alt

Για την παράσταση «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ» του Έντουαρντ Άλμπι, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, η οποία παρουσιάζεται στο Θέατρο Αθηνών.

Του Νίκου Ξένιου

Στο Θέατρο Αθηνών είδα την παράσταση Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ του Έντουαρντ Άλμπι, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, ένα έργο με αποήχους του θεάτρου του Στρίντμπεργκ που ξεκινά από την ψευδαίσθηση, για να καταλήξει στην πραγματικότητα: η περιφρόνηση που νιώθουν ο ένας για τον άλλον οδηγεί τον Τζορτζ και τη Μάρθα στην καταστροφή των ψευδαισθήσεών τους. 

Ο μεγάλος, κακός λύκος

Ο Τζορτζ είναι, και δικαίως, ένας θλιμμένος άντρας, ενώ η Μάρθα είναι παραμελημένη και μοχθηρή. Ο Νικ υφίσταται τους βασανισμούς στους οποίους τον υποβάλλει η σύζυγός του με την αφέλειά της, την ίδια στιγμή που την αντιμετωπίζει χρησιμοθηρικά.

Οι κοινωνικές νόρμες της δεκαετίας του ‘50 ανατρέπονται στο έργο του Άλμπι, όπου δυο άτεκνα ζευγάρια κυριαρχούνται από το φάσμα του Πατέρα, ενώ η μητρική φιγούρα απουσιάζει. Για τη Μάρθα και τον Τζορτζ η απουσία παιδιών συνιστά την αποτυχία της πυρηνικής οικογένειας, ενώ για τη Χάνι και τον Νικ ορίζει ένα πεδίο έλλειψης επικοινωνίας. Ο Τζορτζ είναι, και δικαίως, ένας θλιμμένος άντρας, ενώ η Μάρθα είναι παραμελημένη και μοχθηρή. Ο Νικ υφίσταται τους βασανισμούς στους οποίους τον υποβάλλει η σύζυγός του με την αφέλειά της, την ίδια στιγμή που την αντιμετωπίζει χρησιμοθηρικά. Και τα δύο ζευγάρια είναι συναισθηματικά ανώριμα και καθηλωμένα σε μιαν εφηβική αυτοεπιείκεια: το οικοδόμημα της ζωής τους διαπνέεται από ένα διαρκές αίσθημα ανικανοποίητου και αλλοτρίωσης. Η επαγγελματική μετριότητα του Τζορτζ συνδέεται με τη χαμηλή του αυτοεκτίμηση, με την κατανάλωση αλκοόλ και με την περιφρόνησή του για τον Νικ. Ο Νικ και η Χάνι (που ο Τζορτζ και η Μάρθα «καλωσορίζουν» στο σκοτεινό τους σύμπαν), χάνουν επίσης σταδιακά την εμπιστοσύνη στον «υποδειγματικό» τους γάμο και καταρρέουν. Ο Τζορτζ τους βάζει να παίξουν το αποκαλυπτικό λεκτικό παιχνίδι «Get the Guest», στo πλαίσιo του οποίου ευφυώς και με μεγάλη πικρία και διάθεση αυτοϋπονόμευσης καταρρίπτονται οι μύθοι και «εξυγιαίνεται» η ανθρώπινη συνύπαρξη. 

Η Βιρτζίνια Γουλφ, με τη «ροή συνείδησης» που καθιέρωσε στη λογοτεχνία και με τη δική της ιδιότυπη και αποκλίνουσα βιογραφία, μιας αστής που δεν ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες της εποχής, της κοινωνικής τάξης και του φύλου της, είναι το υπόγειο σύμβολο αποκάλυψης της αλήθειας που κανείς δεν επιθυμεί να αντικρύσει. «Ιδιωτικό αστείο» της μικροκοινότητας είναι η παραφθορά του παιδικού τραγουδιού «Who’s afraid of the big bad wolf» από το παραμύθι με τα τρία γουρουνάκια και θα μπορούσε να μετατραπεί σε: «Ποιος φοβάται να ζήσει χωρίς ψευδαισθήσεις;». Το γέλιο που προκαλεί το αστείο τους με το παιδικό τραγούδι, είναι ένα γέλιο πικρό, σαρκαστικό, ενώ ο θεατής πρέπει να οδηγηθεί στην έντονη αίσθηση του παραλόγου και στην απουσία νοήματος. 

Mε θολωμένα απ’ το οινόπνευμα μάτια

Μιαν ακατάπαυστη προσπάθεια σαρκοβόρας, καννιβαλικής επιβολής του ενός στον άλλο: είναι αυταρχική η τάση της Μάρθας να «ηγεμονεύει» πάνω στον Τζορτζ, ευτελίζοντάς τον συστηματικά.

