alt

Για την παράσταση «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» του Έντουαρντ Άλμπι, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, η οποία παρουσιάζεται στο Θέατρο Αθηνών.

Του Νίκου Ξένιου

Στο Θέατρο Αθηνών είδα την παράσταση Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ του Έντουαρντ Άλμπι, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, ένα έργο με αποήχους του θεάτρου του Στρίντμπεργκ που ξεκινά από την ψευδαίσθηση, για να καταλήξει στην πραγματικότητα: η περιφρόνηση που νιώθουν ο ένας για τον άλλον οδηγεί τον Τζορτζ και τη Μάρθα στην καταστροφή των ψευδαισθήσεών τους. 

Ο μεγάλος, κακός λύκος

Ο Τζορτζ είναι, και δικαίως, ένας θλιμμένος άντρας, ενώ η Μάρθα είναι παραμελημένη και μοχθηρή. Ο Νικ υφίσταται τους βασανισμούς στους οποίους τον υποβάλλει η σύζυγός του με την αφέλειά της, την ίδια στιγμή που την αντιμετωπίζει χρησιμοθηρικά.

Οι κοινωνικές νόρμες της δεκαετίας του ‘50 ανατρέπονται στο έργο του Άλμπι, όπου δυο άτεκνα ζευγάρια κυριαρχούνται από το φάσμα του Πατέρα, ενώ η μητρική φιγούρα απουσιάζει. Για τη Μάρθα και τον Τζορτζ η απουσία παιδιών συνιστά την αποτυχία της πυρηνικής οικογένειας, ενώ για τη Χάνι και τον Νικ ορίζει ένα πεδίο έλλειψης επικοινωνίας. Ο Τζορτζ είναι, και δικαίως, ένας θλιμμένος άντρας, ενώ η Μάρθα είναι παραμελημένη και μοχθηρή. Ο Νικ υφίσταται τους βασανισμούς στους οποίους τον υποβάλλει η σύζυγός του με την αφέλειά της, την ίδια στιγμή που την αντιμετωπίζει χρησιμοθηρικά. Και τα δύο ζευγάρια είναι συναισθηματικά ανώριμα και καθηλωμένα σε μιαν εφηβική αυτοεπιείκεια: το οικοδόμημα της ζωής τους διαπνέεται από ένα διαρκές αίσθημα ανικανοποίητου και αλλοτρίωσης. Η επαγγελματική μετριότητα του Τζορτζ συνδέεται με τη χαμηλή του αυτοεκτίμηση, με την κατανάλωση αλκοόλ και με την περιφρόνησή του για τον Νικ. Ο Νικ και η Χάνι (που ο Τζορτζ και η Μάρθα «καλωσορίζουν» στο σκοτεινό τους σύμπαν), χάνουν επίσης σταδιακά την εμπιστοσύνη στον «υποδειγματικό» τους γάμο και καταρρέουν. Ο Τζορτζ τους βάζει να παίξουν το αποκαλυπτικό λεκτικό παιχνίδι «Get the Guest», στo πλαίσιo του οποίου ευφυώς και με μεγάλη πικρία και διάθεση αυτοϋπονόμευσης καταρρίπτονται οι μύθοι και «εξυγιαίνεται» η ανθρώπινη συνύπαρξη. 

Η Βιρτζίνια Γουλφ, με τη «ροή συνείδησης» που καθιέρωσε στη λογοτεχνία και με τη δική της ιδιότυπη και αποκλίνουσα βιογραφία, μιας αστής που δεν ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες της εποχής, της κοινωνικής τάξης και του φύλου της, είναι το υπόγειο σύμβολο αποκάλυψης της αλήθειας που κανείς δεν επιθυμεί να αντικρύσει. «Ιδιωτικό αστείο» της μικροκοινότητας είναι η παραφθορά του παιδικού τραγουδιού «Who’s afraid of the big bad wolf» από το παραμύθι με τα τρία γουρουνάκια και θα μπορούσε να μετατραπεί σε: «Ποιος φοβάται να ζήσει χωρίς ψευδαισθήσεις;». Το γέλιο που προκαλεί το αστείο τους με το παιδικό τραγούδι, είναι ένα γέλιο πικρό, σαρκαστικό, ενώ ο θεατής πρέπει να οδηγηθεί στην έντονη αίσθηση του παραλόγου και στην απουσία νοήματος. 

Mε θολωμένα απ’ το οινόπνευμα μάτια

Μιαν ακατάπαυστη προσπάθεια σαρκοβόρας, καννιβαλικής επιβολής του ενός στον άλλο: είναι αυταρχική η τάση της Μάρθας να «ηγεμονεύει» πάνω στον Τζορτζ, ευτελίζοντάς τον συστηματικά.

