«Σκηνές από έναν γάμο» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, σε σκηνοθεσία Έλενας Καρακούλη, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (κριτική)

Η εξαιρετική δραματολόγος Έλενα Καρακούλη, μετά τη «Γυναίκα Από τα Παλιά» του Ρόλαντ Σιμελπφένιχ (2015) το «Φοβάσαι;» του Άνταμ Σάιντελ (2016) και το «Himmelweg» του Χουάν Μαγιόργκα (2019), σκηνοθετεί φέτος τη Μαρίνα Ασλάνογλου και τον Νίκο Ψαρρά στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά με τις «Σκηνές από έναν γάμο» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Κατά το πλείστον αυτοβιογραφικό, αρχικά γραμμένο για πέντε ωριαία επεισόδια της σουηδικής τηλεόρασης και συντετμημένο σε 169 λεπτά κινηματογραφικού αριστουργήματος (1973), το έργο αυτό έχει πλέον περάσει στα κλασικά κείμενα της παγκόσμιας δραματουργίας.

Η σταδιακή κατρακύλα ενός γάμου

Το πρωταγωνιστικό ζευγάρι Γιόχαν και Μαριάνε –παρά την σκόπιμα αντιστικτική εορταστική υποδοχή του κοινού για την επέτειο των δέκα χρόνων γάμου του– ήδη από την πρώτη σκηνή δηλώνει τα σημάδια της συζυγικής του κόπωσης. Οι επόμενες σκηνές, όπως όλοι ξέρουμε, παριστούν με ντοκιμαντερίστικη ακρίβεια τη σταδιακή κατρακύλα του γάμου σε συνθήκη αλληλοακύρωσης, αποξένωσης, διάλυσης. Προφητικό και εξομολογητικό σε μεγάλο βαθμό, καυστικό σχόλιο για την αστική επανάπαυση και για το συναισθηματικό «παρκάρισμα» στη συνθήκη του γάμου, το αριστούργημα του Μπέργκμαν εστιάζει στην απουσία του μοναδικού συναισθήματος που κρατά τους οικογενειακούς δεσμούς: της αγάπης.

Η Μαρίνα Ασλάνογλου επιδεικνύει μιαν ασυνήθιστη αισθαντικότητα, είναι οικεία και γνώριμη, μπαίνει στο πετσί του ρόλου προσδίδοντάς του μια μεσογειακή ποιότητα, είναι πανέτοιμη ν’ ανταποκριθεί στο όραμα της σκηνοθέτιδος για μια γυναικεία ψυχοσύνθεση τρωτή και, παρ’ όλα αυτά, αναπάντεχα δυναμική: «ικανοποιημένη από τη ζωή της, αντιμετωπίζει με λογική και χιούμορ τις μικρές ανησυχίες της ζωής, μέχρι που συμβαίνει ένα καθοριστικό γεγονός, που την αφήνει μόνη. Μέσα από την εγκατάλειψη, όμως, αναδύεται μια νέα γυναίκα, που γνωρίζει λίγο περισσότερο τον εαυτό της και συνειδητοποιεί τις ανάγκες και τις επιθυμίες της», λέει για τον ρόλο της Μαριάνε η πρωταγωνίστρια.

Σε όλο το έργο ψάχνει απεγνωσμένα να αγαπήσει και να αγαπηθεί· να κάνει αυτό το βήμα, να ξεφύγει. Στο τέλος, καταλαβαίνει ότι το να νιώθεις αγάπη είναι κι αυτό ένα ταλέντο, που μάλλον δεν το έχει.

Αντίστοιχα αποτελεσματική είναι η ερμηνεία του σπουδαίου Νίκου Ψαρρά, που ενσαρκώνει αυτόν τον, υποτίθεται άτρωτο, άνθρωπο της καριέρας, τον αυτάρεσκο «καλό σύζυγο, εραστή, καθηγητή, πατέρα κοκ» που «ρίχνει σκουπίζοντας τα προβλήματα κάτω από το χαλί» κι έτσι, σταδιακά, περνά από τον έρωτα στη φθορά, στην απιστία και στον χωρισμό, χάνει την αυτοεκτίμησή του και διαπιστώνει πως αδυνατεί να αγαπήσει: «Σε όλο το έργο ψάχνει απεγνωσμένα να αγαπήσει και να αγαπηθεί· να κάνει αυτό το βήμα, να ξεφύγει. Στο τέλος, καταλαβαίνει ότι το να νιώθεις αγάπη είναι κι αυτό ένα ταλέντο, που μάλλον δεν το έχει», δηλώνει για τον ρόλο του Γιόχαν ο πρωταγωνιστής. Σαν σε τηλεοπτικό gros plan (όπως και ο Έρλαντ Γιόζεφσον και η Λιβ Ούλμαν στο πρωτότυπο έργο), δοσμένοι στο κλίμα του σύγχρονου νατουραλισμού, οι δύο ηθοποιοί έχουν δουλέψει «σφιχτά» τους διαλόγους τους και έχουν επεξεργαστεί το συγκρουσιακό κλίμα που απαιτεί το έργο με σοκαριστική ένταση.