Μέσα από τη διανοητική «κατασκευή» ενός παιδιού ο Τζορτζ και η Μάρθα θεσπίζουν ένα ακόμη παίγνιο: όχι μόνο αναφέρονται σε ένα ανύπαρκτο «μωρό», αλλά αποκαλούν κιόλας ο ένας τον άλλον «μωρό μου», στα πλαίσια μιας συνθήκης υπονόμευσης της ουσίας αυτής της προσφώνησης. Και η Μάρθα υιοθετεί τα χάδια και τα σαχλαμαρίσματα ενός νηπίου, ιδιαίτερα όταν ζητά από τον Τζορτζ να της βάλει ποτό. Το πνευματικό υποκατάστατο του επινοημένου παιδιού είναι προέκταση του αδημοσίευτου μυθιστόρηματος που γράφει ο Τζορτζ, η ανομολόγητη δραπέτευση από τον υπαρξιακό θάνατο, η παραίτηση από κάθε προσδοκία ευοίωνου μέλλοντος, η συνθήκη πραγματισμού που θεσπίζει ο Άλμπι.

Κάθε ενέργεια των χαρακτήρων του έργου απορρέει από μια θεμελιώδη συνθήκη που μόνοι τους οικοδομούν και η οποία βασίζεται σε κάποιο ψευδεπίγραφο νόημα. Επίσης, βασίζεται σε μιαν ακατάπαυστη προσπάθεια σαρκοβόρας, καννιβαλικής επιβολής του ενός στον άλλο: είναι αυταρχική η τάση της Μάρθας να «ηγεμονεύει» πάνω στον Τζορτζ, ευτελίζοντάς τον συστηματικά. Ο Τζορτζ διαψεύδει τις μικροαστικές της προσδοκίες, ίσως γιατί η δική της ύπαρξη «περνά» μέσα από τη δική του. Πρόκειται για δύο συζύγους που αλληλοσπαράσσονται μεν, όμως μεταξύ τους επικρατεί μια σιωπηρή συνθήκη επικοινωνίας και αλληλοϋποστήριξης που κάθε σκηνοθετική προσέγγιση οφείλει να αναδείξει. 

alt

Αποτίμηση της παράστασης

Προς έπαινο του πρωταγωνιστή, οφείλω εδώ να αναγνωρίσω ότι ο ίδιος ο κύριος Μαρκουλάκης κράτησε σε αξιοσημείωτο βαθμό τον έλεγχο της εσωτερικότητας του ρόλου του, διατήρησε τον φλεγματικό, ακαδημαϊκό τόνο που χρειαζόταν και ήταν αρκούντως τρωτός χωρίς εξώφθαλμες δηλώσεις ευαισθησίας.

Ο κύριος Μαρκουλάκης κατέχει το κείμενο άριστα και επιχειρεί να διευθύνει την παράστασή του εκ των έσω, αυτό όμως δεν του επιτρέπει εποπτεία του συνόλου των ερμηνειών. Για παράδειγμα, η Μαρία Πρωτόπαππα ενσαρκώνει μια Μάρθα αρκούντως νευρωτική, με υπερτονισμένη σεξουαλικότητα και ελάχιστα σημεία ηλικιακής κάμψης, που επιδίδεται στο παιχνίδι ψυχικού βασανισμού του συζύγου της με πρώιμες εκρήξεις θυμικού, με το αγοραίο, σχεδόν χυδαίο ύφος που επιβάλλει ο συγγραφέας, αλλά και με άκαιρες κορυφώσεις, που δεν αποδίδουν τις εσωτερικές αντιφάσεις του χαρακτήρα. Για παράδειγμα, δεν εμφανίζει εξαρχής την εξάρτησή της απ’ αυτόν, με αποτέλεσμα η τελική τους συμφιλίωση να φαντάζει ως ασύνδετη με την εξέλιξη του έργου. 

