Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

«Οι Γερμανοί μισούν τους Εβραίους ακόμα κι όταν ισχυρίζονται το αντίθετο.
Αυτή είναι η φύση του Γερμανού. Δεν μπορείς να την πλαστογραφήσεις,
γιατί κανένας δεν μπορεί να πλαστογραφήσει τη φύση».
Τόμας Μπέρνχαρντ

Το «Πριν την αποχώρηση» γράφτηκε το 1979 ως διαμαρτυρία για την επικείμενη απόλυση του Πάιμαν, καλλιτεχνικού διευθυντή του Κρατικού Θεάτρου της Στουτγάρδης από τον πρώην ναζί κυβερνήτη του εν λόγω ομόσπονδου κρατιδίου, όταν ο πρώτος υποστήριξε οικονομικά μια πολιτική κρατούμενη της ομάδας Μπάαντερ-Μάινχοφ.

Ο Τόμας Μπέρνχαρντ στο Πριν την αποχώρηση εκφράζει την ντροπή και τον αποτροπιασμό του για την αναβίωση του αντισημιτισμού και για τα κρυφά φασιστικά ένστικτα των συμπατριωτών του, με τρόπο ανάλογο μ’ εκείνον της Πλατείας Ηρώων, όπου παρουσίαζε την εθελούσια προσάρτηση της Αυστρίας στον ναζισμό ως εθνικό όνειδος, απευθυνόμενος στους Αυστριακούς που υποκριτικότατα τηρούσαν σιγήν ιχθύος μπροστά στην ιστορική τους ευθύνη: «Ρίχνω διαρκώς την Αυστρία μέσα στη βρομιά, υποβιβάζω με τον πιο ξεδιάντροπο τρόπο την πατρίδα, προσάπτω στους Αυστριακούς μια ποταπή και χαμερπή καθολική-εθνικοσοσιαλιστική νοοτροπία» έλεγε ο συγγραφέας σε μια συνέντευξή του.

Το Πριν την αποχώρηση γράφτηκε το 1979 ως διαμαρτυρία για την επικείμενη απόλυση του Πάιμαν, καλλιτεχνικού διευθυντή του Κρατικού Θεάτρου της Στουτγάρδης από τον πρώην ναζί κυβερνήτη του εν λόγω ομόσπονδου κρατιδίου, όταν ο πρώτος υποστήριξε οικονομικά μια πολιτική κρατούμενη της ομάδας Μπάαντερ-Μάινχοφ. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα ανέβηκε στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας, σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού, το 1999. «Το θέατρο του Μπέρνχαρντ επιτίθεται προκλητικά στην ηθική παρακμή της μεταπολεμικής Αυστρίας καθώς αναμετριέται με το ζοφερό ναζιστικό παρελθόν»¹, γράφει η Λίλα Τρουλλινού, χρησιμοποιώντας τον όρο «κωμωδία της ανθρώπινης ψυχής» για να χαρακτηρίσει την καυστική πολιτική σάτιρα του Μπέρνχαρντ. Στο θέατρο της οδού Κεφαλληνίας, μια παράσταση καθ’ όλα εξαιρετική, μια σκηνοθεσία σπάνιας σοβαρότητας, τρεις ερμηνείες μοναδικές.

Υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι με κρυφές σβάστικες

Επιδιδόμενος σε παραλήρημα εθνοκεντρισμού, ο κύριος Περικλής Μουστάκης ενσαρκώνει το τερατώδες ήθος του ναζιστή μεγαλοαστού με μια δυνατή ερμηνεία συστροφής της φωνής και των κινήσεων, πολύ καλά δουλεμένη και συνεπή προς τη φιλοτέχνηση ενός θρασύδειλου, γελοίου, παθογενούς και επικίνδυνου χαρακτήρα.