Στον μαγνητοσκοπημένο ρόλο μιας γυναίκας που έχει απαξιώσει τον γάμο της διαπιστώνοντας πως –επίσης– δεν είναι σε θέση να αγαπήσει, η συγκλονιστική Καρυοφιλιά Καραμπέτη. Ο συγχρονισμός της υποτιθέμενης skype συνομιλίας της Μαρίνας Ασλάνογλου με την Καρυοφιλιά Καραμπέτη είναι μια υποδειγματική στη χρονομέτρηση και την ακρίβειά της ερμηνευτική στιγμή της παράστασης. Εντυπωσιακή είναι και η ετοιμότητα που επιδεικνύουν οι δυο πρωταγωνιστές στις ταχύτατες εναλλαγές χρονικών στιγμών και διαθέσεων, εγγύτητας και αποξένωσης, έλξης και απέχθειας, όλης δηλαδή της γκάμας αντιφατικών συναισθημάτων που το κείμενο προσφέρει για να διαγράψει το πεδίο σύγκρουσης που γεννά η συμβίωση με έναν άνθρωπο σε έναν κόσμο που κάθε άλλο παρά ευνοεί την ταύτιση. Το έργο καθιστά ξεκάθαρη την αδυνατότητα του ελλειπτικού σύγχρονου ανθρώπου να απαρτιώσει την ανηφορική πορεία του προς την αρμονική συνύπαρξη, προτείνοντας συμφιλίωση με τη συνθήκη της αγεφύρωτης υπαρξιακής μοναξιάς.

«Σε έχω αγκαλιά ήσυχα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο κάπου στον κόσμο».

Η Έλενα Καρακούλη, μετά από βαθειά μελέτη του σύνολου έργου του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, προτείνει μια νέα μετάφραση, παρεμβάλλοντας στις έξι σκηνές του έργου κάποια μέρη από το μυθιστόρημα «Ιστορία ενός Γάμου» (εκδόσεις Ποταμός) του Νορβηγού Γκούλιγκσεν Γκάιρ και συμπληρώνοντας την εικοσάχρονη πορεία του ζευγαριού με μια σκηνή μεταφρασμένη από την τελευταία ταινία του Μπέργκμαν «Sarabande», όπου οι δυο ξανασυναντιούνται σε μεγάλη ηλικία στην εξοχική του κατοικία για να παραδεχτούν συντετριμμένοι πως κατ’ ουσίαν έχασαν την αγάπη μέσα από τα χέρια τους και ν’ αρκεστούν στην τρυφερή δήλωση/παραδοχή: «Σε έχω αγκαλιά ήσυχα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο κάπου στον κόσμο».

Υπογραμμίζοντας τη σκηνική εναλλαγή ρόλων (οι δύο ηθοποιοί αλλάζουν διαρκώς κοστούμια, σε χρονική διαδοχή των σκηνών, από την προσωπική τους γκαρνταρόμπα, αριστερά και δεξιά από τη σκηνή) η σκηνοθέτις παραπέμπει ευθέως στους «ρόλους» που διαδραματίζει το κάθε ζευγάρι στα πλαίσια της συμβίωσής του. Το θέατρο προσφέρει τη συνθήκη ταχύτερης κατανόησης αυτών των (αρχικά σκηνικών) συμβάσεων που μεταστοιχειώνονται σε συμβάσεις κοινωνικής συνύπαρξης μέσα στο άδυτο μιας σχέσης. Η επίπλωση, η μετακίνηση των λιτών σκηνικών αντικειμένων και η ευφυής διάταξη στον μικρό χώρο της σκηνής Ωμέγα του Δημοτικού Πειραιά από την Αλέγια Παπαγεωργίου, ο ελαφρύς ή έντονος φωτισμός, το σκοτάδι ακόμη, στην πολύ καλή δουλειά του Νίκου Βλασόπουλου, τα λειτουργικά και συχνά ευφάνταστα κοστούμια της Βασιλικής Σύρμα, προπάντων όμως το ρυθμικό «κούρδισμα» ενός τόσο δύσκολου κειμένου στη δραματουργική επεξεργασία της Έλενας Καρακούλη, συνθέτουν μια συναρπαστική παράσταση.

 ＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).