Μέσα από τη διανοητική «κατασκευή» ενός παιδιού ο Τζορτζ και η Μάρθα θεσπίζουν ένα ακόμη παίγνιο: όχι μόνο αναφέρονται σε ένα ανύπαρκτο «μωρό», αλλά αποκαλούν κιόλας ο ένας τον άλλον «μωρό μου», στα πλαίσια μιας συνθήκης υπονόμευσης της ουσίας αυτής της προσφώνησης. Και η Μάρθα υιοθετεί τα χάδια και τα σαχλαμαρίσματα ενός νηπίου, ιδιαίτερα όταν ζητά από τον Τζορτζ να της βάλει ποτό. Το πνευματικό υποκατάστατο του επινοημένου παιδιού είναι προέκταση του αδημοσίευτου μυθιστόρηματος που γράφει ο Τζορτζ, η ανομολόγητη δραπέτευση από τον υπαρξιακό θάνατο, η παραίτηση από κάθε προσδοκία ευοίωνου μέλλοντος, η συνθήκη πραγματισμού που θεσπίζει ο Άλμπι.

Κάθε ενέργεια των χαρακτήρων του έργου απορρέει από μια θεμελιώδη συνθήκη που μόνοι τους οικοδομούν και η οποία βασίζεται σε κάποιο ψευδεπίγραφο νόημα. Επίσης, βασίζεται σε μιαν ακατάπαυστη προσπάθεια σαρκοβόρας, καννιβαλικής επιβολής του ενός στον άλλο: είναι αυταρχική η τάση της Μάρθας να «ηγεμονεύει» πάνω στον Τζορτζ, ευτελίζοντάς τον συστηματικά. Ο Τζορτζ διαψεύδει τις μικροαστικές της προσδοκίες, ίσως γιατί η δική της ύπαρξη «περνά» μέσα από τη δική του. Πρόκειται για δύο συζύγους που αλληλοσπαράσσονται μεν, όμως μεταξύ τους επικρατεί μια σιωπηρή συνθήκη επικοινωνίας και αλληλοϋποστήριξης που κάθε σκηνοθετική προσέγγιση οφείλει να αναδείξει. 

alt

Αποτίμηση της παράστασης

Προς έπαινο του πρωταγωνιστή, οφείλω εδώ να αναγνωρίσω ότι ο ίδιος ο κύριος Μαρκουλάκης κράτησε σε αξιοσημείωτο βαθμό τον έλεγχο της εσωτερικότητας του ρόλου του, διατήρησε τον φλεγματικό, ακαδημαϊκό τόνο που χρειαζόταν και ήταν αρκούντως τρωτός χωρίς εξώφθαλμες δηλώσεις ευαισθησίας.

Ο κύριος Μαρκουλάκης κατέχει το κείμενο άριστα και επιχειρεί να διευθύνει την παράστασή του εκ των έσω, αυτό όμως δεν του επιτρέπει εποπτεία του συνόλου των ερμηνειών. Για παράδειγμα, η Μαρία Πρωτόπαππα ενσαρκώνει μια Μάρθα αρκούντως νευρωτική, με υπερτονισμένη σεξουαλικότητα και ελάχιστα σημεία ηλικιακής κάμψης, που επιδίδεται στο παιχνίδι ψυχικού βασανισμού του συζύγου της με πρώιμες εκρήξεις θυμικού, με το αγοραίο, σχεδόν χυδαίο ύφος που επιβάλλει ο συγγραφέας, αλλά και με άκαιρες κορυφώσεις, που δεν αποδίδουν τις εσωτερικές αντιφάσεις του χαρακτήρα. Για παράδειγμα, δεν εμφανίζει εξαρχής την εξάρτησή της απ’ αυτόν, με αποτέλεσμα η τελική τους συμφιλίωση να φαντάζει ως ασύνδετη με την εξέλιξη του έργου. 

