Χορός, φιλοσοφία και πάλι χορός

Οι πανταχού παρόντες αριθμοί
Boris Charmatz | Infini
Πειραιώς 260 

Την εντυπωσιακή παράσταση εννοιολογικού χορού «Άπειρο» παρουσίασε σε παγκόσμια πρεμιέρα στο φεστιβάλ Αθηνών ο χορογράφος Μπορίς Σαρμάτζ. Επηρεασμένος από το βιβλίο του Ντέιβιντ Φόστερ Ουάλας Everything and More: A Compact History of Infinity, ο Σαρμάτζ επικέντρωσε στη μελέτη του Κάντορ Υπόθεση του συνεχούς, που υποστήριξε πως τα μετρήσιμα σύνολα είναι άπειρα. Επίσης, η Παγκόσμια Ιστορία της Γαλλίας του Μπουσερόν τού έδωσε την ιδέα να χρησιμοποιήσει τους πρώτους αριθμούς και να σταματήσει σε κάποιες σημαντικές χρονολογίες ως cuts στη ροϊκότητα του αισθητηριακά αντιληπτού χωροχρόνου.

Οι χορευτές του Σαρμάτζ «μετρούν ως το Άπειρο» μέχρις εξαντλήσεως και τραγουδώντας ή απαγγέλλοντας, σαν να προσπαθούν να υπνωτιστούν ή σαν να μετρούν τις τελευταίες τους ώρες...

Οι χορευτές του Σαρμάτζ (ανάμεσα στους οποίους και ο ίδιος και ο Φαμπρίς Μαζλιά) «μετρούν ως το Άπειρο» μέχρις εξαντλήσεως και τραγουδώντας ή απαγγέλλοντας, σαν να προσπαθούν να υπνωτιστούν ή σαν να μετρούν τις τελευταίες τους ώρες, ιχνηλατώντας τον περιορισμένο χώρο της σκηνής. Η προσπάθεια κατάκτησης του απείρου (μαθηματικού και κοσμικού) τούς οδηγεί σ’ ένα είδος ατομικής και ομαδικής μεταμόρφωσης. Ο νους μεταμορφώνεται σε σκηνικό χώρο, σε σωλήνα που επιτρέπει τη «ροή» αυτήν πάνω στις ράγες των αριθμών, σε νευρικό σύστημα που απλώνεται έως τους θεατές. Τα φθαρτά, χρονικά και τοπικά περιορισμένα ανθρώπινα σώματα επιχειρούν την υπερβατική εμπειρία της επ’ άπειρον μεταστοιχείωσης «σε κάτι άλλο», δηλαδή ψηλαφούν το υπαρξιακό τους δυναμικό στο δύσκολο περιβάλλον του κόσμου αλγορίθμων όπου ζούμε.

Έτσι, από την πρώτη στιγμή που ξεκινά τις πρόβες του, ο χορευτής καθορίζεται μετρώντας κινήσεις και αναπνοές μέσα στο μουσικό και στο χορευτικό μέτρο. Το βασανιστικό μέτρημα βρίσκεται στο ίδιο του το DNA και καθορίζει τον προσανατολισμό του στον χώρο και τον χρόνο. Κάθε κίνηση του σώματός του εκπροσωπεί μια στιγμή μιας σειραϊκής ακολουθίας αριθμών οι οποίοι (ως data και ως εναποθηκευόμενοι κώδικες) σηματοδοτούν διαφορετικές στιγμές αναζήτησης και όχι κάποια τελεσίδικη «στάση» στον χρόνο και τον χώρο: το απόλυτο κενό, το μηδέν, τον χώρο της συνείδησης, τον διαστρικό χωροχρόνο, την ιστορική χρονικότητα με τους σημαντικούς της σταθμούς. Θα μπορούσε κανείς πως με την παράσταση αυτή ο χορός «εμβολίζεται» στην Ιστορία και στην ιστορία της τέχνης αναδεικνύοντας τις επ’ άπειρον δυνατότητές του.