Ανάμεσα στα ζευγάρια θεσπίζεται ένας μίνι «ψυχρός πόλεμος», που όμως δεν θα τους οδηγήσει σε τελικό χωρισμό. Το σκοτάδι γενικεύεται, σαν μια εφιαλτική ομίχλη να αναπτύσσεται σταδιακά μέσα στο δωμάτιο. Όλο αυτό συνοδεύεται από βαθύτατη ειρωνεία, λεκτικούς ακροβατισμούς του συγγραφέα, υπαινιγμούς, σαρκαστική αμφιλογία και έντονο αγγλοσαξονικό χιούμορ. Η Ντάνη Γιαννακοπούλου αποδεικνύεται πολύ άξια και αναδεικνύει τον ρόλο της Χάνι σπαρασσόμενη επί σκηνής και με έντονο κινησιολογικό έλεγχο, ιδιαίτερα στην πολύ δύσκολη σκηνή του μεθυσμένου χορού. Όμως ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος, παρά την πειστική ως προς το δέμας εμφάνισή του, δεν πείθει για το χρησιμοθηρικό ήθος του χαρακτήρα του Νικ, ούτε καταφέρνει να αποσπάσει το βλέμμα του από τη «βλεμματική επιβεβαίωση» της πλατείας, με αποτέλεσμα να υπερτονίζει την κωμική παράμετρο του ρόλου του. Και οι τέσσερεις χαρακτήρες θα’ πρεπε, νομίζω, να συμβάλλουν εξίσου στην αποκαθήλωση των ψευδαισθήσεων όπως την αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας, ενώ στην παράσταση αυτή τον εξέχοντα αυτόν ρόλο απομένει να τον φέρει εις πέρας ο Τζορτζ. Προς έπαινο του πρωταγωνιστή, οφείλω εδώ να αναγνωρίσω ότι ο ίδιος ο κύριος Μαρκουλάκης κράτησε σε αξιοσημείωτο βαθμό τον έλεγχο της εσωτερικότητας του ρόλου του, διατήρησε τον φλεγματικό, ακαδημαϊκό τόνο που χρειαζόταν και ήταν αρκούντως τρωτός χωρίς εξώφθαλμες δηλώσεις ευαισθησίας. Καθώς μελέτησε σκληρά τον ρόλο του κινούμενος με τη γνωστή του άνεση, κομίζοντας την εμπειρία του επί σκηνής και ανταποκρινόμενος στο ύψος αυτού του πολύ δύσκολου ρόλου, διέσωσε το κύρος της παράστασης. 

Βαλπούργειες νύχτες και χριστιανικά ήθη

altΗ ποιητική ονομασία της πόλης είναι «Νέα Καρχηδόνα», πράγμα που υποβάλλει την αίσθηση της κλασικής παιδείας, αλλά και αυτήν της ισοπέδωσης: να είναι ο απόηχος του Ψυχρού Πολέμου στην ιδιωτική ζωή των αμερικανών εκείνης της δεκαετίας; Ή να είναι μια «λελεασμένη» προσέγγιση του αμερικανικού λαϊφστάιλ που αποβλέπει στην υπόσκαψή του; Έτσι κι αλλιώς, τίποτε στον Άλμπι δεν είναι αυτό που φαίνεται: το θέατρο του παραλόγου έχει αφήσει εδώ ανεξίτηλη τη σφραγίδα του. Η σύγχρονη μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη είναι απόλυτα δόκιμη, και ελάχιστα έχει κανείς να της προσάψει (όπως π.χ. την ατυχή προσφώνηση του παιδιού με τον όρο «το μαλακιστήρι»). Γενικά πρόκειται για ένα κείμενο που χρησιμοποιήθηκε επιτυχώς και στο παρελθόν, και που σέβεται ένα σωρό ιδιαιτερότητες του κειμένου του Άλμπι. Τον «βαλπούργειο» χαρακτήρα των αναφορών της δεύτερης πράξης, με τη Μάρθα, ως άλλη μάγισσα, να επαγγέλλεται την απελευθέρωση του ενστίκτου, με τα δύσκολα σημεία όπου αναφέρεται το ημιτελές μυθιστόρημα του Τζορτζ, με τις καθολικές αναφορές στο «Κύριε ελέησον» και στο «Dies Irae», με κάποιους χριστιανικού χαρακτήρα υπαινιγμούς, κοκ.

Η απαλλαγή από την ψευδαίσθηση (ο συμβολικός θάνατος του φανταστικού παιδιού) και η αποκαρδίωση που τη συνοδεύει συνδέονται επίσης με την αποκαθήλωση του «αμερικανικού ονείρου». Η προσπάθεια του μέσου Αμερικανού να εργαστεί, να στήσει το οικοδόμημα της ζωής του σε ένα ευπρόσωπο «σπιτικό» απονοηματοδοτείται στο έργο. Αντίστοιχα, το λίβινγκ ρουμ του Τζορτζ και της Μάρθας είναι η προέκταση του campus του μικρού, επαρχιακού τους πανεπιστημίου. Η σκηνογραφική προσέγγιση της Αθανασίας Σμαραγδή ακολουθεί τη νατουραλιστική οδό για την εδραίωση αυτής της ψευδαίσθησης. Αν αντλήσει κανείς σκηνογραφικές κατευθύνσεις από το κείμενο του Άλμπι, μάλλον θα επιλέξει ένα ακατάστατο, άθλιο λίβινγκ ρουμ, με κακοστοιβαγμένα βιβλία, μικροαστικά σουβενίρ από εξωτικά ταξίδια, ένα τρέιλερ μπαρ με ανοιγμένα ποτά και ένα πικάπ με δίσκους βινυλίου. Η σκηνογραφία είναι ανάλογη με την σκηνοθεσία και την υπηρετεί πιστά. Οι φωτισμοί του Αλέκου Γιάνναρου, αντιθέτως, ακολουθούν την ψυχογραφική οδό, όπως και η μουσική επένδυση του Μίνωα Μάτσα. 