Όπως αποδεικνύεται κατά τη δεκαετία του ’70, οι φανατικοί υποστηρικτές του Χίτλερ δεν είναι λίγοι στην Αυστρία, και μάλιστα ανιχνεύονται σε υψηλόβαθμα στελέχη υπουργείων και σε καίριες κυβερνητικές θέσεις. Αυτοί είναι φορείς μιας αμιγώς εθνικοσοσιαλιστικής ηθικής και αισθητικής, αντικρίζουν την ανθρώπινη κοινωνία ως «κοινωνία αίματος» και «φυλετικής καθαρότητας» και διαπνέονται από μίσος κατά των Εβραίων. Ο κεντρικός ήρωας του Πριν την αποχώρηση, ο Ρούντολφ Χέλλερ, έχει χρηματίσει διοικητικό στέλεχος στρατοπέδου συγκεντρώσεως, έχει διαφύγει της λαβίδας του νόμου κρυμμένος σ’ ένα υπόγειο για δέκα χρόνια, ενώ στο αφηγηματικό παρόν του έργου είναι πρόεδρος δικαστηρίου λίγο πριν από τη συνταξιοδότηση. Συγκατοικεί με τη μεγάλη αδελφή του Βέρα και τη μικρότερη και ανάπηρη Κλάρα, σε κλίμα σιωπηρής συμφωνίας και συνενοχής, όπου «κανείς δεν ρωτά τίποτε» και μέσα στο οποίο «το τι ήταν παλιά δεν αφορά κανέναν».

Ο γκροτέσκος Ρούντολφ Χέλλερ διατηρεί δουλοπρεπώς την ανάμνηση του επαίνου που κάποτε του είχε κάνει ο Χ. Χίμλερ, εξασφαλίζοντάς του κατόπιν την απαραίτητη κάλυψη για τα εγκλήματα πολέμου στα οποία είχε λάβει μέρος και μεταβιβάζοντας την ενοχή, εν είδει κληρονομικού μιάσματος, στις δύο αδελφές του. Κάθε χρόνο λοιπόν, στις 7 Οκτωβρίου, οργανώνει ένα μίνι οικογενειακό πάρτυ, για να γιορτάσει τα γενέθλια του Χίμλερ, ανασύροντας όλα τα κρύφια σύμβολα του ναζισμού, του μιλιταρισμού και του αντισημιτισμού από τα συρτάρια της αδερφής του και παίζοντας ένα θεατρικό παιχνίδι, το ίδιο κάθε χρόνο, σε στενό οικογενειακό κύκλο, όπου αναβιώνει η ημέρα εκείνη «όπου δεν θα είναι υποχρεωμένος να κρύβεται». Επιδιδόμενος σε παραλήρημα εθνοκεντρισμού, ο κύριος Περικλής Μουστάκης ενσαρκώνει το τερατώδες ήθος του ναζιστή μεγαλοαστού με μια δυνατή ερμηνεία συστροφής της φωνής και των κινήσεων, πολύ καλά δουλεμένη και συνεπή προς τη φιλοτέχνηση ενός θρασύδειλου, γελοίου, παθογενούς και επικίνδυνου χαρακτήρα.

Αδελφές αλληλοσπαρασσόμενες

Η Μπέτυ Αρβανίτη υποδύεται με δεξιοτεχνία τον χαρακτήρα της Βέρας, προσεγγίζοντας με τη φρεσκάδα του πρωτοϊδωμένου έναν ρόλο που γνωρίζει καλά εδώ και είκοσι χρόνια. [...] Επανεπισκέπτεται το κείμενο του Μπέρνχαρντ με ανοιχτή οπτική κι επιστρατεύει όλη τη θεατρική της γνώση ώστε να δομήσει ένα γυναικείο χαρακτήρα σκληρό, κυνικό, που επιβιώνει με απόλυτη επίγνωση του ιστορικού ολισθήματος που εκκολάπτει η αναβίωση του ναζισμού.