Ο Μπορίς Σαρμάτζ είναι γάλλος δημιουργός του εννοιολογικού χορού με σημαντική δράση στο Βέλγιο και τη Γαλλία. Στο ξεκίνημά του, στη δεκαετία του ’90, ενθαρρύνθηκε στις αναζητήσεις του από σπουδαίους καλλιτέχνες στις Η.Π.Α., όπως τον Στήβ Πράξτον, τον Ουίλιαμ Φόρσαϊθ και τον Μπαρίσνικοφ. Το 2001 παρουσίασε στο θέατρο Kitchen την παράσταση Herses. Η χρονικότητα τον απασχολούσε ήδη από το 2015, όταν διενέργησε το «πείραμα παρόντος χρόνου» με τους κατοίκους της Ρεν της Γαλλίας. Το 2009 έγινε καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Χορογραφικού Κέντρου της Ρεν και της Βρετάνης, δίνοντάς του την ονομασία «Μουσείο Χορού», τα εκθέματα του οποίου παρουσιάστηκαν επί σκηνής. Έχει διδάξει χορό σε δική του σχολή, έχει γράψει δύο βιβλία και έχει πειραματιστεί με τον κινηματογράφο. Το πρώιμο ντουέτο του À-bras-le-corps (πρωτοπαρουσιάστηκε στη ΜοΜα της Νέας Υόρκης) έδωσε εκκίνηση σε μια σειρά σημαντικών χορογραφιών, όπως η Levée des conflits (2013), η  Aatt enen tionon, Flip Book (ΜοMa, 2018), η Performatik13 – brouillon και το περυσινό Enfant.

Η αναζήτηση της αθανασίας και η ταπείνωση του ανθρώπου
Angélica Liddell | Γένεσις 6, 6-7
Πειραιώς 260

Το έργο της καταλανής περφόρμερ και χορογράφου Ανχέλικα Λίντελ Γένεσις 6, 6-7 είναι το τρίτο μέρος μιας τριλογίας, τα δύο πρώτα μέρη της οποίας τιτλοφορούνταν «Αυτή η σύντομη τραγωδία της σάρκας» και «Τι να κάνω με αυτό το ξίφος;».

Η χρήση του αλευριού, η φιγούρα του νεκρού χοίρου επί σκηνής και οι μαθηματικοφιλοσοφικές φράσεις που προβάλλονται σε βίντεο, όλα παραπέμπουν στη σχέση της θυσίας και του αίματος με την καταγωγή και με την επιδίωξη της αθανασίας.

Ήδη από την εποχή της δημοσίευσης της μελέτης της Monólogo necesario para la extinción de Nubila  Wahlheim, η Λίντελ είχε δηλώσει τις επιρροές της από το θέατρο του Μπέκετ στην προσπάθειά της να απαλείψει τους χαρακτήρες από το θέατρό της. Η φετινή της παράσταση Γένεσις 6, 6-7 προσπαθεί να διασταυρώσει την ποίηση με το θέατρο. Ο μύθος της Μήδειας από την Κολχίδα έρχεται να συναντήσει το πρώτο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, και συγκεκριμένα το σημείο της βιβλικής αφήγησης όπου ο θεός στέλνει τον κατακλυσμό για να τιμωρήσει τους ανθρώπους. Η αυτοκαταστροφή του ανθρώπου είναι η απόρροια της διαρκούς προσπάθειας ψηλάφησης της ιερότητας και του μάταιου αγώνα κατάκτησης της αθανασίας. Η Ανχέλικα Λίντελ αντιμετωπίζει το κείμενο των Γραφών ως παράφραση της ιστορίας της Μήδειας, εκλαμβάνοντας τον Φόνο ως θεμελιώδες στοιχείο της τραγωδίας. Το θέαμα αρχίζει με λεπτομερή κινηματογράφηση του εβραϊκού εθίμου της περιτομής, ως εισαγωγή στο «ανθρώπινο μαρτύριο». Διάσπαρτα σύμβολα επί σκηνής: δυο μικρά κιβώτια που περιέχουν σπόρους της Τορά ως διάκριση της σάρκας από το πνεύμα, δυο δίδυμες έγκυοι γυναίκες με «ανοιχτά» τα σπλάχνα τους, ένα καλάσνικοφ που κρατά ένα μικρό παιδί, το ηθικό σημαινόμενο της θυσίας του Ισαάκ από τον Αβραάμ. Η χρήση του αλευριού, η φιγούρα του νεκρού χοίρου επί σκηνής και οι μαθηματικοφιλοσοφικές φράσεις που προβάλλονται σε βίντεο («Αλφάβητο + αλφάβητο = sangue. 22 + 22 = 44. Λόγος = καταγωγή»), όλα παραπέμπουν στη σχέση της θυσίας και του αίματος με την καταγωγή και με την επιδίωξη της αθανασίας.