Ο Άλμπι δημοσιοποιεί τις ιδιωτικές στιγμές του γάμου, αποκαλύπτει τις αυταπάτες στη συνύπαρξη δύο ανθρώπων και το επίπλαστο των κοινωνικών και ερωτικών προσωπείων. Και το κάνει αυτό με προκλητικό τρόπο, θεσπίζοντας μια παράδοση στο ανέβασμα αυτού του έργου. Η σκηνοθετική προσέγγιση του κύριου Μαρκουλάκη σέβεται αυτήν την παράδοση, χωρίς όμως να καταφέρνει να αποδώσει τη «δαιμονική» παράμετρο του έργου, δίνοντας ένα επιτυχημένο δράμα δωματίου απ’ όπου απουσιάζει η τραγωδία.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Για την παράσταση του Τζέιμς Φριτς «Ρος και Ρέιτσελ» σε μετάφραση του Δημήτρη Κιούση και σκηνοθεσία του Μιχάλη Βιρβιδάκη, η οποία παρουσιάστηκε στον αίθριο χώρο του θεάτρου «Κυδωνία» στα Χανιά. Και δυο λόγια για το Θέατρο «Κυδωνία», ως κοιτίδα πολιτισμού για τα Χανιά. 

Γράφει ο ...

Δυο πρόσφατες παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση

Δυο πρόσφατες παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση

Για την περφόρμανς της Τάνια Ελ Χούρυ «Cultural Exchange Rate» η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη από τις 6-8 Μαρτίου και για το μιούζικαλ «Moby Dick» σε μουσική Δημήτρη Παπαδημητρίου και σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα, το οποίο παρουσιάστηκε στο θέατρο Παλλάς.

...

Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

Για την παράσταση του Τόμας Μπέρνχαρντ «Πριν την αποχώρηση» σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη, η οποία παρουσιάστηκε στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Άνδρας με κόκκινο μανδύα, του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Άνδρας με κόκκινο μανδύα, του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Julian Barnes «Άνδρας με κόκκινο μανδύα» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 12 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τον Ιούνιο του 1885, τρεις Γάλλοι έφτασαν στο Λο...

Ηλίας Γιαννακάκης: «Είμαι απολύτως καθορισμένος από τα βιβλία και τις ταινίες»

Ηλίας Γιαννακάκης: «Είμαι απολύτως καθορισμένος από τα βιβλία και τις ταινίες»

Ένα ντοκιμαντέρ για τη μεταφορά της Εθνικής Βιβλιοθήκης από το Βαλλιάνειο Μέγαρο της Πανεπιστημίου, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, όταν συνεχίζει να προβάλλεται για δεύτερο Σαββατοκύριακο στον κινηματογράφο Δαναό, με τα εισιτήρια να είναι σχεδόν εξαντλημένα, αυτό αποτελεί είδηση και μια καλή αφορμή να...

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα «Άντρες χωρίς άντρες» (εκδ. Πατάκη), μια πολυφωνική σύνθεση για τους άρρητους δεσμούς ανάμεσα σε πατέρες και γιους. 

Του Μάνου Κοντολέων 

Ο Νίκος Δαββέτας συνηθίζει να χρησιμοποιεί ένα ιστορικό γεγονός ή μ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Άνδρας με κόκκινο μανδύα, του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Άνδρας με κόκκινο μανδύα, του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Julian Barnes «Άνδρας με κόκκινο μανδύα» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 12 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τον Ιούνιο του 1885, τρεις Γάλλοι έφτασαν στο Λο...

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πρώτο μυθιστόρημα για ενήλικες του Θοδωρή Παπαϊωάννου «Από την αρχή», που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Οι αταξίες συνοδεύονται από τιμωρίες». Έτσι μας έλεγαν πάντα ο...

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Οκτωβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