Η μεγάλη αδελφή, ομοϊδεάτισσα και συνένοχος στη μακάβρια αυτή τελετή ιδεοληψίας και ξενοφοβίας, σιδερώνει την τήβεννο του Ρούντολφ και παράλληλα ανασύρει το ριγέ σακάκι με κίτρινο αστέρι που φορούσαν οι εβραίοι κρατούμενοι στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, προορίζοντάς το για την αδελφή της. Η Μπέτυ Αρβανίτη υποδύεται με δεξιοτεχνία τον χαρακτήρα της Βέρας, προσεγγίζοντας με τη φρεσκάδα του πρωτοϊδωμένου έναν ρόλο που γνωρίζει καλά εδώ και είκοσι χρόνια. Σε στενή συνεργασία με τον σκηνοθέτη, η κυρία Αρβανίτη επανεπισκέπτεται το κείμενο του Μπέρνχαρντ με ανοιχτή οπτική κι επιστρατεύει όλη τη θεατρική της γνώση ώστε να δομήσει ένα γυναικείο χαρακτήρα σκληρό, κυνικό, που επιβιώνει με απόλυτη επίγνωση του ιστορικού ολισθήματος που εκκολάπτει η αναβίωση του ναζισμού και υπηρετεί το αηδιαστικό όραμα του «lebensmensch» της, που δεν είναι παρά ο όμαιμος αδελφός της. Η Βέρα εξυφαίνει τη σταδιακή «δηλητηρίαση» του κλίματος επί σκηνής, προβαίνοντας σε απόκρυψη, αποθήκευση, «καταχώνιασμα» των αντικειμένων σε ντουλάπια αριστερά και δεξιά της σκηνής. Η σταδιακή αναβίωση της ναζιστικής φρίκης παίρνει, έτσι, τη μορφή κατάδυσης στα άδυτα του άρρωστου ψυχισμού του Ρούντολφ, όμως «σκηνοθετείται», τρόπον τινά, από τη Βέρα και παραμένει υπό τον δικό της άγρυπνο έλεγχο. Κινούμενη σαν οικοδέσποινα σε ένα «δωμάτιο τρόμου» η Βέρα διοργανώνει τον επικείμενο εορτασμό με υπολογισμένες κινήσεις και απευθυνόμενη ελεγκτικά κι επικριτικά στη σιωπηρή, ανάπηρη αδελφή της, η εύγλωττη σιωπή της οποίας αναδίδει υψηλό βαθμό σαρκασμού και αυτοακύρωσης.

Η Κλάρα παίζει τον ρόλο του θύματος σε αυτό το κωμικοτραγικό παραλήρημα εθνικισμού και ψυχοπάθειας, παρά τις σοσιαλιστικές της πεποιθήσεις, παρά τη λεκτική απέχθεια που εκφράζει προς την οικογένεια και το πατρικό της σπίτι. Η χαλαρή συνείδησή της, σε συνδυασμό με την αναπηρία της, την καθιστά αυτόπτη μάρτυρα της νοσηρής ιδεολογικής επικάλυψης της διαφθοράς και της αιμομεικτικής σχέσης των δυο αδερφών της. Η αναπηρία, αποτέλεσμα ενός απροσδιόριστου ιστορικά και ανεξακρίβωτου «βομβαρδισμού των Αμερικανών», αποτελεί το σταθερό πρόσχημα ακραιφνούς αντιαμερικανισμού που διέπει κάθε ακροδεξιό εθνικιστή. Και οι τρεις ζουν μια κρίση μεγαλείου, υπογραμμίζοντας διαρκώς τον κίνδυνο της «αμερικανοποίησης» των νοσηρών ιδεωδών του παρελθόντος και συνδεόμενοι με ένα είδος μυστικής και ένοχης συμφωνίας: αυτή αντικατοπτρίζει τη νοθευμένη και σχιζοειδή κοινωνική συνείδηση που ο Μπέρνχαρντ αποδίδει στους συμπατριώτες του. Η Σμαράγδα Σμυρναίου, εσωτερική και λόγω ρόλου και λόγω υψηλής θεατρικής τεχνικής, κατορθώνει να ερμηνεύσει τη σχέση της Κλάρας με την πραγματικότητα ως σχέση καθαρά ακαδημαϊκή. Ο εφιάλτης της, ο τριχωτός άντρας που την παραβιάζει και την πλακώνει, δεν είναι παρά αλληγορία της αιμομεικτικής, ηθικά εκφυλισμένης σχέσης των αδελφών της (που όμως διατηρούν, έτσι, τον προσωπικό τους μύθο «φυλετικής καθαρότητας», μη ερχόμενοι σε επαφή με οποιονδήποτε άλλον εκτός της τριάδας).

Η σκηνοθεσία: σταδιακή αποκάλυψη της φρίκης

Ο κύριος Μαστοράκης προσδίδει στο θέμα τον χαρακτήρα του κατεπείγοντος ντύνοντας τη βία με σάρκα και οστά και συμβολοποιώντας τον ρόλο της με ναζιστικά κοστούμια και σύμβολα, με μια συγκεκριμένη σειρά χειρονομιών, με το όπλο και το μεθύσι του Ρούντολφ. Ο σπουδαίος σκηνοθέτης αξιοποιεί την έξοχη μετάφραση του Βασίλη Πουλαντζά, μια γλώσσα σύγχρονη, απόλυτα κοινοποιήσιμη, με χιούμορ αντλημένο από την καθημερινότητα.