Όμως, η σύνδεση είναι πάρα πολύ δύσκολη. Παρά το φιλοσοφικό εφαλτήριο αυτής της οραματίστριας δραματουργού, η παράσταση δεν έπεισε για τη σύνδεση του αρχαιοελληνικού μύθου της Μήδειας με το πατριαρχικό κλίμα των βιβλίων της Γενέσεως, και αυτό γιατί η πείσμων προσπάθεια υλοποίησης των συμβόλων απλώς προσφέρει στον θεατή εικονοκλαστικά, προκλητικά κίνητρα σκέψης και προβληματισμού κρατώντας τον δέσμιο της σκέψης και αποστασιοποιημένο, χωρίς να τον εμπλέκει στην τελετουργική μαγεία και στην υπαρξιακή αγωνία από την οποία αφορμάται.

Οι έξι σουίτες για τσέλο του Μπαχ κάτω απ’ το φεγγάρι της Αθήνας
Anne Teresa De Keersmaeker, Jean-Guihen Queyras / Rosas | Εν τω μέσω της ζωής, βρισκόμαστε / 6 Σουίτες για τσέλο του Μπαχ
Ωδείο Ηρώδου Αττικού

Η Αν Τερέζα Ντε Κεερσμάκερ παρουσίασε στο Ηρώδειο χορογραφημένες τις 6 σουίτες για τσέλο του Μπαχ μετά από εξαντλητικές πρόβες με τον τσελίστα Jean-Guihen Queyras και σε συνεργασία με τέσσερεις κορυφαίους χορευτές της ομάδας Rosas.

Την Αν Τερέζα Ντε Κεερσμάκερ και τους χορευτές της συνόδευσε, καθισμένος διαρκώς επί σκηνής, ο εξαιρετικός γάλλος τσελίστας μπαρόκ μουσικής Ζαν-Γκυγέν Κεράς, ο οποίος έκλεψε και τα εύσημα της βραδιάς.

Η χορογράφος «χάρασσε» η ίδια τους άξονες κίνησης του χορευτή που αναλάμβανε κάθε σουίτα ξεχωριστά. Αυτό παρήγαγε ένα υποβλητικό αποτέλεσμα, καθώς επαναλαμβανόμενα μοτίβα κυριολεκτικά «έντυναν» τη μουσική του Μπαχ με μια μινιμαλιστική ποιότητα ανεπανάληπτη. Η κάθε σύνθεση αυτονομούνταν τη στιγμή όπου η χορογραφική μανιέρα «έσπαγε» στα συνθετικά της στοιχεία, τα οποία φρόντιζε η ίδια η χορογράφος να υπενθυμίζει στο κοινό με τη φυσική της παρουσία ως χορεύτριας. Έτσι, τρόπον τινά, οι σουίτες του Μπαχ απέκτησαν καθεμιά τη δική της σημειολογία χορού, άψογα ταιριασμένη στο ύφος της εποχής, πραγματοποιώντας το γεφύρωμα ως τη δική μας εποχή. 

Ο εξαιρετικός Μπόστιαν Αντόντσικ και ο λυρικός Μίκαελ Πομερό ήταν οι άντρες χορευτές που πλαισίωσαν τη χορογράφο, ενώ οι χορεύτριες Μαρί Γκουντο και Ζυλιέν Μοντί στάθηκαν επάξια ως παρουσίες στο πλευρό της. Τα κοστούμια του Αν Ντ’ Ουίς ήταν εσκεμμένα αδιάφορα (περιλάμβαναν και ελαφρές ελβιέλες), ενώ η δραματουργική παρέμβαση του Γιαν Βάντενχοου και οι φωτισμοί του Λικ Σαλτέν ενίσχυσαν τη μπαρόκ ατμόσφαιρα. Την Αν Τερέζα Ντε Κεερσμάκερ και τους χορευτές της συνόδευσε, καθισμένος διαρκώς επί σκηνής, ο εξαιρετικός γάλλος τσελίστας μπαρόκ μουσικής Ζαν-Γκυγέν Κεράς (είναι συνεργάτης της Baroqueorchester του Φράιμπουργκ, της Akademie für Alte Musik του Βερολίνου και του Carnegie Hall της Νέας Υόρκης), ο οποίος έκλεψε και τα εύσημα της βραδιάς.

Δεν θα ’λεγα πως η χορογραφία ήταν ιδαίτερα περίπλοκη, όμως η απλότητα και η «οριακότητα» των κινήσεων μαρτυρούσε την ικανότητα αφαίρεσης του επουσιώδους και επικέντρωσης στα σημαντικά, τα πλήρη νοημάτων. Αναμφίβολα η Κεερσμάκερ συνεχίζει να δίνει μαθήματα στον κόσμο της τέχνης, παρά το γεγονός ότι η δική της παρουσία επί σκηνής μαρτυρούσε το προκεχωρημένο της ηλικίας της.