Ανάμεσα στα ζευγάρια θεσπίζεται ένας μίνι «ψυχρός πόλεμος», που όμως δεν θα τους οδηγήσει σε τελικό χωρισμό. Το σκοτάδι γενικεύεται, σαν μια εφιαλτική ομίχλη να αναπτύσσεται σταδιακά μέσα στο δωμάτιο. Όλο αυτό συνοδεύεται από βαθύτατη ειρωνεία, λεκτικούς ακροβατισμούς του συγγραφέα, υπαινιγμούς, σαρκαστική αμφιλογία και έντονο αγγλοσαξονικό χιούμορ. Η Ντάνη Γιαννακοπούλου αποδεικνύεται πολύ άξια και αναδεικνύει τον ρόλο της Χάνι σπαρασσόμενη επί σκηνής και με έντονο κινησιολογικό έλεγχο, ιδιαίτερα στην πολύ δύσκολη σκηνή του μεθυσμένου χορού. Όμως ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος, παρά την πειστική ως προς το δέμας εμφάνισή του, δεν πείθει για το χρησιμοθηρικό ήθος του χαρακτήρα του Νικ, ούτε καταφέρνει να αποσπάσει το βλέμμα του από τη «βλεμματική επιβεβαίωση» της πλατείας, με αποτέλεσμα να υπερτονίζει την κωμική παράμετρο του ρόλου του. Και οι τέσσερεις χαρακτήρες θα’ πρεπε, νομίζω, να συμβάλλουν εξίσου στην αποκαθήλωση των ψευδαισθήσεων όπως την αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας, ενώ στην παράσταση αυτή τον εξέχοντα αυτόν ρόλο απομένει να τον φέρει εις πέρας ο Τζορτζ. Προς έπαινο του πρωταγωνιστή, οφείλω εδώ να αναγνωρίσω ότι ο ίδιος ο κύριος Μαρκουλάκης κράτησε σε αξιοσημείωτο βαθμό τον έλεγχο της εσωτερικότητας του ρόλου του, διατήρησε τον φλεγματικό, ακαδημαϊκό τόνο που χρειαζόταν και ήταν αρκούντως τρωτός χωρίς εξώφθαλμες δηλώσεις ευαισθησίας. Καθώς μελέτησε σκληρά τον ρόλο του κινούμενος με τη γνωστή του άνεση, κομίζοντας την εμπειρία του επί σκηνής και ανταποκρινόμενος στο ύψος αυτού του πολύ δύσκολου ρόλου, διέσωσε το κύρος της παράστασης. 

Βαλπούργειες νύχτες και χριστιανικά ήθη

altΗ ποιητική ονομασία της πόλης είναι «Νέα Καρχηδόνα», πράγμα που υποβάλλει την αίσθηση της κλασικής παιδείας, αλλά και αυτήν της ισοπέδωσης: να είναι ο απόηχος του Ψυχρού Πολέμου στην ιδιωτική ζωή των αμερικανών εκείνης της δεκαετίας; Ή να είναι μια «λελεασμένη» προσέγγιση του αμερικανικού λαϊφστάιλ που αποβλέπει στην υπόσκαψή του; Έτσι κι αλλιώς, τίποτε στον Άλμπι δεν είναι αυτό που φαίνεται: το θέατρο του παραλόγου έχει αφήσει εδώ ανεξίτηλη τη σφραγίδα του. Η σύγχρονη μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη είναι απόλυτα δόκιμη, και ελάχιστα έχει κανείς να της προσάψει (όπως π.χ. την ατυχή προσφώνηση του παιδιού με τον όρο «το μαλακιστήρι»). Γενικά πρόκειται για ένα κείμενο που χρησιμοποιήθηκε επιτυχώς και στο παρελθόν, και που σέβεται ένα σωρό ιδιαιτερότητες του κειμένου του Άλμπι. Τον «βαλπούργειο» χαρακτήρα των αναφορών της δεύτερης πράξης, με τη Μάρθα, ως άλλη μάγισσα, να επαγγέλλεται την απελευθέρωση του ενστίκτου, με τα δύσκολα σημεία όπου αναφέρεται το ημιτελές μυθιστόρημα του Τζορτζ, με τις καθολικές αναφορές στο «Κύριε ελέησον» και στο «Dies Irae», με κάποιους χριστιανικού χαρακτήρα υπαινιγμούς, κοκ.

Η απαλλαγή από την ψευδαίσθηση (ο συμβολικός θάνατος του φανταστικού παιδιού) και η αποκαρδίωση που τη συνοδεύει συνδέονται επίσης με την αποκαθήλωση του «αμερικανικού ονείρου». Η προσπάθεια του μέσου Αμερικανού να εργαστεί, να στήσει το οικοδόμημα της ζωής του σε ένα ευπρόσωπο «σπιτικό» απονοηματοδοτείται στο έργο. Αντίστοιχα, το λίβινγκ ρουμ του Τζορτζ και της Μάρθας είναι η προέκταση του campus του μικρού, επαρχιακού τους πανεπιστημίου. Η σκηνογραφική προσέγγιση της Αθανασίας Σμαραγδή ακολουθεί τη νατουραλιστική οδό για την εδραίωση αυτής της ψευδαίσθησης. Αν αντλήσει κανείς σκηνογραφικές κατευθύνσεις από το κείμενο του Άλμπι, μάλλον θα επιλέξει ένα ακατάστατο, άθλιο λίβινγκ ρουμ, με κακοστοιβαγμένα βιβλία, μικροαστικά σουβενίρ από εξωτικά ταξίδια, ένα τρέιλερ μπαρ με ανοιγμένα ποτά και ένα πικάπ με δίσκους βινυλίου. Η σκηνογραφία είναι ανάλογη με την σκηνοθεσία και την υπηρετεί πιστά. Οι φωτισμοί του Αλέκου Γιάνναρου, αντιθέτως, ακολουθούν την ψυχογραφική οδό, όπως και η μουσική επένδυση του Μίνωα Μάτσα. 