Το Πριν την αποχώρηση δεν έχει το γνώρισμα της κάθαρσης στο τέλος: αντιθέτως, μοιάζει να σκαλίζει μια πληγή και να την αφήνει σκόπιμα ανοιχτή. Έργο κάθε άλλο παρά ρεαλιστικό, αγγίζει τα όρια της μαύρης κωμωδίας. Οι τοξικοί του διάλογοι, η ανατρεπτική ωμότητα κάποιων δηλώσεων, ο αμιγώς «θεατρικός» τρόπος με τον οποίον η Βέρα απευθύνεται στην ανάπηρη αδελφή της Κλάρα, η τεράστια, εύγλωττη σιωπή της Κλάρας, η διαγραφή του χαρακτήρα του Ρούντολφ μέσα από τα λόγια της Βέρας και από την αναμονή της εμφάνισής του επί σκηνής, όλα συμβάλλουν στη διαγραφή ενός κλίματος «υπόγειου βρασμού» που θα εκραγεί με την άφιξη του Ρούντολφ. Ο κύριος Μαστοράκης προσδίδει στο θέμα τον χαρακτήρα του κατεπείγοντος ντύνοντας τη βία με σάρκα και οστά και συμβολοποιώντας τον ρόλο της με ναζιστικά κοστούμια και σύμβολα, με μια συγκεκριμένη σειρά χειρονομιών, με το όπλο και το μεθύσι του Ρούντολφ.

Ο σπουδαίος σκηνοθέτης αξιοποιεί την έξοχη μετάφραση του Βασίλη Πουλαντζά, μια γλώσσα σύγχρονη, απόλυτα κοινοποιήσιμη, με χιούμορ αντλημένο από την καθημερινότητα. Τα σκηνικά και τα κοστούμια της Ελένης Μανωλοπούλου αποδίδουν αφαιρετικά τον ευρύτερο χώρο ενός μεγαλοαστικού παγερού γερμανικού σπιτιού όπου κατοικούν τρεις ηλικιωμένοι άνθρωποι που έχουν κάτι φρικτό να κρύψουν. Η μεθοδική εξόντωση των Εβραίων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης συνδέεται με το άλμπουμ αναμνήσεων μιας νεότητας γεμάτης, υποτίθεται, από πνευματικά ενδιαφέροντα και αγάπη για την τέχνη. Όπως όλοι οι γνήσιοι φασίστες, τα δυο μεγαλύτερα αδέλφια τιμούν τη μνήμη του πατέρα τους, ενώ κατά βάθος τον απεχθάνονται, συντηρούν την ανάπηρη αδελφή τους, ενώ κατ’ ουσίαν την υποτιμούν και τη μισούν, εκφράζουν νοσταλγία για τη μουσική και την υψηλή τέχνη, ενώ αγνοούν παντελώς τη λειτουργία του αισθητικώς καλού, συγχέουν την ψευδοοικολογική τους συνείδηση «διάσωσης των πατρίων εδαφών» με τη γνήσια αγάπη για τη φύση και τα πλάσματά της, τέλος είναι αιμομείκτες, ενώ παράλληλα δικαιολογούν τους εαυτούς τους στο όνομα μιας υποτιθέμενης «αγνότητας». Γραπωμένοι από τα «κιβώτια» των αποστειρωμένων, νοσηρών συμβόλων στα οποία αναφέρονται, θαρρούν πως η αντιπνευματικότητα και ο φασισμός λειτουργούν εξαγνιστικά: μια τεράστια αυταπάτη, το απαραίτητο φαντασιωσικό σκηνικό για να στηθεί η μπουφονική ναζιστική τελετή τους και να εξωραϊστεί η αποτρόπαια ιδεολογική τους συγκρότηση.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

1. «Η κωμωδία της ανθρώπινης ψυχής», Εισαγωγή στην παράσταση Πριν την αποχώρηση, από το Θέατρο Κυδωνία των Χανίων.