Βάπτισμα του πυρός
Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης | Growing!
Ο Γιάννης Μανταφούνης, ο Χρήστος Παπαδόπουλος, ο Αντώνης Φωνιαδάκης και ο Cyril Baldy συναντούν τους χορευτές της ΚΣΟΤ
Πειραιώς 260

Η συνεργασία νέων χορευτών που ανοίγουν τα φτερά τους υπό την εποπτεία διεθνών ελλήνων χορογράφων μόνο εντυπωσιακό αποτέλεσμα θα μπορούσε να έχει. Η στιγμή της «ενηλικίωσης» του χορευτή είναι μια πραγματικά συγκινητική στιγμή.

Ο Γιάννης Μανταφούνης, η Μαρκέλα Μανωλιάδη, ο Χρήστος Παπαδόπουλος, ο Αντώνης Φωνιαδάκης και ο Cyril Baldy συναντούν τους χορευτές της ΚΣΟΤ. Η συνεργασία νέων χορευτών που ανοίγουν τα φτερά τους υπό την εποπτεία διεθνών ελλήνων χορογράφων μόνο εντυπωσιακό αποτέλεσμα θα μπορούσε να έχει. Η στιγμή της «ενηλικίωσης» (με την καλλιτεχνική απόχρωση της έννοιας) του χορευτή είναι μια πραγματικά συγκινητική στιγμή. Από ελλιπή ενημέρωση για την ώρα έναρξης (σε συνδυασμό με τον υπαίθριο χαρακτήρα της περφόρμανς) παραλίγο να χάσουμε το site-specific «One One One» του Γιάννη Μανταφούνη που έγινε στην αυλή της Πειραιώς 260 μαζί με τους θεατές. Επρόκειτο για μια παράσταση διαδραστική που προηγήθηκε της αυλαίας.

Η επόμενη χορογραφία (εντός αιθούσης πια) ήταν το «A Dance of Many» του Cyril Baldy, μια μάλλον αδιάφορη εκτέλεση μιας μάλλον χλιαρής ιδέας «τρεμάμενης» κίνησης. Δυναμική η εισβολή της πρότασης της Μαρκέλλας Μανωλιάδη επί σκηνής, παρά το γεγονός ότι ο χρόνος προβών ήταν ελάχιστος και ο συντονισμός του μεγάλου αριθμού των χορευτών υπήρξε πραγματικός άθλος. Ακολούθησε η αποκαλυπτική δημιουργία «Άσκηση 27» η περσινή σπουδή του εξαιρετικού χορογράφου Χρήστου Παπαδόπουλου φέτος σε πλήρη ανάπτυξη. Η επανάληψη μικρών μετατοπίσεων των ποδιών δίνει την αίσθηση του «κυλίσματος» επάνω στο έδαφος, ο χορογράφος σταδιακά ενοποιεί τα σώματα επί σκηνής και η ένταση κορυφώνεται με τη δημιουργία υποσυνόλων που επιτυγχάνουν με θαυμαστό τρόπο την αίσθηση του κυματισμού και ενός «ρεύματος» ενέργειας που γεμίζει τη σκηνή.

Στο τελευταίο μέρος της όμορφης βραδιάς ο Αντώνης Φωνιαδάκης παρουσίασε (με τη φροντίδα του Pierre Majendie) μια προσαρμοσμένη στις δυνατότητες των νέων χορευτών εκδοχή ενός μέρους από τη μεγάλη παράστασή του «KOSMOS». Η αλήθεια είναι πως ο βαθμός δυσκολίας της χορογραφίας του Φωνιαδάκη δεν ήταν και πολύ κατώτερος των ήδη γνωστών του παραστάσεων. Αν δεν μου το έλεγαν πως επρόκειτο για «απλουστευμένη» εκδοχή της χορογραφίας ούτε καν θα το πρόσεχα. 

Έτσι, με πέντε επαγγελματίες χορογράφους και δασκάλους τους να τους απλώνουν γενναιόδωρα το χέρι στην εκκίνηση της καριέρας τους, οι νέοι χορευτές μας ενθαρρύνονται για την καλλιτεχνική τους εκτίναξη: αρκεί, βεβαίως, να τους δοθούν και οι ανάλογες ευκαιρίες στο τόσο ανταγωνιστικό αυτό στερέωμα της τέχνης του χορού.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η νουβέλα «Το κυνήγι του βασιλιά Ματθία» (εκδ. Κριτική).