Ο Άλμπι δημοσιοποιεί τις ιδιωτικές στιγμές του γάμου, αποκαλύπτει τις αυταπάτες στη συνύπαρξη δύο ανθρώπων και το επίπλαστο των κοινωνικών και ερωτικών προσωπείων. Και το κάνει αυτό με προκλητικό τρόπο, θεσπίζοντας μια παράδοση στο ανέβασμα αυτού του έργου. Η σκηνοθετική προσέγγιση του κύριου Μαρκουλάκη σέβεται αυτήν την παράδοση, χωρίς όμως να καταφέρνει να αποδώσει τη «δαιμονική» παράμετρο του έργου, δίνοντας ένα επιτυχημένο δράμα δωματίου απ’ όπου απουσιάζει η τραγωδία.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πρωταγωνίστρια η Επίδαυρος – Τέσσερις παραστάσεις που είδαμε τον Ιούλιο

Πρωταγωνίστρια η Επίδαυρος – Τέσσερις παραστάσεις που είδαμε τον Ιούλιο

Παραδοσιακά το ενδιαφέρον του θεατρόφιλου κοινού τον Ιούλιο μεταφέρεται στη μικρή και τη μεγάλη Επίδαυρο. Παρακολουθήσαμε τέσσερις παραστάσεις. Κεντρική εικόνα: Ο Στάθης Σταμουλακάτος «Αίαντας», στην παράσταση του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Αργύρη Ξάφη. Φωτογραφία © Karol Jarek

Του Νίκο...

«Πέρσες» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στην Επίδαυρο – Τολμηρή προσέγγιση που δικαιώνεται

«Πέρσες» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στην Επίδαυρο – Τολμηρή προσέγγιση που δικαιώνεται

Για την παράσταση «Πέρσες» του Αισχύλου, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου.

Του Νίκου Ξένιου

Τους «Πέρσες» του Αισχύλου επιλέγει φέτος ο Δημήτρης Καραντζάς, σε μια «ωμή» (όπως την αποκαλεί ο...

Φεστιβάλ Αθηνών: Τρεις παραστάσεις για μιαν άγρια εποχή

Φεστιβάλ Αθηνών: Τρεις παραστάσεις για μιαν άγρια εποχή

Είδαμε στο Φεστιβάλ Αθηνών στην Πειραιώς 260 τρεις εντυπωσιακές παραστάσεις. Φωτογραφίες © Βάσια Αναγνωστοπούλου

Του Νίκου Ξένιου

Στο Φεστιβάλ Αθηνών, στην Πειραιώς 260, τρεις εντυπωσιακές παραστάσεις του πρώτου δεκαπενθημέρου του Ιουλίο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πώς διαμορφώνονται οι λογοτεχνικές αξίες;

Πώς διαμορφώνονται οι λογοτεχνικές αξίες;

Οι διαχρονικοί και οι αναλώσιμοι συγγραφείς. Τι ξεχωρίζει τους μεν από τους δε; Και ποιος αποφασίζει κάθε φορά ποιος ανήκει πού; «Κάθε ιστορική στιγμή ιεραρχεί τις αισθητικές της αξίες κινούμενη εντός ενός συγκεκριμένου ορίζοντα».

Του Κώστα Κουτσουρέλη

...
Athena: Η νέα εντυπωσιακή ταινία του Ρομέν Γαβράς

Athena: Η νέα εντυπωσιακή ταινία του Ρομέν Γαβράς

Ο Ρομέν Γαβράς (Romain Gavras) άνοιξε δια της παρουσίας του το χειμερινό πρόγραμμα της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση με προβολή της τρίτης του ταινίας Αthena, που ξεκίνησε -επίσης χθες- να προβάλλεται σε συνδρομητικό κανάλι.

Του Νίκου Ξένιου

Στα ίχνη του ...

Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας ΗΠΑ: Ανακοινώθηκαν οι υποψηφιότητες

Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας ΗΠΑ: Ανακοινώθηκαν οι υποψηφιότητες

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως οκτώ στους δέκα υποψηφίους για το βραβείο καλύτερου λογοτεχνικού έργου στις φετινές υποψηφιότητες για τα Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας των ΗΠΑ, είναι πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