αλ. Παπαδιαμάντη, «Μαζώχτρα» του Αργ. Εφταλιώτη, «Αυτόχειρ» του Μιχαήλ Μητσάκη, «Μεταξύ Πειραιώς και Νεαπόλεως» του Γ. Βιζυηνού. H μέθοδος αυτή αντιμετωπίζει όλο το κείμενο ως διάλογο και επιτρέπει στο διήγημα να αποκτήσει θεατρική μορφή, διατηρώντας το όμως αυτούσιο, χωρίς διασκευή. Για 3 χρόνια (2019-22) δίδαξα αυτή τη μέθοδο στο μάθημα «δραματοποίηση της λογοτεχνίας» στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ».

Ταυτότητα παράστασης 

Σκηνοθεσία: Κώστας Παπακωνσταντίνου
Σκηνικά / Κοστούμια: Ματίνα Μέγκλα, Φιλάνθη Μπουγάτσου
Μουσική: Νίκος Ζουρνής
Ηθοποιοί: Ελισσαίος Βλάχος, Αγγελική Μαρίνου, Δημοσθένης Ξυλαρδιστός

Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σαββατοκύριακο στην Πειραιώς 260: Hip hop battles – Βαλέρια Δημητριάδου – Γιάννης Σκουρλέτης

Σαββατοκύριακο στην Πειραιώς 260: Hip hop battles – Βαλέρια Δημητριάδου – Γιάννης Σκουρλέτης

Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου: Hip hop battle στην πλατεία, θεατρική παράσταση στον Χώρο Ε και ένα Drag ορατόριο στον Χώρο Β παρουσιάζονται στην Πειραιώς 260.

Επιμέλεια: Book Press

AEF Urban Dance Contest
Hip hop battle & All styles battle ...

Για την αριστουργηματική «Ελίζαμπεθ Κοστέλο» του Κριστόφ Βαρλικόφσκι στο Φεστιβάλ Αθηνών

Για την αριστουργηματική «Ελίζαμπεθ Κοστέλο» του Κριστόφ Βαρλικόφσκι στο Φεστιβάλ Αθηνών

Σπάνια εμπειρία η εναρκτήρια παράσταση του Φεστιβάλ Αθηνών (Πειραιώς 260) με την ευφυή θεατρική μεταφορά που έκανε ο Κριστόφ Βαρλικόφσκι της «Elizabeth Costello» του Τζoν Μάξγουελ Κουτσί, με τίτλο «Elizabeth Costello - Επτά μαθήματα και πέντε παραβολές» (Elizabeth Costello: Siedem wykładów i pięć bajek z morałem). Φ...

«Hard Pop», σε χορογραφία και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μυτιληναίου (κριτική)

«Hard Pop», σε χορογραφία και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μυτιληναίου (κριτική)

Για την παράσταση «Hard Pop» σε χορογραφία και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μυτιληναίου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Στην αίθουσα Palm Tree, στον Νέο Κόσμο, είδα το «Ηard pop» του Δημήτρη Μυτιληναίου, μια σύνθεση για έξι ρόλους, πέντε χορευτών-τριών...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

«Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» της Ναταλί Ρονβό (προδημοσίευση)

«Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» της Ναταλί Ρονβό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Λουξεμβουργιανής συγγραφέως Ναταλί Ρονβό [Nathalie Ronvaux] «Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» (μτφρ. Χάρης Παπαϊωάννου), η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

Έρχονται ημέρες Euro 2024: Τρία πρόσφατα βιβλία που μας θυμίζουν πως το ποδόσφαιρο είναι μαγεία, συγκινήσεις και σπουδαία κατορθώματα

Έρχονται ημέρες Euro 2024: Τρία πρόσφατα βιβλία που μας θυμίζουν πως το ποδόσφαιρο είναι μαγεία, συγκινήσεις και σπουδαία κατορθώματα

Σε λίγες ημέρες ξεκινάει το Euro 2024 στη Γερμανία κι όλη η ποδοσφαιρική Ευρώπη ετοιμάζεται να ζήσει τη γιορτή. Σας προτείνουμε τρία πρόσφατα βιβλία, αμιγώς ποδοσφαιρικά, που θα σας βάλουν στο κλίμα της διοργάνωσης. Κεντρική εικόνα: Ο Θοδωρής Ζαγοράκης σηκώνει την βαρύτιμη κούπα του Euro μέσα στο Στάδιο Ντα Λουζ της...

Τζον Γκρίσαμ: Ο μετρ του δικαστικού θρίλερ επιστρέφει

Τζον Γκρίσαμ: Ο μετρ του δικαστικού θρίλερ επιστρέφει

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Η λίστα του δικαστή» (μτφρ. Γιώργος Μπαρουξής, εκδ. Ελληνικά Γράμματα) εξετάζουμε την ξεχωριστή περίπτωση του Αμερικανού συγγραφέα που είναι μετρ των δικαστικών θρίλερ (και όχι μόνο), με πωλήσεις που ξεπερνούν τα 300 εκατ. αντίτυπα παγκοσμίως. Κεντρική εικόνα: © achiev...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